Ông đồ là bài thơ năm chữ của Vũ Đình Liên, viết năm 1936, kể về một ông đồ già mỗi Tết ra phố viết câu đối, từ lúc đông người thuê viết đến khi bị lãng quên rồi vắng hẳn. Qua hình ảnh ấy, bài thơ bày tỏ niềm thương cảm với một lớp người đang tàn tạ và nỗi tiếc nhớ những giá trị văn hoá xưa bị thời thế bỏ lại.
Điểm then chốt khi phân tích Ông đồ là kết cấu đầu cuối tương ứng: khổ đầu và khổ cuối cùng cảnh hoa đào nở, nhưng một bên có ông đồ, một bên không. Bài này đi theo kết cấu đó qua ba chặng, chỉ ra những chữ đáng bình, rồi gợi dàn ý. Thơ Vũ Đình Liên còn trong thời hạn bản quyền, nên chỉ trích những câu ngắn cần cho phân tích.
Ông đồ là ai và vì sao một bài thơ nhỏ lại để lại dư âm lớn
Ông đồ là người dạy chữ Nho, thường dạy học ở làng. Khi việc học và thi chữ Hán không còn giữ vị trí như trước, nhiều ông đồ mất chỗ đứng. Dịp Tết, một số người ra phố bày giấy mực viết câu đối, chữ thư pháp cho người mua về treo. Hình ảnh ấy từng là một nét quen của phố phường ngày Tết.
Vũ Đình Liên (1913–1996) không viết nhiều, nhưng Ông đồ đã đủ để tên ông gắn với thơ giai đoạn này. Nhận xét quen thuộc về thơ ông là có hai nguồn cảm hứng chính: lòng thương người và tình hoài cổ. Cả hai nguồn ấy đều có mặt trong bài thơ hai mươi câu này, và bạn nên dùng chúng làm hai trục cho phần đánh giá.
Một lưu ý: bài thơ không kể đời một ông đồ cụ thể. Ông đồ ở đây là hình ảnh đại diện cho cả một lớp nhà nho cuối mùa. Vì vậy, khi phân tích, bạn nên nhìn nhân vật như một biểu tượng văn hoá hơn là một con người riêng lẻ, nhưng vẫn giữ được sự cảm thông với từng chi tiết đời thường.
Kết cấu đầu cuối tương ứng: chìa khoá của bài thơ
Khổ đầu và khổ cuối được viết như hai bức ảnh chụp cùng một góc phố, cách nhau nhiều năm. So sánh chúng giúp bạn thấy toàn bộ ý nghĩa của bài.
| Yếu tố | Khổ đầu | Khổ cuối |
|---|---|---|
| Thời gian | "Mỗi năm hoa đào nở": lặp lại, quen thuộc | "Năm nay đào lại nở": vẫn vậy, thiên nhiên không đổi |
| Con người | "Lại thấy ông đồ già": có mặt, như một lệ thường | "Không thấy ông đồ xưa": vắng mặt, không trở lại |
| Cách gọi | "ông đồ già": tả tuổi tác | "ông đồ xưa": đã thuộc về quá khứ |
| Cảm xúc | Bình thản, quen thuộc | Bâng khuâng, tiếc nhớ, day dứt |
Chữ "già" đổi thành "xưa" là chỗ đáng bình nhất trong phép đối chiếu này. "Già" vẫn là hiện tại, ông còn đó dù đã có tuổi; "xưa" đẩy ông vào dĩ vãng, không còn thuộc về đời sống trước mắt. Chỉ một chữ thay đổi mà cả một thời đã khép lại.
Kiểu kết cấu này được gọi là đầu cuối tương ứng hay kết cấu vòng tròn. Cảnh cũ lặp lại, người cũ không còn: thiên nhiên tuần hoàn càng làm nổi bật sự biến mất không trở lại của con người và nếp văn hoá. Khi viết, bạn nên nêu kết cấu này ngay ở phần đầu thân bài để người đọc nắm được mạch, rồi trở lại ở phần đánh giá.
Hai khổ đầu: ông đồ thời còn được trọng
Khổ đầu dựng một hình ảnh quen của ngày Tết: hoa đào nở, ông đồ già "Bày mực tàu giấy đỏ / Bên phố đông người qua". Màu đỏ của giấy, màu đen của mực, màu hồng của hoa đào cùng không khí đông vui của phố phường tạo nên bức tranh ấm áp. Từ "lại" trong câu thứ hai cho thấy sự xuất hiện của ông đồ đã thành lệ, như một phần không thể thiếu của mùa xuân.
Khổ hai cho thấy ông đồ được quý trọng: nhiều người thuê viết, tấm tắc khen tài. Câu được bình nhiều là "Hoa tay thảo những nét / Như phượng múa rồng bay". "Hoa tay" chỉ sự khéo léo, tài hoa; so sánh nét chữ với phượng múa rồng bay vừa gợi vẻ phóng khoáng, uyển chuyển của thư pháp, vừa gợi sự tôn quý, vì phượng và rồng là những hình ảnh cao sang. Đây là lúc nghệ thuật viết chữ còn được người đời thưởng thức.
Khi phân tích hai khổ này, bạn đừng chỉ tả cảnh vui. Hãy nhớ rằng chúng được viết ra để đối lập với những gì đến sau. Cảnh càng ấm áp, sự tàn phai ở khổ ba và khổ bốn càng xót xa.
Khổ ba và khổ bốn: khi giấy mực cũng biết buồn
Khổ ba bắt đầu bằng chữ "Nhưng", một bước ngoặt. Người thuê viết mỗi năm một vắng, và câu hỏi "Người thuê viết nay đâu?" không có lời đáp. Hai câu tiếp theo là chỗ đặc sắc nhất của bài: "Giấy đỏ buồn không thắm; / Mực đọng trong nghiên sầu...". Giấy và mực được nhân hoá, mang tâm trạng con người. Giấy đỏ vốn rực rỡ mà nay "không thắm" vì không ai dùng; mực đọng lại vì không có ai thuê viết. Nỗi buồn của ông đồ lan sang cả những vật dụng gắn bó với ông.
Bạn nên phân tích cách nhà thơ không tả trực tiếp nỗi buồn của ông đồ. Ông không than thở, không khóc; chính đồ vật nói thay. Đây là bút pháp tả cảnh ngụ tình, lấy vật để nói người, khiến nỗi buồn thấm hơn mà vẫn kín đáo.
Khổ bốn đưa hình ảnh ông đồ tới mức cô đơn nhất. Ông vẫn ngồi đấy, nhưng người qua đường không ai hay biết. Hai câu cuối khổ "Lá vàng rơi trên giấy; / Ngoài giời mưa bụi bay" là cảnh mà cũng là tình. Lá vàng gợi sự tàn tạ, rơi đúng lên tờ giấy lẽ ra phải có chữ; mưa bụi lất phất làm không gian ảm đạm. Ông đồ ngồi bất động giữa dòng người như một di vật bị bỏ quên. Đây là đoạn bạn nên dành nhiều chữ nhất.
Khổ cuối và câu hỏi về những người muôn năm cũ
Khổ cuối trở lại khung cảnh hoa đào nở, nhưng ông đồ không còn xuất hiện. Hai câu kết "Những người muôn năm cũ / Hồn ở đâu bây giờ?" là câu hỏi tu từ mở rộng ý nghĩa của bài thơ. "Những người muôn năm cũ" không chỉ là ông đồ mà là cả một lớp người, một nếp sống đã qua. Chữ "hồn" khiến câu hỏi vượt khỏi chuyện một người mất, chạm tới sự mất mát của những giá trị tinh thần.
Giọng thơ ở đây không gay gắt, không trách móc ai, chỉ là một tiếng hỏi bâng khuâng. Chính sự nhẹ nhàng ấy làm câu thơ ở lại lâu trong lòng người đọc. Bạn có thể nhận xét rằng nhà thơ không phán xét sự thay đổi của thời thế, mà chỉ bày tỏ niềm tiếc nhớ và một lời nhắc về trách nhiệm của người sau đối với những gì đã qua.
Liên hệ hôm nay, nhiều người thấy hình ảnh những người viết thư pháp ngày Tết ở các phố, hội chữ xuân như một cách nối lại nếp xưa. Phần liên hệ này nên ngắn, chỉ để cho thấy câu hỏi của Vũ Đình Liên vẫn còn tiếng vọng, không cần kéo dài.
Nghệ thuật làm nên sức lắng của bài thơ
Thể thơ năm chữ giản dị. Mỗi câu năm tiếng, mỗi khổ bốn câu, nhịp chậm và đều như lời kể. Thể thơ gần với lối kể dân gian này giúp bài thơ dễ thuộc, dễ nhớ, đồng thời tạo giọng trầm buồn, không bi luỵ. Bạn nên chỉ ra rằng sự giản dị chính là lựa chọn phù hợp với một đề tài hoài niệm.
Ngôn ngữ trong sáng, gần lời nói. Bài thơ gần như không có điển cố hay từ Hán Việt khó. Những chữ như "đông người qua", "không ai hay", "mưa bụi bay" đều là lời thường, nhưng đặt đúng chỗ lại gợi rất nhiều. Người đọc không cần chú thích vẫn cảm được.
Đối lập xuyên suốt. Đông và vắng, được trọng và bị quên, có mặt và vắng mặt, "già" và "xưa". Hầu như mọi hình ảnh ở nửa sau đều có một hình ảnh đối ứng ở nửa đầu. Khi viết, hãy chỉ ra từng cặp, vì đây là cách bài thơ tạo cảm xúc mà không cần than thở.
Câu hỏi tu từ đặt đúng chỗ. Bài có hai câu hỏi: "Người thuê viết nay đâu?" ở giữa và câu hỏi về hồn những người muôn năm cũ ở cuối. Câu thứ nhất hỏi về một hiện tượng, câu thứ hai hỏi về cả một thời. Hai câu hỏi đánh dấu hai nấc sâu dần của nỗi tiếc nhớ.
Dàn ý và đoạn mẫu phân tích Ông đồ
Dàn ý sau đi theo kết cấu ba chặng: thời đắt khách, thời tàn tạ, sự vắng mặt. Đề yêu cầu phân tích một khổ thì bạn chỉ cần lấy phần tương ứng và đặt nó trong kết cấu chung.
- Mở bài: giới thiệu Vũ Đình Liên với hai nguồn cảm hứng lòng thương người và tình hoài cổ; nêu bài thơ Ông đồ viết năm 1936.
- Khái quát kết cấu đầu cuối tương ứng: hoa đào nở ở khổ đầu và khổ cuối, ông đồ có mặt rồi vắng mặt.
- Hai khổ đầu: ông đồ được trọng, bức tranh Tết ấm áp, nét chữ như phượng múa rồng bay.
- Khổ ba và bốn: người thuê viết vắng dần, giấy mực nhân hoá mang nỗi buồn, lá vàng rơi trên giấy, mưa bụi bay; ông đồ bị lãng quên giữa phố đông.
- Khổ cuối: chữ "già" thành "xưa", câu hỏi về những người muôn năm cũ.
- Đánh giá: thể thơ năm chữ giản dị, ngôn ngữ trong sáng, kết cấu đầu cuối tương ứng, tả cảnh ngụ tình, câu hỏi tu từ; giá trị nhân đạo và tình hoài cổ.
- Kết bài: cảm nhận riêng về trách nhiệm giữ gìn những giá trị văn hoá xưa.
Đoạn mẫu cho hai câu "Giấy đỏ buồn không thắm; / Mực đọng trong nghiên sầu" (tham khảo cách viết): "Vũ Đình Liên không để ông đồ than thở. Ông để giấy và mực lên tiếng thay. Tờ giấy đỏ lẽ ra phải rực lên trong ngày Tết lại buồn không thắm, vì chẳng ai cần đến. Nghiên mực đầy mà mực đọng lại, như một nỗi sầu không chảy đi đâu được. Nỗi buồn của con người lan sang cả đồ vật, và người đọc cảm được một sự cô quạnh thấm sâu mà không cần một lời kể nào."
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ Ông đồ được viết năm nào?
Bài thơ Ông đồ được Vũ Đình Liên viết năm 1936. Ở mở bài, chỉ cần nêu năm và giới thiệu ngắn hai nguồn cảm hứng trong thơ ông là lòng thương người và tình hoài cổ, rồi đi ngay vào kết cấu bài thơ.
Kết cấu đầu cuối tương ứng trong Ông đồ là gì?
Khổ đầu và khổ cuối cùng mở ra cảnh hoa đào nở dịp Tết, nhưng khổ đầu có ông đồ già còn khổ cuối không thấy ông đồ xưa. Cảnh cũ lặp lại mà người cũ không còn, làm nổi bật sự tàn phai của một lớp người và một nếp văn hoá.
Vì sao câu Giấy đỏ buồn không thắm được đánh giá cao?
Câu thơ dùng phép nhân hoá, để giấy mang nỗi buồn của con người. Thay vì tả trực tiếp tâm trạng ông đồ, nhà thơ để đồ vật nói thay, tạo nên nỗi buồn kín đáo mà thấm thía. Đây là ví dụ tiêu biểu của bút pháp tả cảnh ngụ tình.
Hai câu Lá vàng rơi trên giấy, ngoài giời mưa bụi bay nên phân tích thế nào?
Đây là cảnh mà cũng là tình. Lá vàng gợi sự tàn tạ, rơi đúng lên tờ giấy lẽ ra phải có chữ; mưa bụi làm không gian ảm đạm. Ông đồ ngồi bất động giữa phố đông, bị lãng quên, và cảnh vật như cùng chia sẻ nỗi cô đơn ấy.
Câu hỏi Hồn ở đâu bây giờ mang ý nghĩa gì?
Câu hỏi tu từ mở rộng nỗi tiếc nhớ từ một ông đồ sang cả lớp người và những giá trị tinh thần đã qua. Nó không phán xét thời thế mà gợi niềm thương cảm và lời nhắc người sau trân trọng những gì thuộc về quá khứ văn hoá.
Có nên nhắc chuyện thư pháp ngày Tết hiện nay khi làm bài?
Có thể liên hệ ngắn để cho thấy câu hỏi của bài thơ vẫn còn ý nghĩa, ví dụ hình ảnh những người viết thư pháp ở hội chữ xuân. Tuy vậy, phần liên hệ chỉ nên một hai câu, trọng tâm vẫn là phân tích văn bản.