PheBinh.comPhê Bình
Phân tích văn bản nghị luận

Phân tích Bàn luận về phép học: mục đích học, lối học lệch lạc và phép học đúng

Phân tích Bàn luận về phép học của Nguyễn Thiếp: thể tấu, trình tự lập luận từ mục đích học đến phép học đúng và tác dụng, cách dùng đối lập, dàn ý.

Macro shot of a student hand turning a blank page in a notebook on a library desk in Ha Tinh, soft window light, warm wooden textures, shallow depth of field, terracotta accents

Bàn luận về phép học (Luận học pháp) là phần trích từ bài tấu Nguyễn Thiếp gửi vua Quang Trung vào tháng 8 năm 1791, bàn về việc chấn chỉnh cách học trong nước. Nguyễn Thiếp, người đời thường gọi là La Sơn phu tử, là bậc học giả được vua Quang Trung nhiều lần mời ra giúp việc. Bài tấu là tiếng nói của một người thầy với nhà vua về một vấn đề hệ trọng của quốc gia.

Bài này phân tích văn bản như một bài nghị luận về giáo dục: thể tấu quy định giọng văn ra sao, các luận điểm nối nhau theo trình tự nào, phép đối lập giữa học đúng và học sai được dùng thế nào, và vì sao một văn bản hơn hai trăm năm tuổi vẫn còn được đọc như một bài học về cách học.

Thể tấu và vị thế của người viết

Tấu là loại văn thư bề dưới gửi lên vua chúa để trình bày sự việc, ý kiến hoặc đề nghị. Tấu có thể viết bằng văn xuôi, văn biền ngẫu hoặc văn vần. Khác với chiếu là lời từ trên ban xuống, tấu là lời từ dưới dâng lên, nên giọng văn phải thành kính, nhưng nội dung có thể thẳng thắn khi người viết thật lòng lo cho việc nước.

Vị thế của Nguyễn Thiếp khá đặc biệt. Ông là người có uy tín lớn về học vấn, được vua Quang Trung trọng thị. Vì vậy bài tấu vừa giữ đúng lễ của người dâng lời, vừa có sự tự tin của một người thầy nói về điều mình hiểu sâu. Bạn sẽ thấy điều này ở những câu phê phán rất mạnh về lối học đương thời.

Khi phân tích, nên nêu ngắn đặc điểm thể tấu và vị thế người viết ở đầu thân bài. Hai yếu tố này giải thích vì sao văn bản có giọng điệu vừa khẩn thiết vừa thẳng thắn, và vì sao phần cuối lại nêu những đề xuất cụ thể như một bản kế hoạch dâng lên nhà vua.

Trình tự lập luận

Văn bản đi theo trình tự rất rõ: nêu mục đích, phê phán cái sai, đề xuất cái đúng, khẳng định tác dụng. Bảng dưới tóm tắt từng bước.

BướcNội dungCâu then chốt hoặc ý chính
Mục đích chân chính của việc họcHọc để làm người, biết đạo"Ngọc không mài, không thành đồ vật; người không học, không biết rõ đạo."
Phê phán lối học lệch lạcHọc hình thức để cầu danh lợi"Chúa tầm thường, thần nịnh hót. Nước mất, nhà tan đều do những điều tệ hại ấy."
Đề xuất phép học đúngMở rộng trường, học từ thấp đến cao, học rộng rồi tóm gọn, học đi đôi với hànhCác đề xuất cụ thể về tổ chức và phương pháp
Tác dụng của phép học đúngNgười tốt nhiều, đất nước thịnh trị"Đạo học thành thì người tốt nhiều; người tốt nhiều thì triều đình ngay ngắn mà thiên hạ thịnh trị."

Trình tự này là khuôn mẫu của một bài nghị luận giải quyết vấn đề: xác định mục tiêu, chỉ ra thực trạng sai, đề xuất giải pháp, nêu kết quả mong đợi. Khi viết, bạn có thể dùng chính bốn bước này làm bốn đoạn thân bài, rồi thêm một đoạn đánh giá nghệ thuật.

Mục đích của việc học và định nghĩa "đạo"

Văn bản mở đầu bằng một câu ví von quen thuộc: "Ngọc không mài, không thành đồ vật; người không học, không biết rõ đạo." Câu này dựa theo sách Lễ ký, dùng hình ảnh viên ngọc phải được mài giũa để nói con người phải được học hành. Phép so sánh vừa dễ hiểu vừa có sức nặng của kinh điển, tạo nên một tiền đề khó bác bỏ.

Ngay sau đó, tác giả giải thích: "Đạo là lẽ đối xử hằng ngày giữa mọi người." Đây là một định nghĩa rất giản dị. Thay vì nói về đạo như điều cao xa, Nguyễn Thiếp kéo nó về đời sống thường ngày: cách con người đối xử với nhau. Mục đích của việc học vì thế là học để làm người, để biết sống đúng với mọi người xung quanh.

Khi phân tích, bạn nên chỉ ra tác dụng của việc định nghĩa sớm như vậy: nó tạo ra thước đo để đánh giá mọi lối học ở phần sau. Lối học nào không giúp người ta biết đạo, tức không giúp người ta sống tốt hơn với mọi người, thì lối học đó lệch. Phần phê phán tiếp theo dựa hoàn toàn vào thước đo này.

Phê phán lối học lệch lạc: lời lẽ thẳng thắn, hậu quả rõ ràng

Bước thứ hai nêu thực trạng: "Nước Việt ta, từ khi lập quốc đến giờ, nền chính học đã bị thất truyền. Người ta đua nhau lối học hình thức hòng cầu danh lợi, không còn biết đến tam cương, ngũ thường." "Chính học" là lối học chân chính; đối lập với nó là lối học hình thức, chỉ học thuộc để đi thi, đỗ đạt rồi làm quan, không quan tâm đến việc làm người.

Lời phê phán đi thẳng đến hậu quả: "Chúa tầm thường, thần nịnh hót. Nước mất, nhà tan đều do những điều tệ hại ấy." Hai câu ngắn, nhịp dồn, nối nguyên nhân với kết quả không vòng vo. Tác giả không dừng ở chỗ nói học sai thì kém, mà chỉ ra học sai dẫn đến người cầm quyền tầm thường, người làm quan xu nịnh, rồi đến hoạ lớn cho đất nước.

Điều đáng phân tích là sự thẳng thắn của lời lẽ trong một văn bản dâng lên vua. Nó cho thấy tấm lòng lo cho nước của người viết, và cũng cho thấy niềm tin rằng nhà vua sẽ lắng nghe. Trong bài làm, bạn nên gọi đúng tên thao tác lập luận ở đây: phân tích nguyên nhân – hậu quả, kết hợp với phép đối lập giữa chính học và lối học hình thức.

Phép học đúng: những đề xuất cụ thể

Mở rộng việc học. Văn bản đề xuất mở rộng việc dạy học ở các phủ, huyện, kể cả các trường tư, để nhiều người được học. Đây là ý tưởng tiến bộ: việc học không chỉ dành cho số ít.

Học theo trình tự. Người học bắt đầu từ những điều cơ bản rồi mới lên cao, học từ thấp đến cao theo thứ tự. Đề xuất này phản đối lối học nhảy cóc, chỉ chăm chăm vào phần thi cử.

Học rộng rồi tóm gọn. Văn bản nhấn mạnh: "Học rộng rồi tóm lược cho gọn, theo điều học mà làm." Học rộng để có hiểu biết toàn diện, tóm gọn để nắm được điều cốt yếu. Đây là phương pháp mà người học ngày nay vẫn dùng được.

Học đi đôi với hành. Vế "theo điều học mà làm" khẳng định học phải gắn với thực hành, với việc làm cụ thể. Khi phân tích, bạn có thể liên hệ ngắn với tinh thần học đi đôi với hành mà nhiều thế hệ đã đúc kết.

Tác dụng tổng thể. Câu "Đạo học thành thì người tốt nhiều; người tốt nhiều thì triều đình ngay ngắn mà thiên hạ thịnh trị" dùng lối lập luận bắc cầu: mỗi vế là tiền đề cho vế sau. Từ việc học của từng người đến sự thịnh trị của cả đất nước được nối bằng một chuỗi nhân quả chặt chẽ.

Giá trị của văn bản và cách liên hệ không sa vào sáo ngữ

Về nội dung, văn bản cho thấy một quan niệm tiến bộ về giáo dục ở cuối thế kỷ XVIII: học để làm người chứ không chỉ để đỗ đạt; học phải có trình tự, có phương pháp; học phải gắn với việc làm; và việc học của mỗi người có liên quan đến vận mệnh đất nước. Nhiều ý trong số đó vẫn được nhắc lại trong các bàn luận về giáo dục ngày nay, điều cho thấy tầm nhìn của người viết.

Về nghệ thuật, văn bản là một mẫu nghị luận ngắn gọn, chặt chẽ. Lý lẽ đi kèm hình ảnh ví von từ kinh điển, phép đối lập được dùng nhất quán giữa học đúng và học sai, các câu văn ngắn ở chỗ cần nhấn mạnh. Giọng văn vừa có sự thành kính của một bài tấu, vừa có sự thẳng thắn, tâm huyết của một người thầy.

Phần liên hệ ở kết bài thường bị viết thành những câu chung chung như "chúng ta phải học tập chăm chỉ". Cách liên hệ tốt hơn là chọn một ý cụ thể của văn bản và đối chiếu với một thói quen học cụ thể. Ví dụ giả định: một học sinh chỉ học thuộc dàn ý có sẵn trước kỳ thi mà không đọc tác phẩm, đó chính là kiểu học hình thức mà Nguyễn Thiếp phê phán; còn việc đọc rộng nhiều tác phẩm rồi tự rút ra vài nhận xét cốt lõi là đúng tinh thần "học rộng rồi tóm lược cho gọn". Liên hệ như vậy vừa ngắn vừa có sức nặng.

Dàn ý gợi ý và đoạn mẫu ngắn

Đề thường gặp: "Phân tích văn bản Bàn luận về phép học" hoặc "Từ Bàn luận về phép học, bàn về mục đích và phương pháp học tập". Khung dưới đây dành cho dạng thứ nhất.

  1. Mở bài: giới thiệu Nguyễn Thiếp, bài tấu tháng 8 năm 1791 gửi vua Quang Trung, vấn đề nghị luận là cách học.
  2. Thân bài, ý một: thể tấu và vị thế người viết, giải thích giọng văn vừa thành kính vừa thẳng thắn.
  3. Thân bài, ý hai: mục đích của việc học, phân tích câu ví ngọc và định nghĩa đạo.
  4. Thân bài, ý ba: phê phán lối học hình thức, lập luận nguyên nhân – hậu quả.
  5. Thân bài, ý bốn: phép học đúng, các đề xuất cụ thể và phương pháp.
  6. Thân bài, ý năm: tác dụng của phép học đúng, lập luận bắc cầu.
  7. Kết bài: khẳng định giá trị văn bản và liên hệ ngắn với cách học của bản thân.

Đoạn mẫu ngắn cho ý năm: Câu kết của văn bản được dựng như những bậc thang: đạo học thành thì người tốt nhiều, người tốt nhiều thì triều đình ngay ngắn, triều đình ngay ngắn thì thiên hạ thịnh trị. Mỗi bậc dựa vào bậc trước, nên người đọc không thể chấp nhận bậc đầu mà từ chối bậc cuối. Bằng cách ấy, Nguyễn Thiếp đưa chuyện học của một con người lên thành chuyện thịnh suy của cả quốc gia. Đây là cách nhìn gợi ý; bạn nên tự diễn đạt bằng lời của mình.

Câu hỏi thường gặp

Bàn luận về phép học được viết vào thời gian nào?

Văn bản là phần trích từ bài tấu Nguyễn Thiếp gửi vua Quang Trung vào tháng 8 năm 1791. Tên gọi trong sách giáo khoa là do người biên soạn đặt khi trích học.

Thể tấu khác thể chiếu ở điểm nào?

Chiếu là văn bản vua ban xuống để ra lệnh, còn tấu là văn bản bề dưới dâng lên vua để trình bày ý kiến hoặc đề nghị. Vì vậy giọng của tấu thường thành kính, dù nội dung có thể rất thẳng thắn.

"Đạo" trong văn bản nên được hiểu thế nào cho đúng?

Theo chính định nghĩa trong văn bản, đạo là lẽ đối xử hằng ngày giữa mọi người. Hiểu đơn giản, đó là cách sống, cách cư xử đúng mực với người khác, không phải điều huyền bí hay xa vời.

Lối học hình thức mà văn bản phê phán là gì?

Đó là lối học chỉ chú trọng học thuộc, học để đi thi, cầu danh lợi, mà không học để hiểu và làm người. Văn bản chỉ ra lối học này dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng cho cả đất nước.

Có thể vận dụng văn bản này vào bài nghị luận xã hội về học tập không?

Có thể. Các ý như học rộng rồi tóm gọn, học đi đôi với hành, học để làm người là dẫn chứng tốt cho bài bàn về mục đích và phương pháp học tập. Khi dùng, hãy trích đúng câu và nêu rõ tác giả, hoàn cảnh.

Phần nghệ thuật của văn bản nên tập trung vào điểm nào?

Nên tập trung vào trình tự lập luận chặt chẽ, phép đối lập giữa chính học và lối học hình thức, lập luận nguyên nhân – hậu quả và lối lập luận bắc cầu ở câu kết. Mỗi điểm đều nên có câu dẫn chứng đi kèm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138