Viếng lăng Bác của Viễn Phương ghi lại cảm xúc của một người con từ miền Nam ra thăm lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, đi theo đúng trình tự cuộc viếng: từ cảnh bên ngoài lăng, dòng người vào lăng, giây phút đứng trước di hài, đến lúc chuẩn bị ra về. Bài thơ được nhớ nhờ giọng điệu trang nghiêm mà tha thiết và hệ thống hình ảnh ẩn dụ giàu ý nghĩa.
Bài này đọc bài thơ theo bốn khổ, chỉ ra ý nghĩa của từng hình ảnh, cách giọng điệu thay đổi và gợi dàn ý cùng một đoạn mẫu ngắn. Giọng phân tích bám văn bản, tập trung vào nghệ thuật. Bài thơ còn trong thời hạn bảo hộ, các câu trích đều ngắn; khi làm bài, bạn đối chiếu văn bản trong sách đang học.
Hoàn cảnh sáng tác và mạch cảm xúc
Bài thơ được viết vào tháng 4 năm 1976, khi lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh được khánh thành chưa lâu và Viễn Phương có dịp từ miền Nam ra Hà Nội viếng lăng. Viễn Phương là một trong những cây bút có mặt sớm ở miền Nam trong thời kỳ kháng chiến. Bài thơ được in trong tập Như mây mùa xuân.
Mạch cảm xúc đi theo trình tự không gian và thời gian của một cuộc viếng: khổ một là cảnh bên ngoài lăng với hàng tre; khổ hai là hình ảnh mặt trời và dòng người vào lăng; khổ ba là giây phút đứng trong lăng; khổ bốn là cảm xúc khi sắp rời đi. Trình tự này rất tự nhiên, giúp người đọc như cùng bước theo nhà thơ.
Khi viết, nắm được mạch này giúp bạn chia luận điểm theo bốn khổ một cách hợp lý. Mỗi luận điểm nên có một câu chủ đề nói rõ nội dung cảm xúc, không chỉ ghi “khổ một”, “khổ hai”. Giọng văn phân tích nên trang trọng, giản dị, tương xứng với giọng của bài thơ.
Khổ một: hàng tre bên lăng
Câu mở đầu “Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác” giản dị như một lời kể. Cách xưng “con” gợi tình cảm gần gũi, ruột thịt. Chữ “thăm” thay cho “viếng” làm nhẹ đi nỗi đau mất mát, như thể người con đến thăm một người cha vẫn còn đó. Cụm “ở miền Nam” cũng có ý nghĩa: người viết từ nơi xa đến, mang theo tình cảm của nhiều người.
Hình ảnh đầu tiên người con nhìn thấy là hàng tre bát ngát trong sương. Câu cảm thán “Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam” cho thấy sự xúc động khi nhận ra một hình ảnh thân thuộc của làng quê. Câu “Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng” biến hàng tre thành một ẩn dụ: hình ảnh dân tộc kiên cường, bền bỉ, đứng vững qua bao thử thách.
Khi phân tích, bạn nên làm rõ hai tầng của hàng tre: tầng tả thực là hàng tre trồng quanh lăng, tầng ẩn dụ là biểu tượng của con người Việt Nam. Thành ngữ “bão táp mưa sa” được dùng để gợi những gian khổ, còn “đứng thẳng hàng” gợi tư thế vững vàng. Hình ảnh hàng tre cũng sẽ trở lại ở khổ cuối, tạo kết cấu đầu cuối tương ứng.
Khổ hai: mặt trời và dòng người
Khổ hai có cặp câu đặc sắc: “Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng / Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ”. Câu đầu là hình ảnh mặt trời thực, câu sau là hình ảnh ẩn dụ. Hai mặt trời đặt cạnh nhau tạo sự đối xứng: mặt trời của thiên nhiên đi qua trên lăng, và một mặt trời khác ở trong lăng, chỉ vị lãnh tụ được nhà thơ tôn kính. Chữ “rất đỏ” nhấn mạnh sự ấm áp, rực rỡ của hình ảnh.
Hai câu sau tả dòng người: “Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ / Kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuân”. Điệp ngữ “ngày ngày” ở cả hai cặp câu tạo nhịp đều, liên tục, gợi sự trường tồn. Dòng người được hình dung như một tràng hoa, mỗi người là một bông hoa dâng lên. “Bảy mươi chín mùa xuân” là hoán dụ chỉ bảy mươi chín năm tuổi đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Khi phân tích, bạn nên chỉ ra cách nhà thơ dùng hình ảnh thiên nhiên để thể hiện sự tôn kính, và cách dòng người được chuyển hoá thành tràng hoa. Phân tích nên giữ ở mức hình ảnh và cảm xúc trong văn bản, nói rõ đây là cảm xúc của nhà thơ được thể hiện qua nghệ thuật. Chữ “thương nhớ” đi cùng dòng người cũng nên được nhắc, vì nó cho biết tâm trạng chung của những người đến viếng.
Khổ ba: giây phút trong lăng
Khổ ba đưa người đọc vào trong lăng: “Bác nằm trong giấc ngủ bình yên / Giữa một vầng trăng sáng dịu hiền”. Nhà thơ dùng cách nói giảm, gọi sự ra đi là “giấc ngủ bình yên”, làm nhẹ đi nỗi đau. Hình ảnh “vầng trăng sáng dịu hiền” có thể hiểu là ánh sáng dịu nhẹ trong lăng, đồng thời gợi tâm hồn thanh cao. Ở nhiều bài thơ khác của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vầng trăng xuất hiện nhiều lần, nên hình ảnh này cũng có thể gợi liên tưởng đến tình yêu thiên nhiên.
Hai câu tiếp theo “Vẫn biết trời xanh là mãi mãi / Mà sao nghe nhói ở trong tim” thể hiện sự giằng co giữa lý trí và tình cảm. “Trời xanh” là ẩn dụ cho sự trường tồn; lý trí biết điều ấy là mãi mãi. Nhưng cảm xúc vẫn đau: chữ “nhói” diễn tả nỗi đau cụ thể, đột ngột, như một vết nhói ở tim. Cặp quan hệ từ “vẫn biết… mà sao” làm nổi bật sự giằng co ấy.
Khi phân tích khổ này, bạn nên chỉ ra ba điểm: cách nói giảm “giấc ngủ bình yên”, hình ảnh vầng trăng với hai tầng nghĩa, và sự giằng co giữa lý trí với cảm xúc. Đây là khổ có cảm xúc lắng đọng nhất, nên giọng phân tích cũng nên chậm lại, trân trọng.
Khổ bốn: ước nguyện khi rời lăng
Khổ cuối là cảm xúc khi sắp ra về: “Mai về miền Nam thương trào nước mắt”. Chữ “trào” cho thấy cảm xúc dâng lên mạnh mẽ, không kìm nén được. Từ đây, nhà thơ bày tỏ ước nguyện qua điệp ngữ “muốn làm”: muốn làm con chim hót quanh lăng, muốn làm đoá hoa toả hương, muốn làm cây tre trung hiếu.
Ba hình ảnh con chim, đoá hoa, cây tre là những hình ảnh nhỏ bé, bình dị. Ước nguyện được hoá thân thành chúng thể hiện mong muốn được ở lại bên lăng, được góp một phần nhỏ của mình. Đặc biệt, hình ảnh “cây tre trung hiếu” nối lại với hàng tre ở khổ đầu, tạo kết cấu vòng tròn. Nếu hàng tre ở khổ đầu là biểu tượng của cả dân tộc, thì cây tre ở khổ cuối là ước nguyện của một cá nhân muốn hoà vào hàng tre ấy.
Khi phân tích, bạn nên làm rõ điệp ngữ “muốn làm”, ý nghĩa của ba hình ảnh, và kết cấu đầu cuối tương ứng qua hình ảnh cây tre. Nhịp thơ trong khổ này cũng trở nên dồn dập hơn, phù hợp với cảm xúc dâng trào khi sắp chia tay.
Giọng điệu, thể thơ và hệ thống hình ảnh: phần đánh giá nên viết gì
Giọng điệu trang nghiêm mà tha thiết. Bài thơ không dùng lời lẽ to tát; cảm xúc được nói bằng những từ giản dị như thăm, thương nhớ, nhói, trào nước mắt. Sự kết hợp giữa trang nghiêm của hoàn cảnh và tha thiết của tình cảm cá nhân là nét đáng nêu đầu tiên.
Thể thơ linh hoạt. Phần lớn các câu tám chữ, xen những câu bảy chữ và chín chữ. Nhịp thơ chậm ở ba khổ đầu, như bước chân trong hàng người viếng, rồi dồn dập hơn ở khổ cuối khi cảm xúc dâng lên. Bạn có thể chỉ ra mối liên hệ giữa nhịp thơ và mạch cảm xúc.
Hệ thống hình ảnh có cả thực và ẩn dụ. Hàng tre, mặt trời, vầng trăng, trời xanh, con chim, đoá hoa đều có tầng nghĩa thực và tầng nghĩa ẩn dụ. Điểm hay là các hình ảnh ẩn dụ đều bắt nguồn từ những gì có thật quanh lăng hoặc trong thiên nhiên, nên không gượng ép.
Kết cấu chặt chẽ. Bốn khổ đi theo trình tự cuộc viếng, hình ảnh cây tre mở và khép bài thơ. Khi viết, bạn chỉ cần một câu khái quát cho kết cấu, rồi dẫn lại hình ảnh đã phân tích để minh hoạ, không cần nhắc lại toàn bộ.
Dàn ý và đoạn mẫu ngắn
Dàn ý gợi ý cho đề phân tích bài thơ:
- Mở bài: Viễn Phương, tháng 4 năm 1976, nêu cảm xúc thành kính và giọng điệu trang nghiêm, tha thiết.
- Ý một: khổ một, cách xưng hô, chữ thăm, hình ảnh hàng tre hai tầng nghĩa.
- Ý hai: khổ hai, cặp hình ảnh mặt trời thực và ẩn dụ, dòng người như tràng hoa.
- Ý ba: khổ ba, cách nói giảm, vầng trăng, sự giằng co giữa lý trí và cảm xúc.
- Ý bốn: khổ bốn, điệp ngữ muốn làm, ba hình ảnh và kết cấu vòng tròn.
- Đánh giá: giọng điệu, thể thơ chủ yếu tám chữ xen câu bảy, chín chữ, hệ thống ẩn dụ.
- Kết bài: cảm nhận riêng về tình cảm trong bài thơ.
Đoạn mẫu ngắn: Bài thơ mở đầu bằng hàng tre và khép lại cũng bằng cây tre. Ở khổ đầu, hàng tre đứng thẳng hàng giữa bão táp mưa sa, là hình ảnh của cả một dân tộc. Đến khổ cuối, nhà thơ chỉ ước được làm một cây tre trong hàng tre ấy. Từ cái chung đến cái riêng, từ ngắm nhìn đến muốn hoà vào, kết cấu vòng tròn đã khép lại bài thơ một cách trọn vẹn.
Lỗi hay gặp: viết thành bài cảm nghĩ chung mà không phân tích hình ảnh cụ thể; phân tích ẩn dụ mặt trời mà không chỉ ra sự đối xứng giữa hai câu; bỏ qua sự giằng co ở khổ ba.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà thơ dùng chữ thăm mà không dùng chữ viếng?
Chữ thăm làm nhẹ đi nỗi đau mất mát, gợi cảm giác người con đến gặp một người cha vẫn còn đó. Nó thể hiện tình cảm gần gũi, ruột thịt. Đây là một cách nói giảm tinh tế mà bạn nên phân tích ngay ở câu mở đầu.
Hình ảnh hàng tre có ý nghĩa gì?
Ở tầng tả thực, đó là hàng tre quanh lăng. Ở tầng ẩn dụ, hàng tre là biểu tượng của con người Việt Nam kiên cường, bền bỉ, vượt qua gian khổ. Hình ảnh này trở lại ở khổ cuối qua cây tre trung hiếu, tạo kết cấu đầu cuối tương ứng.
Cặp hình ảnh hai mặt trời nên phân tích thế nào?
Hãy chỉ ra câu đầu là mặt trời thực của thiên nhiên, câu sau là mặt trời ẩn dụ chỉ vị lãnh tụ được nhà thơ tôn kính. Hai câu đối xứng nhau, làm nổi bật sự tôn kính. Chữ rất đỏ nhấn mạnh sự ấm áp của hình ảnh ẩn dụ.
Câu vẫn biết trời xanh là mãi mãi diễn tả điều gì?
Nó diễn tả sự giằng co giữa lý trí và cảm xúc. Lý trí biết sự trường tồn của Người qua hình ảnh trời xanh, nhưng tình cảm vẫn đau xót trước sự mất mát, thể hiện qua chữ nhói. Cặp quan hệ từ vẫn biết và mà sao làm nổi bật sự giằng co ấy.
Giọng phân tích bài thơ này nên như thế nào?
Nên trang trọng, giản dị, bám vào hình ảnh và từ ngữ trong văn bản. Tránh những lời bình luận to tát hay mở rộng ra ngoài tác phẩm. Phân tích tốt là chỉ ra được cảm xúc của nhà thơ được thể hiện qua nghệ thuật như thế nào.
Ba hình ảnh con chim, đoá hoa, cây tre có điểm chung gì?
Cả ba đều là những hình ảnh nhỏ bé, bình dị, gắn với thiên nhiên. Ước nguyện hoá thân thành chúng thể hiện mong muốn được ở lại bên lăng và góp một phần nhỏ của mình. Sự khiêm nhường của ba hình ảnh làm ước nguyện trở nên chân thành.