PheBinh.comPhê Bình
Phân tích thơ kháng chiến và sau 1975

Phân tích bài thơ Tây Tiến: nỗi nhớ, bút pháp lãng mạn và vẻ đẹp bi tráng

Đọc Tây Tiến theo bốn đoạn: thiên nhiên miền Tây, đêm liên hoan, chân dung người lính, lời thề; kèm dàn ý và đoạn phân tích ngắn để tự viết.

Misty mountain pass in Sơn La at dawn, a lone student in a dark jacket seen from behind sitting on a rock with a closed notebook, layered ridges fading into fog

Tây Tiến của Quang Dũng là bài thơ về nỗi nhớ: nhớ một vùng núi rừng miền Tây hiểm trở mà thơ mộng, và nhớ những người đồng đội trẻ đã đi qua đó, nhiều người không trở về. Cái làm nên sức sống của bài thơ là cách nhà thơ nhìn hiện thực gian khổ bằng con mắt lãng mạn, rồi nâng sự hi sinh lên thành vẻ đẹp bi tráng thay vì bi luỵ.

Bài này đi theo bốn đoạn của văn bản, chỉ ra từng điểm nghệ thuật có thể dùng làm luận điểm, rồi gợi một dàn ý và một đoạn phân tích ngắn để bạn tự phát triển. Vì bài thơ còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, các câu trích ở đây đều rất ngắn; khi làm bài, bạn nên đối chiếu với văn bản trong sách giáo khoa đang học.

Hoàn cảnh ra đời và nhan đề bài thơ

Tây Tiến là tên một đơn vị bộ đội thành lập năm 1947, hoạt động ở vùng biên giới Việt – Lào, trên địa bàn rộng gồm Sơn La, Lai Châu, Hoà Bình, miền tây Thanh Hoá và cả Sầm Nưa bên Lào. Lính Tây Tiến phần đông là thanh niên Hà Nội, trong đó có nhiều học sinh, sinh viên. Điều kiện chiến đấu rất gian khổ: đường núi hiểm, thiếu lương thực, thuốc men, sốt rét hoành hành. Quang Dũng là đại đội trưởng trong đơn vị này.

Năm 1948, sau khi chuyển sang đơn vị khác, nhà thơ viết bài thơ ở Phù Lưu Chanh trong nỗi nhớ đơn vị cũ. Bài thơ ban đầu có tên Nhớ Tây Tiến, về sau được in trong tập Mây đầu ô với nhan đề Tây Tiến. Bỏ chữ “nhớ” không làm nỗi nhớ biến mất; ngược lại, nhan đề gọn chỉ còn tên đơn vị khiến cả bài như một tiếng gọi. Câu mở đầu đã cho thấy điều đó: tên sông, tên đoàn quân và tiếng “ơi” vang lên cùng lúc, như người viết đang gọi về một khoảng thời gian không lấy lại được.

Khi viết phần mở bài, bạn chỉ cần nêu ngắn gọn ba ý: tác giả, hoàn cảnh, cảm hứng chủ đạo. Đừng kể dài về lịch sử đơn vị, vì đề bài thường yêu cầu phân tích văn bản, không yêu cầu thuyết minh lịch sử.

Bố cục bốn đoạn và mạch cảm xúc

Đoạn một (mười bốn câu đầu): thiên nhiên miền Tây và cuộc hành quân. Nỗi nhớ bật ra thành tiếng gọi, rồi kéo theo những địa danh Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông, Mường Hịch, Mai Châu. Thiên nhiên hiện lên vừa dữ dội, hiểm trở, vừa mơ màng, ấm áp.

Đoạn hai (tám câu tiếp): đêm liên hoan và chiều sương Châu Mộc. Giọng thơ chuyển từ gân guốc sang mềm mại. Con người và cảnh vật miền Tây được nhìn bằng con mắt tài hoa, say mê của những chàng trai Hà Nội.

Đoạn ba (tám câu tiếp): chân dung người lính. Đây là đoạn tập trung nhất vào hình tượng con người: ngoại hình tiều tuỵ nhưng khí phách oai hùng, tâm hồn lãng mạn, và sự hi sinh được nói bằng giọng trang trọng.

Đoạn bốn (bốn câu cuối): lời thề gắn bó. Nỗi nhớ khép lại bằng một khẳng định: người đã lên Tây Tiến thì hồn ở lại với miền đất ấy.

Mạch cảm xúc chung. Cả bài là dòng hồi tưởng, đi từ cảnh đến người, từ nhớ chung đến nhớ cụ thể, từ chơi vơi đến quyết liệt. Nắm được mạch này giúp bạn tránh việc phân tích rời rạc từng câu mà không thấy sợi dây nối các đoạn.

Thiên nhiên miền Tây: dữ dội và mơ màng trong cùng một đoạn thơ

Hai câu mở đầu đặt nền cảm xúc cho cả bài. Câu “Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi” dùng từ láy “chơi vơi” để gọi tên một trạng thái nhớ không có điểm tựa, lơ lửng giữa không gian. Ngay sau đó, sương lấp đoàn quân mỏi, hoa về trong đêm hơi: hiện thực mệt nhọc được phủ một lớp sương khói lãng mạn.

Bốn câu tả đường hành quân là chỗ nhiều đề bài hay hỏi. Câu “Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm” có nhiều thanh trắc, điệp từ “dốc” và hai từ láy gợi hình, làm người đọc như thở dốc theo nhịp leo. Hình ảnh “súng ngửi trời” vừa tả độ cao vừa có nét tinh nghịch của người lính trẻ. Rồi câu “Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi” gần như toàn thanh bằng, nhịp thơ chùng xuống, mở ra một khoảng nghỉ mênh mang sau chặng leo dốc.

Đoạn thơ cũng không né cái chết và hiểm nguy: thác gầm thét, cọp trêu người, những đồng đội gục bên đường. Thế nhưng câu kết đoạn lại là hơi ấm của cơm lên khói và mùa em thơm nếp xôi. Cách sắp xếp này cho thấy bút pháp tương phản đặc trưng của bài: gian khổ đi liền với ấm áp, khắc nghiệt đi liền với thơ mộng.

Đêm liên hoan và chiều sương Châu Mộc: con mắt tài hoa của người lính

Đoạn hai mở bằng không khí lễ hội: doanh trại bừng lên hội đuốc hoa, cô gái miền Tây trong xiêm áo, tiếng khèn và điệu múa. Từ “bừng” cho thấy ánh sáng và niềm vui bùng lên giữa núi rừng tối, còn cụm “tự bao giờ” chứa sự ngỡ ngàng, thích thú của những chàng trai lần đầu gặp vẻ đẹp ấy. Không có tiếng súng nào trong đoạn này; người lính được trả về với tuổi trẻ của họ.

Bốn câu sau chuyển sang một bức tranh sông nước nhẹ hơn. Người đi Châu Mộc chiều sương ấy, có thấy hồn lau nẻo bến bờ: cảnh vật như có linh hồn, và câu hỏi tu từ biến bức tranh thành một kỷ niệm đang được hỏi lại. Hình ảnh dáng người trên độc mộc và hoa đong đưa trên dòng nước lũ là nét vẽ mềm, gợi nhiều hơn tả.

Khi phân tích đoạn này, bạn nên chỉ ra sự đổi giọng so với đoạn một: từ gân guốc sang uyển chuyển, từ hiểm trở sang thơ mộng. Sự đổi giọng ấy chính là biểu hiện của tâm hồn lãng mạn, hào hoa của người lính Tây Tiến, một nét riêng làm bài thơ khác nhiều bài thơ kháng chiến cùng thời.

Chân dung người lính và vẻ đẹp bi tráng

Câu thơ “Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc” và “Quân xanh màu lá” nói thẳng về hiện thực: tóc rụng, da xanh vì sốt rét và thiếu thốn. Nhưng cái tiều tuỵ ấy được đặt cạnh “dữ oai hùm”, “mắt trừng gửi mộng qua biên giới”, nên chân dung không bi thương mà dữ dội, kiêu hãnh. Đây là cách lãng mạn hoá không che giấu sự thật mà nhìn sự thật từ phía khí phách.

Câu “Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm” cho thấy người lính vẫn mang trong mình những giấc mơ rất đời thường của tuổi trẻ thành thị. Có thời kỳ chi tiết này từng bị đánh giá khắt khe; về sau nó được nhìn nhận như nét chân thực và nhân văn của bài thơ, vì người lính có lý tưởng không đối lập với người lính có tình cảm riêng.

Bốn câu về sự hi sinh dùng nhiều từ Hán Việt: biên cương, viễn xứ, chiến trường, áo bào. Lớp từ trang trọng này làm giảm cảm giác bi luỵ, nâng cái chết lên tầm cổ kính. Câu “Áo bào thay chiếu anh về đất” nói về sự thiếu thốn tột cùng nhưng bằng hình ảnh tráng sĩ, còn tiếng sông Mã gầm lên khúc độc hành như một khúc tiễn đưa của thiên nhiên. Bi mà không luỵ, đau mà vẫn hùng: đó là nội dung của khái niệm bi tráng mà bạn cần giải thích rõ trong bài.

Những nét nghệ thuật nên dùng làm luận điểm

Bảng dưới gom các thủ pháp chính, kèm chỗ trong văn bản để bạn dẫn chứng. Mỗi dòng có thể phát triển thành một đoạn ngắn trong phần đánh giá nghệ thuật.

Nét nghệ thuậtChỗ thể hiệnTác dụng
Bút pháp lãng mạnSương lấp đoàn quân, hội đuốc hoa, hồn lauNhìn gian khổ bằng con mắt say mê, làm nổi tâm hồn hào hoa
Bút pháp tương phảnDốc thăm thẳm cạnh mưa xa khơi; tiều tuỵ cạnh oai hùmTạo nhịp căng – chùng, làm hình tượng nhiều chiều
Phối thanh và nhịpCâu nhiều thanh trắc tả dốc, câu toàn thanh bằng tả mưaÂm thanh câu thơ mô phỏng cảm giác của người hành quân
Từ Hán ViệtBiên cương, viễn xứ, áo bào, độc hànhTrang trọng hoá sự hi sinh, tạo không khí bi tráng
Địa danh dày đặcSài Khao, Mường Lát, Pha Luông, Mai Châu, Châu MộcVừa thực vừa gợi xa xôi, làm nỗi nhớ có toạ độ

Khi viết, hãy gắn mỗi thủ pháp với một câu thơ cụ thể và nói rõ nó làm người đọc cảm thấy gì. Liệt kê thủ pháp mà không chỉ ra tác dụng là lỗi khiến đoạn văn trở nên khô.

Dàn ý gợi ý và một đoạn phân tích mẫu ngắn

Dàn ý dưới đây dành cho đề phân tích toàn bài; nếu đề chỉ yêu cầu một đoạn, bạn giữ phần mở – kết và đi sâu vào đoạn được hỏi.

  1. Mở bài: giới thiệu Quang Dũng, hoàn cảnh năm 1948, nêu cảm hứng chủ đạo là nỗi nhớ và vẻ đẹp lãng mạn, bi tráng.
  2. Thân bài ý một: thiên nhiên miền Tây hiểm trở và thơ mộng, chú ý phối thanh, từ láy, hình ảnh súng ngửi trời.
  3. Thân bài ý hai: đêm liên hoan và cảnh Châu Mộc, chỉ ra sự đổi giọng và tâm hồn hào hoa.
  4. Thân bài ý ba: chân dung người lính, phân tích tương phản tiều tuỵ – oai hùng và lớp từ Hán Việt khi nói về hi sinh.
  5. Thân bài ý bốn: lời thề ở bốn câu cuối và ý nghĩa của nó với toàn bài.
  6. Đánh giá: bút pháp lãng mạn, cảm hứng bi tráng, nét riêng so với thơ kháng chiến cùng thời.
  7. Kết bài: khẳng định sức sống của hình tượng và cảm nhận riêng của người viết.

Đoạn mẫu (ngắn, để tham khảo cách triển khai): Chỉ bằng bốn câu, Quang Dũng dựng lại cả một chặng đường hành quân. Câu thơ nhiều thanh trắc như bắt người đọc leo dốc cùng đoàn quân, rồi đột ngột thả xuống một câu toàn thanh bằng, mở ra màn mưa mênh mang. Sau phút căng thẳng là phút lặng nhìn, và chính khoảnh khắc lặng nhìn ấy cho thấy người lính Tây Tiến vẫn giữ được tâm hồn của một người nghệ sĩ giữa núi rừng hiểm trở.

Đoạn mẫu chỉ là gợi ý về nhịp lập luận. Bạn nên tự chọn câu thơ mình có cảm nhận rõ nhất và viết bằng lời của mình.

Câu hỏi thường gặp

Bút pháp lãng mạn trong Tây Tiến có làm sai lệch hiện thực không?

Không. Bài thơ vẫn nói rõ gian khổ, bệnh tật, cái chết. Bút pháp lãng mạn ở đây là cách chọn góc nhìn: làm nổi khí phách và tâm hồn của người lính thay vì dừng ở cái khổ. Khi viết, bạn nên chứng minh điều này bằng các câu tả tiều tuỵ đi liền với câu tả oai hùng.

Bi tráng khác bi thương ở chỗ nào?

Bi thương dừng ở nỗi đau và mất mát. Bi tráng có nỗi đau nhưng đồng thời nâng sự mất mát lên thành vẻ đẹp cao cả, hào hùng. Trong Tây Tiến, cái chết được nói bằng hình ảnh áo bào, khúc độc hành và giọng điệu trang trọng, nên người đọc thấy xót xa mà không thấy yếu đuối.

Câu thơ toàn thanh bằng nên phân tích thế nào cho khỏi máy móc?

Hãy đặt nó cạnh câu nhiều thanh trắc ngay trước đó và nói về cảm giác: sau chặng leo dốc căng thẳng là một khoảng nghỉ, tầm mắt mở ra màn mưa xa. Chỉ ra cảm giác người đọc nhận được sẽ thuyết phục hơn việc đếm thanh bằng, thanh trắc.

Có nên kể lịch sử đoàn quân Tây Tiến trong bài làm?

Chỉ nên nêu một hai câu ở mở bài hoặc khi giải thích chi tiết như sốt rét, thiếu thốn. Phần lớn dung lượng phải dành cho phân tích văn bản. Kể dài về lịch sử khiến bài lệch yêu cầu và mất thời gian làm bài.

Bốn câu cuối có ý nghĩa gì với toàn bài?

Bốn câu cuối khép lại nỗi nhớ bằng một lời khẳng định gắn bó: người đã lên Tây Tiến thì hồn ở lại với miền đất ấy. Nó nối lại tiếng gọi ở câu đầu, tạo kết cấu vòng tròn của nỗi nhớ, đồng thời nâng tình cảm riêng thành lời thề chung của cả đoàn quân.

Nên chọn đoạn nào nếu đề cho tự chọn một đoạn để phân tích?

Hãy chọn đoạn bạn có nhiều cảm nhận cụ thể nhất. Đoạn một giàu chi tiết âm thanh, nhịp điệu; đoạn ba giàu ý nghĩa về hình tượng con người. Cả hai đều có đủ chất liệu để viết sâu nếu bạn bám vào từng chữ thay vì diễn xuôi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138