PheBinh.comPhê Bình
Phân tích thơ trung đại

Phân tích bài thơ Qua Đèo Ngang: cảnh chiều tà và chơi chữ quốc quốc – gia gia

Phân tích Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan: thời điểm bóng xế tà, cảnh hoang sơ, phép đảo ở câu ba – bốn, chơi chữ quốc quốc – gia gia và câu kết.

Lone traveler with a cloth bundle seen from behind on a winding mountain pass at dusk, wild grass and rocks along the trail, distant sea haze, central Vietnam

Qua Đèo Ngang là bài thơ Nôm thất ngôn bát cú Đường luật của Bà Huyện Thanh Quan, tả cảnh Đèo Ngang lúc chiều tà hoang sơ, vắng vẻ và qua đó bộc lộ nỗi nhớ nước thương nhà, nỗi cô đơn của người lữ khách. Bài thơ nổi tiếng vì lời thơ trang nhã, đối chỉnh, cảnh và tình hoà vào nhau, với phép chơi chữ "quốc quốc – gia gia" và câu kết "ta với ta" để lại nhiều dư vị.

Bài viết này đi theo bố cục đề – thực – luận – kết, vì đây là bài thơ Đường luật mẫu mực, mỗi cặp câu đảm nhận một nhiệm vụ rõ. Ở mỗi phần có gợi ý chữ cần bình, và cuối bài là dàn ý cùng đoạn mẫu ngắn để bạn tự viết tiếp.

Văn bản, tác giả và Đèo Ngang

Văn bản: "Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà, / Cỏ cây chen đá, lá chen hoa. / Lom khom dưới núi, tiều vài chú, / Lác đác bên sông, chợ mấy nhà. / Nhớ nước đau lòng con quốc quốc, / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia. / Dừng chân đứng lại, trời, non, nước, / Một mảnh tình riêng, ta với ta." Bài thơ vần "a" (tà, hoa, nhà, gia, ta), âm mở, ngân dài, hợp với không gian rộng và nỗi buồn lan toả.

Bà Huyện Thanh Quan là tên gọi theo chức vụ của chồng bà, người từng làm tri huyện Thanh Quan; tên thật của bà thường được ghi là Nguyễn Thị Hinh, sống vào thế kỷ XIX. Thơ bà để lại không nhiều, chủ yếu là thơ Nôm Đường luật, giọng trang nhã, buồn, hay hoài cổ. Các bài được biết đến nhiều là Qua Đèo Ngang, Thăng Long thành hoài cổ, Chiều hôm nhớ nhà.

Đèo Ngang vượt qua dãy Hoành Sơn, nằm giữa Hà Tĩnh và vùng Quảng Bình cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Trị). Tương truyền bài thơ được viết khi bà trên đường vào kinh đô Phú Xuân. Vì đây là lời tương truyền, bạn nên dùng đúng chữ "tương truyền" khi đưa vào bài, không khẳng định như sự kiện đã được ghi chép chắc chắn.

Hiểu vị trí con đèo giúp bạn lý giải vì sao cảnh trong thơ vừa có núi vừa có sông, có tiều phu dưới núi và chợ bên sông. Nhưng phần giới thiệu chỉ nên gói trong vài câu. Điều người chấm cần thấy là bạn nắm được hoàn cảnh để hiểu tâm trạng người lữ khách xa nhà, không phải một đoạn địa lý. Nên chuyển nhanh sang văn bản, vì sức nặng của bài phân tích nằm ở việc bình từng chữ.

Hai câu đề: thời điểm "bóng xế tà" và cảnh hoang sơ

"Bước tới Đèo Ngang". Câu thơ mở bằng một hành động: người lữ khách vừa đặt chân đến đèo. Không gian và thời gian được xác định ngay: Đèo Ngang, lúc "bóng xế tà" — mặt trời đã ngả về tây, chiều sắp tối.

Thời điểm chiều tà. Trong thơ cổ, chiều tà là thời khắc gợi buồn, gợi nhớ, lúc chim về tổ, người về nhà. Chọn thời điểm này, bài thơ đã chuẩn bị sẵn tâm trạng cho người đọc trước khi nói ra nỗi nhớ.

"Cỏ cây chen đá, lá chen hoa". Điệp từ "chen" lặp hai lần trong một câu, gợi cảnh cây cỏ mọc dày, chen chúc, um tùm. Cảnh có sức sống nhưng hoang dã, chưa có bàn tay con người chăm sóc. Cấu trúc tiểu đối trong câu (cỏ cây – đá, lá – hoa) làm câu thơ cân đối như một nét vẽ.

Ý cần chốt. Hai câu đề vẽ một không gian rộng, hoang sơ, vào lúc chiều muộn — nền cảnh vừa đẹp vừa buồn, chuẩn bị cho sự xuất hiện thưa thớt của con người ở hai câu sau.

Hai câu thực: con người nhỏ bé, thưa thớt

"Lom khom dưới núi, tiều vài chú, / Lác đác bên sông, chợ mấy nhà." Hai câu đều dùng phép đảo: từ láy "lom khom", "lác đác" được đưa lên đầu câu. Nhờ vậy, dáng vẻ và mật độ được nhấn trước: dáng người tiều phu lom khom vất vả, những mái nhà lác đác rời rạc. Từ láy gợi hình làm cảnh như hiện ra trước mắt.

Số từ "vài", "mấy" chỉ số lượng ít ỏi. Con người có xuất hiện nhưng rất nhỏ bé giữa núi sông, càng làm nổi sự hoang vắng. Bạn có thể nhận xét: sự có mặt của con người lẽ ra làm cảnh ấm lên, nhưng ở đây lại khiến cảnh thêm hiu quạnh — một sự đối lập ngầm làm nên sức gợi.

Phép đối ở cặp thực rất chỉnh: "lom khom" đối "lác đác", "dưới núi" đối "bên sông", "tiều vài chú" đối "chợ mấy nhà". Bức tranh có cả chiều cao (núi) và chiều thấp (sông), có người và có nhà, nhưng tất cả đều thưa thớt. Một lưu ý khi viết: "chợ mấy nhà" có cách hiểu là vài túp lều chợ, có cách hiểu là vài mái nhà bên sông; bạn chọn một cách và giải thích, không cần tranh luận dài.

Hai câu luận: tiếng chim và phép chơi chữ

"Nhớ nước đau lòng con quốc quốc, / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia." Âm thanh duy nhất của bài thơ là tiếng chim — chim cuốc và chim đa đa — kêu vào lúc chiều tà. Nhưng tác giả viết "quốc quốc", "gia gia": "quốc" đồng âm với chữ Hán nghĩa là nước, "gia" đồng âm với chữ Hán nghĩa là nhà. Đây là phép chơi chữ đồng âm, khiến tiếng chim trở thành tiếng lòng "nhớ nước", "thương nhà".

Bút pháp lấy âm thanh để gợi tâm trạng là nét quen thuộc của thơ cổ: tiếng cuốc kêu khắc khoải gắn với truyền thuyết về vua Thục mất nước hoá thành chim. Nỗi "nhớ nước" ở đây có nhiều cách hiểu: nhớ quê hương nói chung, hoặc hoài niệm về một triều đại đã qua. Bạn có thể nêu cả hai, ghi rõ là cách hiểu, không khẳng định ý định của tác giả.

Các từ "đau lòng", "mỏi miệng" là phép nhân hoá: chim kêu đến đau lòng, mỏi miệng, cũng là người nhớ đến day dứt khôn nguôi. Cặp luận đối chỉnh tuyệt đối — "nhớ nước" đối "thương nhà", "con quốc quốc" đối "cái gia gia" — và đây là phần thường được bình nhiều nhất. Viết phần này, bạn nên tách rõ ba lớp: âm thanh thật, phép chơi chữ, tâm trạng.

Hai câu kết: "trời, non, nước" và "ta với ta"

"Dừng chân đứng lại". Hành động dừng lại sau cả hành trình là lúc người lữ khách đối diện với cảnh và với lòng mình. Câu thơ ngắt nhịp chậm, như một hơi thở dài.

"Trời, non, nước". Ba danh từ đặt cạnh nhau, ngăn bằng dấu phẩy, mở ra không gian bao la ở ba chiều: trời cao, non xa, nước rộng. Không gian càng mênh mông, con người càng nhỏ bé.

"Một mảnh tình riêng, ta với ta". "Một mảnh" nhỏ bé đặt đối diện "trời, non, nước" rộng lớn. "Ta với ta" — chỉ còn mình đối diện với chính mình, không ai sẻ chia. Đây là đỉnh điểm của nỗi cô đơn: giữa đất trời rộng, nỗi niềm vẫn chỉ là của riêng một người.

So sánh ngắn. Cụm "ta với ta" cũng xuất hiện ở cuối Bạn đến chơi nhà của Nguyễn Khuyến nhưng nghĩa khác: ở Nguyễn Khuyến, "ta với ta" là hai người bạn hoà làm một, tình bạn tràn đầy; còn ở đây là một người lẻ loi tự đối diện. Đề bài hay hỏi so sánh này, bạn nên nắm chắc.

Tả cảnh ngụ tình: cảnh và tình đi cùng nhau ra sao

Qua Đèo Ngang là ví dụ rõ của bút pháp tả cảnh ngụ tình: cảnh không được tả để ngắm, mà để chở tâm trạng. Điều đáng chú ý là tình không xuất hiện ngay. Bốn câu đầu gần như chỉ có cảnh — cỏ cây, đá, lá, hoa, tiều phu, mái chợ — nhưng mọi chi tiết đều đã nhuốm buồn: thời điểm chiều tà, cây cỏ chen chúc hoang dại, con người thưa thớt. Người đọc cảm được nỗi buồn trước khi tác giả gọi tên nó.

Đến câu năm, sáu, tình mới lộ ra qua tiếng chim, và đến câu tám thì được nói thẳng: "một mảnh tình riêng". Như vậy mạch bài thơ đi từ cảnh đến tình, từ ngoài vào trong, từ gián tiếp đến trực tiếp. Khi phân tích, bạn nên chỉ ra chính sự tăng dần này, vì nó cho thấy bài thơ có kết cấu chặt chứ không phải chuỗi hình ảnh rời.

Một điểm nữa là ngôn ngữ trang nhã: từ Hán Việt như "tà" cùng hình ảnh ước lệ quen thuộc của thơ cổ (tiều phu, chợ bên sông, tiếng chim chiều) hoà với từ láy thuần Việt "lom khom", "lác đác". Sự pha trộn ấy tạo nên giọng thơ vừa cổ điển vừa gần gũi, đặc trưng của Bà Huyện Thanh Quan. Bạn có thể dùng nhận xét này trong phần đánh giá, kèm hai ba chữ dẫn chứng.

Dàn ý và đoạn mẫu ngắn

Dàn ý theo bố cục bốn phần, phù hợp với đề phân tích cả bài.

  • Mở bài: Bà Huyện Thanh Quan, phong cách trang nhã, hoài cổ; Qua Đèo Ngang là bài thơ tả cảnh ngụ tình tiêu biểu.
  • Hai câu đề: thời điểm chiều tà; điệp từ "chen"; cảnh hoang sơ.
  • Hai câu thực: đảo từ láy "lom khom", "lác đác"; số từ ít ỏi; con người nhỏ bé.
  • Hai câu luận: tiếng chim; chơi chữ "quốc quốc – gia gia"; nhân hoá "đau lòng", "mỏi miệng".
  • Hai câu kết: "trời, non, nước" bao la; "một mảnh tình riêng, ta với ta".
  • Đánh giá: Đường luật chuẩn mực, đối chỉnh, từ ngữ trang nhã, tả cảnh ngụ tình.
  • Kết bài: cảm nhận về nỗi cô đơn và tình yêu quê hương trong bài thơ.

Đoạn mẫu tham khảo cho hai câu kết: Khép lại bài thơ là hình ảnh người lữ khách "dừng chân đứng lại" trước "trời, non, nước". Ba danh từ ngăn cách bằng dấu phẩy mở ra một không gian rộng đến choáng ngợp. Đặt giữa không gian ấy là "một mảnh tình riêng" — nhỏ bé, lẻ loi. Cụm từ "ta với ta" khiến nỗi cô đơn lên đến tận cùng: không còn ai để sẻ chia, chỉ có mình đối diện với mình. Cảnh càng lớn, tình càng riêng, và chính sự tương phản ấy làm câu kết ngân dài trong lòng người đọc.

Câu hỏi thường gặp

Bà Huyện Thanh Quan tên thật là gì?

Tên thật của bà thường được ghi là Nguyễn Thị Hinh. Tên gọi Bà Huyện Thanh Quan xuất phát từ chức vụ tri huyện Thanh Quan của chồng bà. Khi giới thiệu trong bài văn, chỉ cần nêu ngắn gọn thông tin này cùng phong cách thơ trang nhã, hoài cổ.

Phép chơi chữ "quốc quốc – gia gia" hoạt động thế nào?

Tiếng chim cuốc và chim đa đa được ghi thành "quốc quốc", "gia gia". "Quốc" đồng âm với chữ Hán nghĩa là nước, "gia" đồng âm với chữ Hán nghĩa là nhà. Vì vậy tiếng chim vừa là âm thanh thật, vừa là lời "nhớ nước", "thương nhà".

"Nhớ nước" trong bài thơ có phải là nhớ triều đại cũ không?

Đây là một cách hiểu phổ biến, gắn với giọng hoài cổ của Bà Huyện Thanh Quan. Cũng có cách hiểu rộng hơn là nỗi nhớ quê hương của người xa nhà. Bạn nên trình bày như cách hiểu, không khẳng định ý định của tác giả.

"Ta với ta" trong Qua Đèo Ngang khác Bạn đến chơi nhà ra sao?

Ở Qua Đèo Ngang, "ta với ta" là một người đối diện với chính mình, diễn tả nỗi cô đơn. Ở Bạn đến chơi nhà, "ta với ta" là chủ và khách, hai người bạn hoà làm một, diễn tả tình bạn đậm đà. Cùng chữ mà khác nghĩa do ngữ cảnh.

Có cần nêu vị trí địa lý của Đèo Ngang không?

Nên nêu ngắn để người đọc hình dung: đèo vượt dãy Hoành Sơn, giữa Hà Tĩnh và vùng Quảng Bình cũ, nay thuộc Quảng Trị. Không cần mô tả địa lý dài, vì trọng tâm là cảnh trong thơ chứ không phải cảnh ngoài đời.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138