Tuyên ngôn Độc lập do Hồ Chí Minh soạn thảo tại số nhà 48 phố Hàng Ngang, Hà Nội, và đọc ngày 2 tháng 9 năm 1945 tại quảng trường Ba Đình. Khi phân tích văn bản này trong giờ Ngữ văn, điều cần nắm không phải là thuộc lòng các sự kiện, mà là thấy được một bài văn chính luận được dựng lên như thế nào: mở bằng nguyên lý ai cũng phải thừa nhận, đi qua những sự thật không thể chối cãi, rồi mới đi đến lời tuyên bố.
Bài này đi theo đúng mạch ấy: hoàn cảnh và đối tượng hướng tới, hệ thống ba luận điểm, cách trích dẫn hai bản tuyên ngôn nước ngoài, cách dùng lý lẽ và dẫn chứng ở phần cơ sở thực tế, giọng văn, giá trị, rồi một dàn ý gợi ý kèm đoạn mẫu ngắn để bạn tự viết bằng cách diễn đạt của mình.
Hoàn cảnh ra đời và đối tượng mà văn bản hướng tới
Tháng 8 năm 1945, sau khi Nhật đầu hàng Đồng minh, cuộc Cách mạng tháng Tám giành chính quyền trong cả nước. Văn bản được viết trong những ngày ngay sau đó và được đọc trước đông đảo đồng bào ở Ba Đình, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Đó là phần hoàn cảnh mà sách giáo khoa nêu, và bài phân tích chỉ cần nhắc ngắn gọn, đủ để người đọc hiểu vì sao từng câu chữ được cân nhắc kỹ.
Điều quan trọng hơn với người phân tích là đối tượng hướng tới. Văn bản không chỉ nói với đồng bào trong nước mà còn nói với dư luận thế giới, trong đó có các nước Đồng minh. Sách giáo khoa cũng lưu ý bối cảnh lúc ấy: có những thế lực muốn trở lại Đông Dương, và đã có luận điệu cho rằng Đông Dương là đất "bảo hộ", là nơi được "khai hoá". Vì vậy văn bản vừa là lời tuyên bố, vừa là một cuộc tranh luận ngầm.
Hiểu đối tượng giúp bạn giải thích được hầu hết lựa chọn nghệ thuật về sau: vì sao mở đầu lại trích tuyên ngôn của Mỹ và Pháp, vì sao phần cơ sở thực tế nhấn vào mốc mùa thu năm 1940, vì sao lời lẽ có chỗ rất đanh thép nhưng luôn bám vào sự thật. Một bài phân tích bỏ qua đối tượng thường chỉ còn là kể lại nội dung.
Hệ thống luận điểm: ba tầng chặt chẽ
Văn bản có thể chia thành ba phần, tương ứng ba luận điểm lớn. Bảng dưới tóm tắt chức năng của từng phần trong toàn bộ lập luận.
| Phần | Luận điểm | Chức năng trong lập luận |
|---|---|---|
| Từ đầu đến "không ai chối cãi được" | Nêu nguyên lý chung về quyền bình đẳng, tự do của con người và của các dân tộc | Cơ sở pháp lý, tiền đề mà người nghe phải thừa nhận |
| Từ "Thế mà hơn tám mươi năm nay" đến "phải được độc lập" | Chứng minh thực dân Pháp đã đi ngược nguyên lý ấy; nhân dân Việt Nam đã tự giành lại đất nước | Cơ sở thực tế, bác bỏ quyền của đối phương và khẳng định quyền của dân tộc |
| Phần còn lại | Tuyên bố nước Việt Nam có quyền hưởng tự do, độc lập và quyết tâm giữ vững | Kết luận rút ra tất yếu từ hai phần trên |
Cái chặt của bố cục nằm ở chỗ phần sau dựa hẳn vào phần trước. Nếu người nghe đã thừa nhận nguyên lý ở phần một, họ buộc phải thừa nhận rằng hành động đi ngược nguyên lý ấy là phi nghĩa; và khi sự thật cho thấy nhân dân đã tự giành lại đất nước, lời tuyên bố ở phần ba chỉ còn là kết luận hiển nhiên. Khi viết, bạn nên chỉ ra được sợi dây nối này thay vì phân tích ba phần như ba mảnh rời.
Cơ sở pháp lý: nghệ thuật trích dẫn và câu "suy rộng ra"
Văn bản mở đầu bằng lời trích Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mỹ: "Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hoá cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc." Tiếp đó là lời trong Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền năm 1791 của Cách mạng Pháp: "Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi; và phải luôn luôn được tự do và bình đẳng về quyền lợi."
Cách trích này có ít nhất ba tác dụng mà bài phân tích nên nêu. Thứ nhất, nó dựa vào những văn kiện được thế giới thừa nhận, nên tiền đề có sức nặng pháp lý và đạo lý. Thứ hai, nó dùng chính lời của nước Pháp và nước Mỹ, hai nước có liên quan trực tiếp đến tình hình Đông Dương lúc đó, khiến người nghe phía ấy khó bác bỏ. Thứ ba, nó đặt cuộc giành độc lập của Việt Nam ngang hàng với những sự kiện lớn của lịch sử nhân loại.
Đóng góp riêng của tác giả nằm ở câu: "Suy rộng ra, câu ấy có ý nghĩa là: tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do." Từ quyền của con người cá nhân, văn bản nâng lên thành quyền của dân tộc. Câu khép lại phần một, "Đó là những lẽ phải không ai chối cãi được", đóng vai trò như chốt khoá: người nghe đã đồng ý với tiền đề thì phải theo tiếp lập luận.
Cơ sở thực tế: lý lẽ và dẫn chứng ở phần hai
Đối lập giữa lời nói và việc làm. Phần hai mở bằng câu: "Thế mà hơn tám mươi năm nay, bọn thực dân Pháp lợi dụng lá cờ tự do, bình đẳng, bác ái, đến cướp đất nước ta, áp bức đồng bào ta." Từ "thế mà" tạo bước ngoặt: chính những người nêu khẩu hiệu tự do, bình đẳng lại làm ngược với khẩu hiệu đó. Câu tiếp theo kết luận ngay: "Hành động của chúng trái hẳn với nhân đạo và chính nghĩa."
Dẫn chứng được sắp xếp theo lĩnh vực. Văn bản liệt kê các chính sách về chính trị rồi về kinh tế, mỗi ý là một câu ngắn bắt đầu bằng "Chúng". Cách lặp đầu câu tạo nhịp dồn dập, và việc chia theo lĩnh vực cho thấy dẫn chứng có hệ thống chứ không kể lể. Khi phân tích, bạn chỉ cần nêu cấu trúc này và dẫn một hai ví dụ, không cần chép lại cả đoạn.
Mốc thời gian mùa thu năm 1940. Câu "Sự thật là từ mùa thu năm 1940, nước ta đã thành thuộc địa của Nhật, chứ không phải thuộc địa của Pháp nữa" là một lý lẽ then chốt. Nó trả lời trực tiếp luận điệu cho rằng Pháp có quyền trở lại: trên thực tế, quyền cai trị đó đã không còn từ năm 1940.
Khẳng định người giành lại đất nước. Câu "Dân ta đã lấy lại nước Việt Nam từ tay Nhật, chứ không phải từ tay Pháp" cùng chuỗi ngắn "Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị" tổng kết tình thế bằng những mệnh đề rất gọn. Ba vế ba sự kiện, không cần bình thêm, sức nặng nằm ở chính sự thật.
Câu kết phần hai. Đoạn "Một dân tộc đã gan góc chống ách nô lệ của Pháp hơn tám mươi năm nay, một dân tộc đã gan góc đứng về phe Đồng minh chống phát xít mấy năm nay, dân tộc đó phải được tự do! Dân tộc đó phải được độc lập!" dùng phép lặp cấu trúc và câu cảm thán. Nó vừa là kết luận lý trí, vừa là điểm dâng cao cảm xúc của văn bản.
Phần tuyên bố và giọng văn của văn bản chính luận
Phần cuối mở bằng lời trịnh trọng tuyên bố với thế giới: "Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy." Bạn nên chú ý cách câu văn đi từ "có quyền" (phương diện pháp lý) sang "sự thật đã thành" (phương diện thực tế), đúng như hai phần trước đã chứng minh, rồi khép bằng ý chí giữ gìn.
Về giọng văn, văn bản kết hợp nhiều sắc thái. Ở phần một, giọng điềm tĩnh, khách quan như một bản lập luận pháp lý. Ở phần hai, giọng chuyển sang đanh thép khi vạch ra sự trái ngược giữa lời và việc, nhưng vẫn kiềm chế bằng những câu khẳng định dựa trên sự thật. Ở phần ba, giọng trang nghiêm, hào sảng. Sự chuyển giọng này đi cùng mạch lập luận chứ không tách rời.
Ngôn ngữ văn bản giản dị mà chính xác. Nhiều từ được chọn rất kỹ, chẳng hạn cặp "chứ không phải" xuất hiện hai lần ở phần hai, mỗi lần đều dùng để bác bỏ một cách hiểu sai về tình hình. Khi phân tích ngôn ngữ, hãy chọn hai ba chỗ như vậy và giải thích vì sao từ đó đúng chỗ, thay vì khen chung chung rằng ngôn ngữ "hay, súc tích".
Giá trị của văn bản xét ở góc độ Ngữ văn
Giá trị lịch sử. Văn bản là một văn kiện có ý nghĩa đặc biệt: tuyên bố chấm dứt thời kỳ thuộc địa và khai sinh một nhà nước mới. Khi viết, bạn nêu ý này ngắn gọn, đúng như sách giáo khoa, không cần mở rộng sang các sự kiện về sau.
Giá trị tư tưởng. Văn bản khẳng định quyền bình đẳng, tự do của con người và mở rộng thành quyền của các dân tộc. Đây là điểm tạo nên tầm khái quát của văn bản, vượt ra ngoài hoàn cảnh cụ thể.
Giá trị văn chương. Văn bản là mẫu mực của văn chính luận: lập luận chặt, lý lẽ sắc bén, dẫn chứng xác thực, ngôn ngữ vừa chính xác vừa giàu sức biểu cảm. Đây là phần học sinh dễ viết sơ sài nhất, nên cần dành nhiều chữ hơn và luôn kèm dẫn chứng câu chữ.
Bài học cho người viết nghị luận. Từ văn bản, bạn có thể rút ra một nguyên tắc dùng được trong mọi bài nghị luận: xác định rõ người đọc, chọn tiền đề mà người đọc buộc phải thừa nhận, rồi đi từng bước có dẫn chứng. Nhận xét này thường làm phần kết bài có chiều sâu hơn.
Dàn ý gợi ý và một đoạn mẫu ngắn
Dàn ý dưới đây dành cho đề "Phân tích nghệ thuật lập luận trong Tuyên ngôn Độc lập". Bạn nên coi đây là khung, rồi tự chọn dẫn chứng và lời văn của mình.
- Mở bài: giới thiệu tác giả, hoàn cảnh ra đời trong một hai câu; nêu vấn đề cần phân tích là nghệ thuật lập luận.
- Thân bài, ý một: đối tượng và mục đích của văn bản, giải thích vì sao lập luận phải vừa hướng tới đồng bào vừa hướng tới dư luận thế giới.
- Thân bài, ý hai: cơ sở pháp lý, phân tích nghệ thuật trích dẫn và câu "suy rộng ra".
- Thân bài, ý ba: cơ sở thực tế, phân tích phép đối lập lời và việc, cách sắp xếp dẫn chứng, lý lẽ về mốc năm 1940.
- Thân bài, ý bốn: lời tuyên bố, chỉ ra sự tương ứng giữa "có quyền" và "sự thật đã thành".
- Đánh giá: giọng văn, ngôn ngữ, giá trị của văn bản.
- Kết bài: khẳng định sức thuyết phục của văn bản và điều rút ra cho cách viết nghị luận của bản thân.
Đoạn mẫu ngắn cho ý hai: Mở đầu bản tuyên ngôn, tác giả không nói ngay về Việt Nam mà dẫn lời hai bản tuyên ngôn của Mỹ và Pháp. Cách vào đề tưởng như đi đường vòng ấy lại là con đường ngắn nhất để thuyết phục: những nguyên lý được trích ra đã được chính các nước ấy công bố, nên không ai có thể phủ định. Từ đó, câu "suy rộng ra" nâng quyền của mỗi con người thành quyền của mỗi dân tộc, đặt nền móng cho toàn bộ lập luận phía sau. Đoạn này chỉ làm mẫu cách nối dẫn chứng với lời giải thích; khi viết, bạn nên diễn đạt theo cách của riêng mình.
Câu hỏi thường gặp
Tuyên ngôn Độc lập được viết ở đâu và đọc vào ngày nào?
Văn bản được Hồ Chí Minh soạn thảo tại số nhà 48 phố Hàng Ngang, Hà Nội, và được đọc ngày 2 tháng 9 năm 1945 tại quảng trường Ba Đình. Trong bài phân tích, bạn chỉ cần nhắc hoàn cảnh này ngắn gọn ở mở bài.
Vì sao văn bản lại mở đầu bằng lời trích tuyên ngôn của Mỹ và Pháp?
Vì đó là những nguyên lý được thế giới thừa nhận và do chính hai nước này công bố. Dựa vào đó, văn bản có một tiền đề vững chắc mà đối phương khó bác bỏ, đồng thời đặt sự kiện của Việt Nam ngang hàng với các sự kiện lớn của nhân loại.
Câu "suy rộng ra" có vai trò gì trong lập luận?
Câu này mở rộng quyền của con người cá nhân thành quyền của các dân tộc. Đây là bước chuyển then chốt, vì toàn bộ lời tuyên bố ở cuối văn bản dựa trên quyền của dân tộc chứ không chỉ quyền của từng người.
Khi phân tích phần tố cáo, có cần chép lại toàn bộ các câu liệt kê không?
Không cần. Bạn chỉ nên nêu cách tổ chức dẫn chứng theo lĩnh vực, chỉ ra phép lặp đầu câu tạo nhịp dồn dập, rồi dẫn một hai câu tiêu biểu. Chép dài làm bài loãng và mất chỗ cho phần phân tích.
Giọng văn của Tuyên ngôn Độc lập nên được mô tả thế nào cho đúng?
Có thể mô tả là giọng chính luận trang nghiêm, có chỗ điềm tĩnh như lập luận pháp lý, có chỗ đanh thép khi bác bỏ, có chỗ hào sảng ở lời tuyên bố. Nên gắn mỗi sắc thái với một phần cụ thể và một câu dẫn chứng.
Bài phân tích văn bản này cần tránh điều gì?
Cần tránh biến bài văn thành bài lịch sử, kể lại sự kiện mà không phân tích câu chữ. Cũng nên tránh lời lẽ cảm tính, khen chung chung. Bám sát văn bản và chỉ ra tác dụng của từng lựa chọn lập luận là cách viết chuẩn mực nhất.