PheBinh.comPhê Bình
Phân tích truyện ngắn

Phân tích tác phẩm Vợ nhặt của Kim Lân: tình huống truyện, giá trị và cái kết

Đọc Vợ nhặt ở góc tác phẩm: tình huống nhặt vợ giữa nạn đói 1945, giá trị hiện thực và nhân đạo, giọng kể, chi tiết nồi cháo cám, cái kết và dàn ý tự viết.

Teenage Vietnamese student seen from behind at a wooden desk by a window in Ninh Binh countryside, notebook blank, rice fields under grey sky outside, soft overcast light

Vợ nhặt là truyện ngắn của Kim Lân lấy bối cảnh nạn đói năm Ất Dậu 1945, xoay quanh một tình huống lạ: anh Tràng nghèo, xấu, dân ngụ cư, "nhặt" được vợ chỉ sau vài câu đùa và bốn bát bánh đúc. Từ tình huống ấy, truyện vừa dựng lại không khí chết chóc của nạn đói, vừa khẳng định một điều giản dị mà sâu: ngay bên bờ cái chết, con người vẫn khao khát mái ấm, vẫn thương nhau và vẫn tin vào ngày mai.

Bài này đọc Vợ nhặt ở góc tác phẩm: hoàn cảnh ra đời, tình huống truyện, giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, cách kể chuyện và ý nghĩa của cái kết. Phần phân tích riêng từng nhân vật Tràng, người vợ nhặt hay bà cụ Tứ không phải trọng tâm ở đây; bạn dùng bài này để nắm cái nhìn toàn cảnh rồi tự lập dàn ý theo đề cụ thể.

Hoàn cảnh ra đời: từ tiểu thuyết dang dở Xóm ngụ cư đến truyện ngắn

Tiền thân của Vợ nhặt là cuốn tiểu thuyết Xóm ngụ cư, được Kim Lân viết ngay sau Cách mạng tháng Tám nhưng còn dang dở và thất lạc bản thảo. Sau khi hoà bình lập lại năm 1954, nhà văn dựa vào một phần cốt truyện cũ để viết thành truyện ngắn Vợ nhặt, in trong tập Con chó xấu xí năm 1962. Biết điều này giúp bạn hiểu vì sao truyện ngắn mà vẫn có không khí của cả một xóm, một vùng: chất liệu ban đầu được nghĩ cho một khuôn khổ rộng hơn.

Kim Lân là nhà văn của nông thôn Bắc Bộ, viết về người nông dân bằng vốn sống trực tiếp. Nạn đói năm 1945 là kí ức có thật của nhiều làng quê miền Bắc; chính Tuyên ngôn Độc lập nhắc đến con số gần hai triệu đồng bào chết đói. Vợ nhặt không kể nạn đói bằng con số mà bằng hình ảnh: người chết như ngả rạ, mùi gây của xác người, tiếng quạ trên mấy cây gạo ngoài bãi chợ, những gia đình dắt díu nhau đi như bóng ma.

Khi làm bài, bạn chỉ cần một hai câu về hoàn cảnh ra đời ở mở bài hoặc phần giới thiệu; đừng kể lại tiểu sử dài. Điều đáng dùng hơn là liên hệ: một tác phẩm viết sau 1954 nhìn lại năm 1945 nên có độ lùi để thấy nạn đói và cách mạng trong cùng một mạch, điều sẽ hiện rõ ở cái kết.

Tình huống truyện: nhặt được vợ giữa lúc người ta không nuôi nổi mình

Tình huống của Vợ nhặt vừa lạ vừa éo le. Lạ vì việc lấy vợ, vốn là chuyện hệ trọng cả đời, ở đây diễn ra chóng vánh như nhặt một thứ rơi ngoài đường: lần đầu là câu hò đùa khi kéo xe thóc, lần sau là bốn bát bánh đúc và một câu rủ về. Éo le vì người ta lấy vợ đúng lúc cái đói đe doạ cả nhà; thêm một miệng ăn có thể là thêm một người chết.

Giá trị của tình huống nằm ở chỗ nó làm bật ra phản ứng của mọi người. Dân xóm ngụ cư ngạc nhiên, bàn tán, rồi thoáng thấy một cái gì vừa mới lạ vừa ái ngại. Bà cụ Tứ ngạc nhiên, rồi hiểu, rồi xót thương và mừng lo lẫn lộn. Chính Tràng cũng ngỡ ngàng như không tin mình đã có vợ. Ba phản ứng ấy là ba tầng ý nghĩa: cái đói làm giá trị con người rẻ rúng đến mức một người đàn bà theo không một người đàn ông; nhưng cũng chính trong cái đói, con người vẫn cưu mang nhau.

Khi phân tích, bạn nên tách tình huống thành hai vế rõ ràng. Vế bề mặt là chuyện vui: một anh trai nghèo có vợ. Vế bên dưới là chuyện buồn: một đám cưới không cỗ bàn, không lễ hỏi, cô dâu theo về vì đói. Tình huống chứa cả hai vế nên câu chuyện vừa có tiếng cười vừa có nước mắt, và người đọc không thể dứt khoát gọi tên nó là hài hay bi. Đây là chỗ nhiều bài viết bỏ qua khi chỉ kể lại cảnh Tràng gặp thị.

Giá trị hiện thực: nạn đói hiện lên qua chi tiết, không qua lời kể chung

Không gian chết chóc bao trùm. Xóm ngụ cư và bãi chợ được tả bằng âm thanh, mùi và dáng người: tiếng quạ, tiếng hờ khóc, mùi đốt đống rấm, những bóng người đói vật vờ. Kim Lân không cần câu kết luận nào về sự tàn khốc; chi tiết tự nói.

Giá trị con người bị hạ thấp. Một người con gái có thể theo không một người đàn ông xa lạ chỉ vì được ăn. Đây là hiện thực nhức nhối nhất của truyện: cái đói không chỉ giết thể xác mà còn bào mòn những lễ nghi, những thể diện tối thiểu của con người.

Bữa cơm ngày đói. Bữa cơm đón nàng dâu chỉ có niêu cháo lõng bõng và nồi cám mà bà cụ Tứ gọi là chè khoán. Miếng cám đắng chát, nghẹn bứ trong cổ; không ai nói gì, nhưng ai cũng thấy. Một chi tiết đủ thay cho nhiều trang mô tả.

Nguyên nhân của thảm cảnh. Truyện để lộ ra nguyên nhân qua những chi tiết như tiếng trống thúc thuế và chuyện ở nơi khác người ta phá kho thóc của Nhật. Hiện thực trong Vợ nhặt vì thế không dừng ở cảnh khổ; nó cho thấy cái khổ có thủ phạm, gồm chính sách vơ vét của phát xít Nhật và sưu thuế của thực dân.

Đặt dẫn chứng đúng chỗ. Khi viết luận điểm giá trị hiện thực, bạn chọn hai ba chi tiết tiêu biểu và phân tích kĩ, thay vì liệt kê mọi cảnh đói. Một chi tiết được bình sâu thuyết phục hơn năm chi tiết được kể qua.

Giá trị nhân đạo: con người vẫn hướng về sự sống và hạnh phúc

Nếu chỉ có hiện thực, Vợ nhặt sẽ là một bức tranh u tối. Điều làm nên sức sống của tác phẩm là cái nhìn nhân đạo của Kim Lân: ông phát hiện ra vẻ đẹp tâm hồn của những người nghèo ngay giữa lúc họ bị dồn đến đường cùng. Có thể gói ý nhân đạo ấy trong một câu: những con người ấy dù kề bên cái chết vẫn nghĩ đến sự sống.

Nhân đạo trong truyện hiện lên trước hết ở tình người. Tràng đãi người đàn bà xa lạ bốn bát bánh đúc khi chính mình cũng chẳng dư dả; bà mẹ nghèo đón nàng dâu bằng lòng thương thay vì lời trách; người vợ nhặt về nhà chồng thì đổi khác, biết vun vén, quét tước. Những thay đổi ấy nhỏ, nhưng là bằng chứng cho thấy hoàn cảnh có thể làm con người thô đi, còn tình thương làm họ đẹp lại.

Nhân đạo còn ở niềm tin vào tương lai. Sáng hôm sau, căn nhà được dọn dẹp, sân được quét sạch, bà cụ Tứ nói toàn chuyện vui, chuyện nuôi gà, chuyện làm ăn. Ngay trong bữa cháo cám, người ta vẫn bàn đến ngày mai. Ý nghĩa nhân đạo của truyện vì thế khác với nhiều tác phẩm hiện thực trước 1945: không chỉ thương xót mà còn tin, không chỉ tố cáo mà còn chỉ ra con đường. Đây là điểm bạn nên nêu khi so sánh Vợ nhặt với văn học hiện thực giai đoạn trước.

Nghệ thuật trần thuật: giọng kể, nhịp kể và những chi tiết đắt

Kim Lân kể chuyện mộc mạc nhưng rất có ý đồ. Bảng dưới gom các điểm nghệ thuật đáng phân tích, kèm gợi ý cách đưa vào bài viết.

Yếu tố nghệ thuậtBiểu hiện trong truyệnGợi ý khi viết
Cách mở đầuMở bằng cảnh Tràng dẫn người đàn bà lạ về xóm trong buổi chiều chạng vạng, rồi mới quay lại kể vì sao có chuyện ấyPhân tích tác dụng tạo tò mò và đặt người đọc ngay vào giữa tình huống
Giọng kểNgười kể đứng ngoài nhưng thường nhập vào cảm nhận của nhân vật; lời kể pha khẩu ngữ nông thônChỉ ra những câu nửa trực tiếp, nơi giọng người kể và giọng nhân vật hoà vào nhau
Không khí truyệnĐan xen cái u ám của nạn đói và cái ấm áp của gia đình mớiViết thành cặp đối lập, mỗi vế một dẫn chứng
Chi tiết nồi cháo cámBữa cơm đầu tiên của nàng dâu là cám, bà mẹ gọi là chè khoán để giữ không khí vuiBình chi tiết từ hai phía: hiện thực cái đói và tấm lòng người mẹ
Chi tiết tiếng trống thúc thuếTiếng trống dồn dập vang lên đúng lúc gia đình đang ănNối sang cái kết và sự thay đổi trong suy nghĩ của Tràng

Điều cần tránh là liệt kê nghệ thuật thành một đoạn rời ở cuối bài. Cách viết tốt hơn là lồng nhận xét nghệ thuật vào từng luận điểm nội dung: khi bàn giá trị hiện thực thì chỉ ra nghệ thuật chọn chi tiết, khi bàn giá trị nhân đạo thì chỉ ra cách kể nhập vào cảm nhận của nhân vật.

Cái kết: đám người đói và lá cờ đỏ trong ý nghĩ của Tràng

Truyện kết thúc bằng tiếng trống thúc thuế, câu chuyện của người vợ về những nơi người ta không chịu đóng thuế, phá kho thóc chia cho người đói, và trong óc Tràng hiện lên hình ảnh đám người đói cùng lá cờ đỏ bay phấp phới. Đây là một cái kết mở: truyện không kể Tràng đi theo đoàn người ấy, chỉ cho thấy một ý nghĩ vừa nhen lên.

Ý nghĩa của cái kết nằm ở sự chuyển hướng. Suốt truyện, cái đói là bế tắc; đến đoạn cuối, lần đầu tiên xuất hiện một lối thoát được gọi tên. Hình ảnh lá cờ đỏ gợi đến sức mạnh của quần chúng đứng lên giành lại miếng ăn, và trong bối cảnh năm 1945 là gợi về cuộc Cách mạng tháng Tám sắp tới. Đặt cạnh niềm tin vào ngày mai của bà cụ Tứ, cái kết làm trọn vẹn tư tưởng nhân đạo của tác phẩm: con người không chỉ cần thương nhau mà còn cần một con đường để thoát khỏi cảnh đói.

Khi bình cái kết, bạn nên viết với giọng chuẩn mực, bám vào chi tiết văn bản. Không cần thêm những đánh giá chính trị ngoài văn bản; chỉ cần chỉ ra rằng hình ảnh khép lại truyện là hình ảnh của hi vọng, và hi vọng ấy có cơ sở từ chính hiện thực mà truyện đã dựng nên.

Dàn ý gợi ý cho đề phân tích tác phẩm Vợ nhặt

Dàn ý dưới đây dành cho đề phân tích chung tác phẩm. Gặp đề hẹp hơn, chẳng hạn chỉ phân tích tình huống hay giá trị nhân đạo, bạn chọn một hai mục rồi đào sâu.

  1. Mở bài: giới thiệu Kim Lân, nhà văn của nông thôn Bắc Bộ; giới thiệu Vợ nhặt và nêu ngắn tình huống nhặt vợ giữa nạn đói.
  2. Luận điểm 1, tình huống truyện: lạ và éo le; phản ứng của xóm ngụ cư, của bà mẹ, của chính Tràng.
  3. Luận điểm 2, giá trị hiện thực: không gian chết chóc, giá trị con người rẻ rúng, bữa cơm ngày đói, nguyên nhân của thảm cảnh.
  4. Luận điểm 3, giá trị nhân đạo: tình người giữa cái đói, sự đổi thay của con người khi có mái ấm, niềm tin vào ngày mai.
  5. Luận điểm 4, nghệ thuật: cách mở đầu, giọng kể nửa trực tiếp, chi tiết nồi cháo cám, tiếng trống thúc thuế, cái kết mở.
  6. Kết bài: khẳng định Vợ nhặt là một tác phẩm vừa chân thực vừa giàu tình thương, nêu cảm nhận riêng của em.

Đoạn mẫu ngắn cho luận điểm tình huống, để bạn tham khảo cách viết chứ không chép: "Cái tài của Kim Lân là đặt một chuyện vui vào giữa một cảnh buồn. Tràng có vợ, nhưng không ai trong xóm cười trọn vẹn: niềm vui ấy đến đúng lúc cái đói rình rập từng nhà. Chính sự lệch pha giữa chuyện cưới xin và cảnh chết chóc làm người đọc chợt hiểu: ở thời khắc ấy, thứ duy nhất con người còn giữ được cho nhau là tình thương."

Câu hỏi thường gặp

Nhan đề Vợ nhặt có ý nghĩa gì?

Chữ nhặt gợi sự rẻ rúng: người ta nhặt những thứ rơi vãi, không ai cần. Ghép với chữ vợ, nhan đề cho thấy cái đói đã đẩy thân phận con người xuống thấp đến mức nào. Nhưng chính người vợ nhặt ấy lại mang đến mái ấm và niềm tin cho gia đình Tràng, nên nhan đề vừa xót xa vừa chứa đựng ý nghĩa nhân đạo.

Vợ nhặt được viết năm nào và in trong tập nào?

Truyện có tiền thân là tiểu thuyết Xóm ngụ cư viết sau Cách mạng tháng Tám nhưng dang dở và mất bản thảo. Sau năm 1954, Kim Lân viết lại thành truyện ngắn Vợ nhặt, in trong tập Con chó xấu xí năm 1962. Khi làm bài, bạn chỉ cần nêu ngắn gọn thông tin này.

Phân tích tình huống truyện Vợ nhặt nên tập trung vào đâu?

Bạn nên tập trung vào hai vế: cái lạ của việc lấy vợ chóng vánh và cái éo le của việc lấy vợ giữa nạn đói. Sau đó phân tích phản ứng của xóm ngụ cư, bà cụ Tứ và chính Tràng, vì chính những phản ứng ấy làm lộ ra cả giá trị hiện thực lẫn giá trị nhân đạo.

Giá trị nhân đạo của Vợ nhặt khác gì văn học hiện thực trước 1945?

Nhiều tác phẩm hiện thực trước 1945 thương xót và tố cáo nhưng thường khép lại trong bế tắc. Vợ nhặt vẫn thương xót và tố cáo, nhưng còn cho thấy niềm tin vào ngày mai và hé ra lối thoát qua hình ảnh đám người đói và lá cờ đỏ ở cuối truyện.

Có nên kể lại cốt truyện khi phân tích Vợ nhặt không?

Chỉ nên tóm tắt rất ngắn khi giới thiệu tình huống. Phần thân bài phải đi theo luận điểm, mỗi đoạn có một ý rõ, dẫn chứng chọn lọc và lời phân tích của em. Kể lại cốt truyện dài là lỗi hay gặp, làm bài viết dài mà không có ý.

Chi tiết nào trong Vợ nhặt thường được chọn để phân tích?

Các chi tiết hay được chọn gồm bốn bát bánh đúc, nồi cháo cám bà cụ Tứ gọi là chè khoán, tiếng trống thúc thuế và hình ảnh lá cờ đỏ trong ý nghĩ của Tràng. Mỗi chi tiết nên được bình từ hai phía: điều nó cho thấy về hiện thực và điều nó cho thấy về con người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138