Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn được viết bằng chữ Hán, vào khoảng trước cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên lần thứ hai (1285), nhằm khích lệ tướng sĩ học tập binh thư và chuẩn bị chiến đấu. Tên chữ Hán của văn bản là "Dụ chư tì tướng hịch văn". Đây là một trong những văn bản nghị luận trung đại tiêu biểu nhất về nghệ thuật thuyết phục người nghe.
Bài này không đi vào phân tích hình tượng người chủ tướng như một nhân vật, mà đọc Hịch tướng sĩ như một bài văn thuyết phục: người viết dẫn dắt người nghe qua những bước nào, dùng lý lẽ, tình cảm và cách xưng hô ra sao, vì sao lời phê phán gay gắt lại không làm người nghe xa lánh mà khiến họ thức tỉnh.
Thể hịch và mục đích cụ thể của bài hịch
Hịch là thể văn nghị luận thời xưa, thường được vua chúa, tướng lĩnh hoặc thủ lĩnh dùng để cổ động, thuyết phục hoặc kêu gọi đấu tranh chống thù trong giặc ngoài. Hịch có kết cấu khá chặt: nêu vấn đề, nêu truyền thống vẻ vang trong sử sách, nhận định tình hình phân tích phải trái, rồi nêu chủ trương và lời kêu gọi. Văn hịch thường viết theo lối biền ngẫu, có nhiều câu đối.
Mục đích của bài hịch này rất cụ thể: kêu gọi các tướng sĩ dưới quyền chăm chỉ học tập cuốn binh thư mà chủ tướng đã soạn, để sẵn sàng chống giặc. Câu cuối phần chỉ đường nói rõ: "Nay ta chọn binh pháp các nhà hợp thành một tuyển, gọi là Binh thư yếu lược." Mọi lý lẽ, tình cảm trước đó đều dẫn đến đích này.
Hiểu mục đích cụ thể giúp bạn tránh một lỗi phổ biến: phân tích bài hịch như một bài ca yêu nước chung chung. Thực ra đây là lời nói của một người chỉ huy với những người dưới quyền, có đòi hỏi rõ ràng, có thưởng phạt. Đặt văn bản vào quan hệ đó thì mới thấy cách xưng hô "ta – các ngươi" và giọng văn có lúc nghiêm khắc là hợp lý.
Bố cục và các bước thuyết phục
Bài hịch có thể chia thành bốn phần, mỗi phần đảm nhận một bước trong quá trình thuyết phục.
| Phần | Nội dung | Bước thuyết phục |
|---|---|---|
| Phần một | Nêu gương những trung thần nghĩa sĩ trong sử sách sẵn sàng hi sinh vì chủ, vì nước | Khơi lòng tự trọng, gợi một chuẩn mực để noi theo |
| Phần hai | Tố cáo sự ngang ngược của giặc và bày tỏ nỗi lòng của chủ tướng | Khơi lòng căm thù và sự đồng cảm |
| Phần ba | Nhắc ân tình chủ tướng với tướng sĩ, phê phán thái độ sai trái, chỉ ra hậu quả và việc nên làm | Thức tỉnh bằng phê phán và phân tích thiệt hơn |
| Phần bốn | Kêu gọi học tập Binh thư yếu lược, nêu rõ hai con đường | Đưa ra hành động cụ thể và buộc lựa chọn |
Trình tự này đi từ xa đến gần: từ gương người xưa, đến tình hình trước mắt, đến chính bản thân người nghe, rồi đến hành động cụ thể. Người nghe bị dẫn dắt từng bước, đến cuối thì lời kêu gọi đã trở thành điều không thể khước từ. Khi viết, nếu chỉ ra được trình tự này, bài văn của bạn có ngay một nhận xét khái quát có giá trị.
Nêu gương và tố cáo giặc: khơi dậy danh dự và căm phẫn
Bài hịch mở đầu bằng câu: "Ta thường nghe: Kỷ Tín đem mình chết thay, cứu thoát cho Cao Đế; Do Vu chìa lưng chịu giáo, che chở cho Chiêu Vương." Sau đó là một loạt tấm gương khác, cả trong sử sách Trung Hoa lẫn của nước ta. Những tấm gương được chọn đều là những trung thần dám hi sinh vì chủ. Điều này phù hợp với người nghe là các tướng sĩ: chuẩn mực được đặt ra là chuẩn mực của người trung nghĩa đối với chủ tướng và đất nước.
Phần tố cáo giặc dùng những hình ảnh rất mạnh. Câu "Ngó thấy sứ giặc đi lại nghênh ngang ngoài đường, uốn lưỡi cú diều mà sỉ mắng triều đình, đem thân dê chó mà bắt nạt tể phụ" dùng lối ẩn dụ con vật để thể hiện sự khinh bỉ. Tiếp đó, việc giặc đòi ngọc lụa, vét bạc vàng được ví "thật khác nào như đem thịt mà nuôi hổ đói, sao cho khỏi để tai vạ về sau!"
Về tác dụng lập luận, phần này cho thấy tình thế nhục nhã và nguy hiểm, làm cơ sở cho sự phê phán ở phần sau: khi đất nước đang chịu nhục như thế mà tướng sĩ vẫn thờ ơ thì sự thờ ơ ấy càng đáng trách. Khi phân tích, bạn nên chỉ ra mối nối này để thấy các phần của bài hịch dựa vào nhau.
Nỗi lòng chủ tướng: lý lẽ bằng tình cảm
Đoạn văn nổi tiếng nhất là lời bày tỏ nỗi lòng: "Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối; ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa; chỉ căm tức chưa xả thịt lột da, nuốt gan uống máu quân thù. Dẫu cho trăm thân này phơi ngoài nội cỏ, nghìn xác này gói trong da ngựa, ta cũng vui lòng."
Đoạn này dùng nhiều hình ảnh cường điệu, các cụm từ đối nhau từng cặp, nhịp câu dồn dập. Nhưng giá trị lập luận của nó nằm ở chỗ khác: người chủ tướng không chỉ đòi hỏi tướng sĩ mà tự đặt mình lên trước, nói ra nỗi đau và quyết tâm hi sinh của chính mình. Lời kêu gọi của một người đã tự nguyện "trăm thân này phơi ngoài nội cỏ" có sức nặng hơn hẳn một mệnh lệnh khô khan.
Bạn có thể phân tích đoạn này theo hai lớp. Lớp thứ nhất là nghệ thuật: phép đối, phép cường điệu, động từ mạnh. Lớp thứ hai là tác dụng: tạo sự đồng cảm, khiến người nghe xấu hổ nếu tiếp tục thờ ơ. Một bài văn tốt luôn nói được cả hai lớp, không dừng ở việc gọi tên biện pháp tu từ.
Phê phán và chỉ đường: nghệ thuật đánh vào lòng tự trọng
Nhắc ân tình trước khi phê phán. Chủ tướng nhắc lại sự đối đãi của mình: "không có mặc thì ta cho áo, không có ăn thì ta cho cơm". Lời nhắc này đặt nền cho câu phê phán: người được đối đãi như vậy mà không đáp lại thì thật đáng trách.
Câu phê phán đối xứng. Câu "Nay các ngươi ngồi nhìn chủ nhục mà không biết lo, thấy nước nhục mà không biết thẹn" dùng hai vế song song, đi từ "chủ nhục" đến "nước nhục". Lời lẽ gay gắt nhưng nhắm vào thái độ, không xúc phạm con người.
Phân tích hậu quả. Văn bản chỉ ra rằng nếu giặc tràn sang thì của cải, gia quyến, danh tiếng của chính tướng sĩ cũng không còn, và hỏi: "Lúc bấy giờ, dẫu các ngươi muốn vui vẻ phỏng có được không?" Câu hỏi tu từ buộc người nghe tự trả lời, nên sức thuyết phục cao hơn lời khẳng định.
Đối lập hai viễn cảnh. Sau hậu quả xấu là viễn cảnh tốt đẹp nếu tướng sĩ biết lo xa: không chỉ chủ tướng được yên mà chính các tướng sĩ cũng được hưởng vinh hiển lâu dài. Lập luận bằng thiệt hơn này đánh vào lợi ích thiết thân của người nghe.
Hai con đường dứt khoát. Phần cuối nêu rõ: "Nếu các ngươi biết chuyên tập sách này, theo lời dạy bảo của ta, thì mới phải đạo thần chủ; nhược bằng khinh bỏ sách này, trái lời dạy bảo của ta, tức là kẻ nghịch thù." Không còn chỗ cho thái độ đứng giữa; đây là cách khép bài hịch rất đúng thể loại.
Giọng văn biến hoá và sự kết hợp lý lẽ với tình cảm
Một đặc điểm làm nên sức sống của bài hịch là giọng văn không đơn điệu. Ở phần nêu gương, giọng trang trọng, điềm đạm như người kể sử. Ở phần tố cáo giặc, giọng chuyển sang khinh bỉ, căm phẫn với những ẩn dụ con vật. Ở phần nỗi lòng chủ tướng, giọng thống thiết, gần như lời tâm sự. Ở phần phê phán, giọng nghiêm khắc, có lúc mỉa mai. Đến phần cuối, giọng dứt khoát như một mệnh lệnh.
Sự biến hoá ấy đi đúng theo các bước thuyết phục đã nêu ở bảng bố cục. Mỗi bước cần một trạng thái cảm xúc khác nhau ở người nghe: tự hào, căm giận, xúc động, xấu hổ, rồi quyết tâm. Giọng văn chính là công cụ dẫn người nghe đi qua những trạng thái đó. Vì vậy, khi phân tích giọng văn, bạn nên gắn nó với mục đích của từng phần thay vì liệt kê các sắc thái tách rời.
Bài hịch cũng là ví dụ rõ về sự kết hợp giữa lý lẽ và tình cảm. Phần phân tích thiệt hơn, nêu hậu quả và viễn cảnh thuộc về lý lẽ; phần nỗi lòng chủ tướng và lời nhắc ân tình thuộc về tình cảm. Hai mặt này đan xen chứ không chia thành hai khối riêng, nên người nghe vừa hiểu vì sao phải hành động, vừa muốn hành động. Đây là nhận xét khái quát rất nên có ở phần đánh giá của bài văn.
Dàn ý gợi ý và đoạn mẫu về cách xưng hô
Đề thường gặp là "Phân tích nghệ thuật lập luận của Hịch tướng sĩ". Bạn có thể dùng khung sau và tự chọn dẫn chứng.
- Mở bài: giới thiệu Trần Quốc Tuấn, hoàn cảnh ra đời trước cuộc kháng chiến lần thứ hai, thể hịch và vấn đề nghị luận.
- Thân bài, ý một: nêu gương trung thần nghĩa sĩ, tác dụng khơi lòng tự trọng.
- Thân bài, ý hai: tố cáo giặc bằng hình ảnh ẩn dụ, tạo tình thế cấp bách.
- Thân bài, ý ba: nỗi lòng chủ tướng, sức thuyết phục của người tự đặt mình lên trước.
- Thân bài, ý bốn: phê phán, phân tích thiệt hơn, câu hỏi tu từ và hai con đường.
- Đánh giá: kết hợp lý lẽ và tình cảm, giọng văn biến hoá, cách xưng hô.
- Kết bài: khẳng định sức thuyết phục của bài hịch và điều rút ra cho cách viết nghị luận.
Đoạn mẫu ngắn về xưng hô: Suốt bài hịch, người chủ tướng xưng "ta" và gọi tướng sĩ là "các ngươi". Cách xưng hô ấy giữ đúng vị thế của người chỉ huy, nhưng nghe kỹ lại thấy một sự gần gũi: "ta" cũng là người tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối; "các ngươi" là những người đã cùng "ta" coi giữ binh quyền lâu ngày. Vì thế lời trách có nghiêm khắc đến đâu vẫn là lời của người trong cuộc, không phải lời của kẻ đứng ngoài. Đây là gợi ý cách nhìn; bạn nên tự viết bằng giọng của mình.
Câu hỏi thường gặp
Hịch tướng sĩ được viết vào thời gian nào?
Văn bản thường được xác định ra đời vào khoảng trước cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên lần thứ hai (1285). Khi viết bài, bạn chỉ cần nêu mốc này đúng như sách giáo khoa, không cần thêm chi tiết khác.
Tại sao bài hịch lại nêu gương người Trung Hoa trước gương người nước ta?
Đó là cách viết quen thuộc của văn chương trung đại, khi sử sách Trung Hoa là nguồn điển tích chung của giới có học. Các tấm gương được chọn đều có điểm chung là người dưới quyền dám hi sinh vì chủ, phù hợp với người nghe là tướng sĩ.
Lời phê phán trong bài hịch có quá gay gắt không?
Lời lẽ gay gắt nhưng nhắm vào thái độ và việc làm sai, đồng thời đặt cạnh lời nhắc ân tình và viễn cảnh tốt đẹp. Vì vậy người nghe cảm thấy được thức tỉnh chứ không bị xúc phạm. Đây là điểm nên phân tích khi bàn về nghệ thuật lập luận.
Hịch tướng sĩ có phải là văn biền ngẫu không?
Bài hịch viết theo lối văn biền ngẫu, nhiều câu đối nhau từng cặp về ý và lời, như các cụm "tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối". Bản dịch trong sách giáo khoa giữ được khá nhiều cấu trúc đối này.
Cách phân biệt bài phân tích nghệ thuật lập luận với bài phân tích hình tượng chủ tướng là gì?
Bài phân tích lập luận hỏi văn bản thuyết phục người nghe bằng những bước nào và vì sao hiệu quả. Bài phân tích hình tượng hỏi người chủ tướng hiện lên với phẩm chất gì. Cùng dẫn chứng nhưng câu hỏi khác nhau, nên luận điểm và câu chủ đề phải khác nhau.
Có thể dùng Hịch tướng sĩ làm dẫn chứng cho bài nghị luận xã hội không?
Có thể, chẳng hạn khi bàn về trách nhiệm của người lãnh đạo hay cách thuyết phục người khác. Khi dùng, hãy trích ngắn, đúng câu chữ, và nói rõ dẫn chứng ấy minh hoạ cho ý nào trong bài của bạn.