Tương tư là bài thơ lục bát hai mươi câu của Nguyễn Bính, in trong tập Lỡ bước sang ngang (1940), diễn tả nỗi nhớ mong, hờn trách và khát khao gắn bó của một chàng trai quê đang yêu đơn phương cô gái làng bên. Bài thơ nổi tiếng vì giọng điệu giống hệt ca dao mà vẫn mang tâm trạng tinh tế của con người cá nhân trong tình yêu.
Phân tích Tương tư, bạn nên đi theo bốn chặng của mạch cảm xúc: nỗi nhớ, lời trách yêu, mong ước được gặp, rồi khát vọng gắn bó qua hình ảnh trầu cau. Bài này chỉ ra những chữ đáng bình ở từng chặng, gom lại thành chất chân quê, và gợi dàn ý cùng đoạn mẫu ngắn. Thơ Nguyễn Bính đã thuộc phạm vi công chúng nên bài trích được đủ câu cần thiết.
Nguyễn Bính và giọng chân quê giữa thơ giai đoạn này
Nguyễn Bính (1918–1966) là nhà thơ của làng quê Bắc Bộ. Trong khi nhiều nhà thơ cùng thời hướng về những hình ảnh, cảm xúc mới lạ, ông giữ lại giọng ca dao, hình ảnh đình làng, bến đò, giàn trầu, hàng cau. Người ta thường gọi phong vị ấy là chất chân quê, theo tên một bài thơ khác của chính ông.
Tương tư là ví dụ đẹp nhất của chất chân quê. Thể lục bát, lời thơ mộc mạc, cách nói vòng vo bóng gió, những cặp hình ảnh quen của dân gian đều có mặt. Nhưng điều làm bài thơ khác một bài ca dao là tâm trạng của nhân vật trữ tình được dõi theo liền mạch, có diễn biến, có lý lẽ riêng, có những khoảnh khắc rất cá nhân như thức trắng nhiều đêm mà không biết tỏ cùng ai.
Nhan đề "Tương tư" cũng nên được giải thích. Nghĩa gốc của từ Hán Việt này là nhớ nhau, nhưng trong cách dùng quen của người Việt, tương tư thường chỉ nỗi nhớ mong da diết của người đang yêu, nhiều khi là yêu một phía. Bài thơ đúng là một mối tình đơn phương, nên toàn bộ lời thơ là độc thoại của chàng trai.
Bốn câu đầu: nỗi nhớ được nói bằng cách của làng quê
Bài thơ mở bằng "Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông, / Một người chín nhớ mười mong một người." Câu sáu dùng phép hoán dụ: thôn Đoài, thôn Đông là nơi chốn, nhưng thực chất chỉ người ở đó. Cách nói này vừa kín đáo, đúng nết người quê ngại nói thẳng, vừa mở rộng nỗi nhớ thành nỗi nhớ của cả một vùng không gian.
Câu tám là câu được bình nhiều nhất. Thành ngữ "chín nhớ mười mong" được đặt giữa hai cụm "một người", như thể nỗi nhớ bị kẹp chặt giữa hai con người. Hai chữ "một người" ở đầu và cuối câu vừa tách biệt vừa hướng về nhau. Các con số tăng dần, một, chín, mười, rồi trở lại một, tạo cảm giác nỗi nhớ dâng lên mà người thì vẫn đơn lẻ.
Hai câu tiếp theo mở bằng "Gió mưa là bệnh của giời", rồi so sánh: gió mưa là chuyện tự nhiên của trời, còn tương tư là thứ "bệnh" tất yếu của người đang yêu. Chàng trai tự nhận mình mắc bệnh, nói bằng giọng nửa đùa nửa thật. Cách so sánh này đưa nỗi nhớ về thành một quy luật hiển nhiên, vừa hồn nhiên vừa có chút ngậm ngùi.
Từ câu năm đến câu mười hai: lời trách yêu rất có lý
Sang chặng hai, nỗi nhớ chuyển thành hờn trách: "Hai thôn chung lại một làng, / Cớ sao bên ấy chẳng sang bên này?" Chàng trai không nói "em", mà dùng "bên ấy", "bên này", vẫn lối nói bóng gió. Câu hỏi "cớ sao" là một lời trách, nhưng là trách vì thương, vì mong.
Hai câu "Ngày qua ngày lại qua ngày, / Lá xanh nhuộm đã thành cây lá vàng" đưa thời gian vào nỗi chờ. Chữ "ngày" lặp ba lần trong câu sáu, gợi những ngày trôi đều đều, dài dằng dặc. Câu tám dùng hình ảnh lá xanh thành lá vàng để nói thời gian trôi qua cả một mùa. Chữ "nhuộm" khiến sự đổi màu như do nỗi nhớ thấm vào. Chờ lâu đến thế mà người vẫn chưa sang.
Bốn câu tiếp là một lập luận nhỏ, rất duyên: "Bảo rằng cách trở đò giang, / Không sang là chẳng đường sang đã đành. / Nhưng đây cách một đầu đình, / Có xa xôi mấy mà tình xa xôi..." Nếu xa cách sông nước thì không sang còn có lý, đằng này chỉ cách một đầu đình. Chữ "xa xôi" lặp lại ở câu cuối mang hai nghĩa: khoảng cách địa lý thì gần, mà khoảng cách tình cảm lại xa. Đây là chỗ thể hiện rõ cách nghĩ rất quê, rất đời của chàng trai, và cũng là nỗi tủi thân kín đáo của người yêu một phía.
Câu mười ba đến mười sáu: thức trắng và mong ước bến gặp đò
Chặng ba đẩy tâm trạng vào chiều sâu: "Tương tư thức mấy đêm rồi, / Biết cho ai, hỏi ai người biết cho!" Câu tám có hai vế lặp đảo "biết cho ai", "hỏi ai người biết cho", như một vòng luẩn quẩn của nỗi lòng không nơi giãi bày. Đây là khoảnh khắc rất riêng tư mà ca dao ít khi nói tới: một người thức trắng vì yêu mà không thể kể với ai.
Hai câu tiếp theo dùng những cặp hình ảnh quen của văn chương dân gian và trung đại: "Bao giờ bến mới gặp đò? / Hoa khuê các, bướm giang hồ gặp nhau?" Bến và đò là cặp hình ảnh của sự chờ đợi và gặp gỡ. Hoa khuê các gợi người con gái nền nã ở chốn khuê phòng, bướm giang hồ gợi người con trai phiêu bạt. Câu hỏi không có lời đáp, chỉ cho thấy khát vọng được gặp gỡ, được đáp lại.
Khi phân tích chặng này, bạn có thể chỉ ra rằng Nguyễn Bính mượn hình ảnh ước lệ nhưng không làm câu thơ xa cách, vì chúng được đặt cạnh nỗi thao thức rất cụ thể. Đây là sự kết hợp giữa cái cũ và cái mới trong thơ ông.
Bốn câu cuối: giàn giầu, hàng cau và khát vọng gắn bó
Bài thơ kết bằng "Nhà em có một giàn giầu, / Nhà anh có một hàng cau liên phòng. / Thôn Đoài thì nhớ thôn Đông, / Cau thôn Đoài nhớ giầu không thôn nào?" Chữ "giầu" ở đây là cách viết cũ của "trầu". Trầu và cau là cặp hình ảnh gắn với lễ cưới hỏi, với câu chuyện trầu cau trong cổ tích, nên khi đặt hai thứ cạnh nhau, chàng trai đã ngầm nói tới mong ước nên duyên.
Câu kết là một câu hỏi rất tinh tế. "Giầu không" vừa là tên lá trầu không, vừa có thể đọc như một câu hỏi về việc người kia có nhớ hay không. Cau thì đã nhớ, còn trầu thì chưa rõ. Câu hỏi để ngỏ, đúng với tâm trạng người yêu đơn phương chưa nhận được lời đáp.
Câu "Thôn Đoài thì nhớ thôn Đông" lặp lại gần như nguyên câu mở đầu, tạo kết cấu vòng tròn. Nỗi nhớ bắt đầu ở đó và trở về ở đó, như một vòng không lối ra. Chi tiết này nên được nhắc ở phần đánh giá nghệ thuật, vì nó cho thấy bài thơ được sắp đặt chặt chẽ dù đọc lên tự nhiên như lời nói.
Chất chân quê và nét mới trong cùng một bài thơ
Đề bài hay yêu cầu chỉ ra chất chân quê, hoặc sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong Tương tư. Bảng sau gom dẫn chứng cho cả hai phía.
| Phương diện | Nét truyền thống, chân quê | Nét mới của con người cá nhân |
|---|---|---|
| Thể thơ | Lục bát, gieo vần và ngắt nhịp như ca dao | Hai mươi câu liền mạch, có diễn biến tâm trạng rõ |
| Hình ảnh | Thôn Đoài, thôn Đông, đầu đình, bến đò, giàn giầu, hàng cau | Những đêm thức trắng, nỗi niềm không biết tỏ cùng ai |
| Cách nói | Hoán dụ, bóng gió, dùng thành ngữ "chín nhớ mười mong" | Lập luận riêng: cách một đầu đình mà tình xa xôi |
| Ngôn ngữ | Chữ cổ, chữ quê: "giời", "giầu" | Câu hỏi để ngỏ, kết cấu vòng tròn được sắp đặt chặt chẽ |
Khi dùng bảng này trong bài viết, bạn không nhất thiết phải tách thành hai phần riêng. Cách hay hơn là lồng nhận xét vào từng chặng: chỗ nào là giọng ca dao, chỗ nào là tâm trạng của một con người cụ thể đang yêu. Như vậy phần đánh giá cuối bài chỉ cần khái quát lại trong vài câu.
Dàn ý và đoạn mẫu phân tích Tương tư
Dàn ý dưới đây đi theo bốn chặng cảm xúc, phù hợp với đề phân tích cả bài. Bạn có thể gộp chặng hai và ba nếu thời gian làm bài ngắn.
- Mở bài: giới thiệu Nguyễn Bính và chất chân quê; nêu Tương tư in trong tập Lỡ bước sang ngang (1940), diễn tả nỗi nhớ của mối tình đơn phương.
- Chặng một: hoán dụ thôn Đoài thôn Đông, cấu trúc "một người chín nhớ mười mong một người", tương tư được ví như bệnh.
- Chặng hai: lời trách yêu "cớ sao", thời gian chờ đợi qua lá xanh thành lá vàng, lập luận cách một đầu đình.
- Chặng ba: thức trắng không nơi giãi bày, hình ảnh bến – đò, hoa – bướm.
- Chặng bốn: giàn giầu, hàng cau và câu hỏi để ngỏ; kết cấu vòng tròn.
- Đánh giá: thể lục bát, giọng ca dao, hình ảnh làng quê, lối nói bóng gió, kết hợp ước lệ dân gian với tâm trạng cá nhân.
- Kết bài: cảm nhận riêng về vẻ đẹp mộc mạc, chân thành của tình yêu trong thơ Nguyễn Bính.
Đoạn mẫu cho câu "Một người chín nhớ mười mong một người" (tham khảo): "Câu thơ có một cấu trúc đặc biệt. Hai chữ một người đứng ở hai đầu, còn thành ngữ chín nhớ mười mong nằm giữa, như nỗi nhớ bị kẹp chặt giữa hai con người. Con số tăng lên chín, lên mười, rồi lại trở về một: nỗi nhớ thì nhiều mà người vẫn đơn chiếc. Chỉ một câu lục bát mà gói được cả tâm trạng của một mối tình chưa được đáp lại."
Một lưu ý khi chép thơ: giữ đúng chữ "giầu" theo văn bản thay vì đổi thành "trầu", và giữ chữ "giời" trong câu "Gió mưa là bệnh của giời". Những chữ cổ ấy là một phần của chất quê trong bài.
Câu hỏi thường gặp
Tương tư in trong tập thơ nào của Nguyễn Bính?
Tương tư in trong tập Lỡ bước sang ngang, xuất bản năm 1940. Đây là tập thơ tiêu biểu cho giọng chân quê của Nguyễn Bính. Ở mở bài, nêu tên tập và năm là đủ, phần còn lại nên dành cho văn bản.
Thôn Đoài, thôn Đông trong bài là biện pháp gì?
Đây là phép hoán dụ, dùng nơi chốn để chỉ con người sống ở đó: thôn Đoài là chàng trai, thôn Đông là cô gái. Cách nói này kín đáo, đúng tính e dè của người quê, đồng thời mở nỗi nhớ ra cả không gian làng xóm.
Chất chân quê trong Tương tư thể hiện ở đâu?
Chất chân quê nằm ở thể lục bát, lời thơ mộc mạc như ca dao, lối nói bóng gió, và hệ thống hình ảnh làng quê như thôn xóm, đầu đình, bến đò, giàn trầu, hàng cau. Cả cách nghĩ của nhân vật trữ tình, trách yêu bằng lý lẽ rất đời, cũng mang dấu ấn quê.
Câu kết Cau thôn Đoài nhớ giầu không thôn nào nên hiểu thế nào?
Trầu và cau là cặp hình ảnh của hôn nhân. Giầu không vừa là tên lá trầu không, vừa có thể đọc như câu hỏi người kia có nhớ hay không. Câu hỏi để ngỏ, đúng tâm trạng người yêu đơn phương chưa biết tình mình có được đáp lại.
Tương tư khác ca dao ở điểm nào?
Bài thơ mượn giọng và hình ảnh ca dao, nhưng tâm trạng được dõi theo liền mạch qua nhiều chặng, có lý lẽ riêng và những khoảnh khắc rất cá nhân như thức trắng nhiều đêm. Đó là tâm trạng của con người cá nhân trong tình yêu, điều ca dao thường chỉ nói khái quát.
Có nên gọi nhân vật trong bài là Nguyễn Bính không?
Không nên đồng nhất. Nhân vật trữ tình là chàng trai quê đang yêu, một hình tượng nghệ thuật. Khi phân tích, bạn nên gọi là chàng trai hoặc nhân vật trữ tình, tránh suy diễn sang đời tư nhà thơ.