Khi con tu hú là bài thơ lục bát mười câu của Tố Hữu, viết tháng 7 năm 1939 khi ông bị giam ở nhà lao Thừa Phủ (Huế), in trong tập Từ ấy. Bài thơ gồm hai phần rõ rệt: sáu câu đầu vẽ bức tranh mùa hè rộn rã, đầy sức sống; bốn câu cuối bộc lộ tâm trạng ngột ngạt, khao khát thoát khỏi phòng giam của người thanh niên yêu tự do.
Khi phân tích, bạn cần nắm hai điểm: bức tranh mùa hè là bức tranh được hình dung từ trong tù qua tiếng chim, và tiếng chim tu hú là sợi dây nối đầu bài với cuối bài, mỗi lần mang một ý nghĩa khác. Bài này đi qua hai phần, chỉ ra những chữ đáng bình và gợi dàn ý. Thơ Tố Hữu còn trong thời hạn bản quyền, nên chỉ trích những câu ngắn cần thiết.
Hoàn cảnh sáng tác và nhan đề gợi mở
Tố Hữu (1920–2002) bắt đầu làm thơ từ rất trẻ. Khi con tu hú được viết khi ông chưa tròn hai mươi tuổi, đang bị giam ở nhà lao Thừa Phủ. Hoàn cảnh này là chìa khoá đọc bài thơ: người viết không đứng giữa cánh đồng mùa hè, mà nghe tiếng chim vọng vào phòng giam và từ đó hình dung cả một mùa hè bên ngoài.
Nhan đề "Khi con tu hú" là một cụm chỉ thời gian, chưa trọn ý, như vế đầu của một câu. Nó mở ra một câu hỏi: khi con tu hú kêu thì sao? Câu trả lời là cả bài thơ. Nhan đề vì thế vừa báo hiệu thời điểm vào hè, vừa gợi cảm xúc bị đánh thức bởi tiếng chim.
Bạn nên chú ý rằng tiếng tu hú trong văn hoá làng quê Việt Nam gắn với mùa hè, mùa lúa chín, mùa vải chín. Với người đang bị giam, tiếng chim không chỉ báo mùa mà còn là âm thanh của thế giới tự do bên ngoài bức tường. Mọi phân tích ở các phần sau đều nên quay về ý nghĩa này.
Sáu câu đầu: một mùa hè đầy âm thanh, màu sắc và hương vị
Bài thơ mở bằng "Khi con tu hú gọi bầy / Lúa chiêm đang chín, trái cây ngọt dần". Ngay hai câu đầu, mùa hè hiện ra bằng âm thanh (tiếng chim gọi bầy), màu sắc (lúa chín) và vị giác (trái cây ngọt). Chữ "đang" và "dần" gợi sự vận động: mọi thứ đang chín, đang ngọt lên, sự sống đang căng đầy.
Các câu tiếp theo mở rộng bức tranh với tiếng ve ngân trong vườn râm, sân phơi đầy bắp vàng dưới nắng đào. Màu vàng của lúa và bắp, màu hồng của nắng, màu xanh của vườn cây đan vào nhau. Bạn nên chỉ ra rằng đây là những hình ảnh rất quen của làng quê miền Trung và Bắc Bộ, giản dị mà tươi sáng.
Hai câu cuối của phần một nâng không gian lên chiều cao: "Trời xanh càng rộng càng cao / Đôi con diều sáo lộn nhào từng không". Cấu trúc "càng... càng" làm bầu trời như mở rộng mãi. Hình ảnh đôi diều sáo lộn nhào giữa không trung là hình ảnh của tự do tuyệt đối, bay lượn không giới hạn. Khi phân tích, hãy đặt hình ảnh này cạnh căn phòng giam ở phần sau để thấy độ chênh.
Điều đáng nói nhất là cả bức tranh được hình dung trong tù. Người viết không nhìn thấy những cảnh đó; ông nghe tiếng tu hú và tâm hồn tự vẽ ra. Một bức tranh rực rỡ đến thế chứng tỏ tình yêu cuộc sống mãnh liệt và trí tưởng tượng phong phú của người thanh niên đang bị giam cầm.
Bốn câu cuối: nỗi ngột ngạt và khao khát phá tung phòng giam
Câu bảy "Ta nghe hè dậy bên lòng" là câu chuyển. Mùa hè không còn ở ngoài trời mà "dậy" lên trong lòng người. Chữ "dậy" gợi sự trỗi dậy mạnh mẽ, như một làn sóng. Câu tám tiếp theo có nhịp rất lạ: "Mà chân muốn đạp tan phòng, hè ôi!" Thơ lục bát thường ngắt nhịp chẵn, êm đềm; ở đây câu tám bị ngắt mạnh trước tiếng cảm thán "hè ôi!", như một cú đạp bật ra. Động từ "đạp tan" thể hiện khao khát hành động quyết liệt.
Hai câu cuối dồn nén cảm xúc tới mức cao nhất: cảm giác ngột ngạt, uất ức đến nghẹt thở, trong khi tiếng chim ngoài trời vẫn cứ kêu. Những từ ngữ mạnh, những tiếng cảm thán như bật ra khỏi lồng ngực. Đây là lúc thể lục bát vốn mềm mại bị kéo căng để chứa một cảm xúc dữ dội.
Khi phân tích, bạn nên chỉ ra sự đối lập giữa hai phần: bên ngoài là trời rộng, diều bay, sự sống chín vàng; bên trong là căn phòng chật hẹp, ngột ngạt. Càng yêu cái bên ngoài bao nhiêu, người tù càng thấy bức tường bên trong không chịu nổi bấy nhiêu. Phần một làm nền để cảm xúc ở phần hai trào lên.
Tiếng chim tu hú ở đầu bài và cuối bài
Tiếng tu hú xuất hiện hai lần, mở đầu và khép lại bài thơ. Cùng một âm thanh nhưng ý nghĩa đã thay đổi theo tâm trạng người nghe. Đây là điểm mà nhiều đề bài khai thác.
| Phương diện | Đầu bài | Cuối bài |
|---|---|---|
| Câu thơ | "Khi con tu hú gọi bầy" | tiếng chim ngoài trời "cứ kêu" |
| Ý nghĩa | Tiếng gọi của mùa hè, của sự sống | Tiếng thúc giục, khắc khoải không dứt |
| Tác động tới người tù | Đánh thức tình yêu cuộc sống, mở ra bức tranh tưởng tượng | Làm nỗi ngột ngạt, uất ức thêm sâu |
| Giọng thơ | Hào hứng, rộn ràng | Bức bối, dồn nén |
Tiếng chim chính là sợi dây kết cấu: nó khơi nguồn cảm xúc, rồi lại đẩy cảm xúc tới đỉnh điểm. Khi viết, bạn có thể dùng bảng này để làm luận điểm riêng về kết cấu, hoặc đưa vào phần mở đầu thân bài để định hướng cách đọc.
Một chi tiết nhỏ nên nhắc: chữ "cứ" trong câu cuối gợi sự dai dẳng, như tiếng chim không chịu ngừng, cũng như khát vọng tự do không chịu tắt trong lòng người tù.
Nghệ thuật của bài thơ: lục bát mềm mà không yếu
Thể lục bát được dùng linh hoạt. Sáu câu đầu giữ nhịp lục bát êm đềm, phù hợp với bức tranh mùa hè thanh bình. Bốn câu sau, nhịp bị bẻ gãy bởi những tiếng cảm thán và những cú ngắt bất thường. Cùng một thể thơ mà chứa được hai trạng thái đối nghịch là một điểm bạn nên nêu rõ.
Hình ảnh giàu sức gợi. Mỗi hình ảnh ở phần một đều gắn với một giác quan: tai nghe tiếng chim, tiếng ve; mắt thấy lúa vàng, nắng đào, trời xanh; lưỡi nếm vị trái cây ngọt. Nhờ vậy bức tranh tưởng tượng trở nên cụ thể như thật.
Từ ngữ mạnh ở phần hai. Những chữ như "dậy", "đạp tan", cùng các tiếng cảm thán ở cuối bài cho thấy cảm xúc không được nén lại mà bật ra trực tiếp. Đó là giọng của tuổi trẻ sôi nổi, không phải giọng than thở.
Kết cấu hai phần đối lập, khép bằng tiếng chim. Phần một mở, phần hai dồn; phần một là thế giới bên ngoài, phần hai là căn phòng bên trong. Tiếng tu hú ở đầu và cuối bài đóng khung toàn bộ, khiến bài thơ ngắn mà chặt chẽ.
Những lỗi thường gặp khi phân tích bài thơ
Khi con tu hú ngắn, quen thuộc, nên người viết dễ chủ quan. Một vài lỗi cần tránh:
- Tả lại bức tranh mùa hè mà quên rằng đó là cảnh tưởng tượng từ trong tù. Thiếu ý này, phần một chỉ là một đoạn tả cảnh đẹp, mất đi sức nặng của tình yêu cuộc sống.
- Phân tích tiếng chim như nhau ở cả hai lần xuất hiện. Điểm hay của bài nằm ở chỗ cùng một âm thanh mà ý nghĩa thay đổi theo tâm trạng.
- Gọi bài thơ là song thất lục bát hoặc thơ tự do. Bài viết theo thể lục bát, mười câu.
- Dùng giọng hô hào hoặc bình luận rộng ra ngoài văn bản. Nên giữ giọng trung tính, bám vào hình ảnh, nhịp điệu và tâm trạng trong bài.
- Chép sai câu chữ, chẳng hạn đổi "lộn nhào" thành "nhào lộn" hay "gọi bầy" thành "kêu bầy". Không chắc thì nên dẫn ý thay vì đặt trong ngoặc kép.
Đọc lại bài viết, bạn có thể tự hỏi: phần phân tích bốn câu cuối đã có nhận xét về nhịp thơ chưa? Đây là chỗ thể hiện rõ nhất sự khác biệt giữa người chỉ đọc nghĩa và người đọc được cả nhạc điệu của thơ.
Dàn ý và đoạn mẫu phân tích Khi con tu hú
Dàn ý dưới đây đi theo hai phần của bài thơ và thêm một luận điểm về tiếng chim. Đề chỉ yêu cầu sáu câu đầu hay bốn câu cuối thì bạn lấy phần tương ứng.
- Mở bài: giới thiệu Tố Hữu và hoàn cảnh viết bài thơ ở nhà lao Thừa Phủ tháng 7 năm 1939; nêu ý chính: tình yêu cuộc sống và khát vọng tự do.
- Nhan đề và hoàn cảnh: bức tranh mùa hè được hình dung từ trong tù qua tiếng chim.
- Sáu câu đầu: âm thanh, màu sắc, hương vị của mùa hè; không gian cao rộng với đôi diều sáo; sức sống căng đầy.
- Bốn câu cuối: hè dậy bên lòng, nhịp thơ bị bẻ gãy, động từ mạnh, tiếng cảm thán; nỗi ngột ngạt và khao khát hành động.
- Tiếng chim tu hú ở đầu và cuối bài: cùng âm thanh, khác ý nghĩa; sợi dây kết cấu.
- Đánh giá: thể lục bát mềm mại mà được ngắt nhịp mạnh, hình ảnh tươi sáng, đối lập trong – ngoài; tâm hồn trẻ trung, yêu đời của người viết.
- Kết bài: cảm nhận riêng về khát vọng tự do và sức sống của bài thơ.
Đoạn mẫu cho hai câu "Trời xanh càng rộng càng cao / Đôi con diều sáo lộn nhào từng không" (tham khảo): "Bức tranh mùa hè khép lại bằng một khoảng trời. Cấu trúc càng rộng càng cao khiến bầu trời như cứ mở ra mãi, không có giới hạn. Giữa khoảng trời ấy, đôi diều sáo lộn nhào, tự do bay lượn theo ý mình. Người viết đang ngồi sau bức tường nhà lao, không nhìn thấy trời, vậy mà vẽ được một bầu trời rộng đến thế. Chính khoảng trời tưởng tượng ấy làm căn phòng giam ở những câu sau trở nên chật chội không chịu nổi."
Câu hỏi thường gặp
Khi con tu hú được viết trong hoàn cảnh nào?
Bài thơ được Tố Hữu viết tháng 7 năm 1939 khi ông bị giam ở nhà lao Thừa Phủ, Huế, khi chưa tròn hai mươi tuổi. Bài in trong tập Từ ấy. Hoàn cảnh này giải thích vì sao bức tranh mùa hè là bức tranh được hình dung qua tiếng chim chứ không phải cảnh tận mắt thấy.
Nhan đề Khi con tu hú có ý nghĩa gì?
Nhan đề là một cụm chỉ thời gian chưa trọn ý, gợi câu hỏi khi tu hú kêu thì điều gì xảy ra. Câu trả lời là toàn bộ bài thơ: tiếng chim đánh thức tình yêu cuộc sống và khát vọng tự do trong lòng người tù.
Vì sao nói bức tranh mùa hè là bức tranh tưởng tượng?
Người viết đang ở trong phòng giam, chỉ nghe được tiếng chim vọng vào. Từ âm thanh ấy, tâm hồn vẽ ra lúa chín, trái ngọt, sân bắp vàng, trời xanh, diều sáo. Một bức tranh rực rỡ như vậy cho thấy tình yêu cuộc sống và trí tưởng tượng phong phú.
Nhịp thơ ở câu tám thứ hai có gì đặc biệt?
Câu tám có tiếng cảm thán hè ôi được ngắt riêng ở cuối, phá nhịp chẵn êm đềm quen thuộc của lục bát. Sự ngắt nhịp bất thường này như một cú bật mạnh, diễn tả khao khát đạp tan phòng giam và sự bức bối dồn nén.
Tiếng chim tu hú ở cuối bài khác đầu bài thế nào?
Ở đầu bài, tiếng chim là tiếng gọi của mùa hè, mở ra bức tranh tươi sáng. Ở cuối bài, tiếng chim cứ kêu dai dẳng, như thúc giục, làm nỗi ngột ngạt của người tù thêm sâu. Cùng một âm thanh nhưng ý nghĩa thay đổi theo tâm trạng.
Khi phân tích có cần nói nhiều về tiểu sử Tố Hữu không?
Không cần. Chỉ nên nêu hoàn cảnh bị giam ở nhà lao Thừa Phủ và tuổi trẻ của tác giả vì chúng soi vào văn bản. Phần chính phải dành cho hình ảnh, nhịp điệu và tâm trạng trong mười câu thơ, giữ giọng trung tính, bám văn bản.