Trích dẫn thơ trong bài phân tích có ba mức: dẫn cả khổ hay đoạn thì xuống dòng, giữ nguyên cách ngắt dòng của bài thơ, không cần ngoặc kép; dẫn một hai dòng trong câu văn thì đặt trong ngoặc kép, ngăn các dòng bằng dấu gạch chéo; dẫn một chữ hay một cụm thì đặt trong ngoặc kép và lồng vào câu văn. Chọn mức nào tuỳ vào phần bạn sẽ phân tích: bàn chữ nào thì dẫn chữ ấy.
Trích dẫn tưởng là chuyện trình bày nhỏ, nhưng nó quyết định bài văn có rõ ràng và đáng tin hay không. Chép sai một chữ thơ là sai cả phần phân tích dựa trên chữ ấy. Bài này đi qua ba mức trích dẫn, quy tắc trình bày, cách lồng chữ thơ vào câu cho mượt, cách trích văn xuôi và kịch, và những lỗi hay gặp.
Vì sao trích dẫn là một kỹ năng riêng
Trong bài phân tích, chữ thơ là bằng chứng. Mọi nhận xét về đảo ngữ, từ láy, nhịp điệu đều dựa vào việc chữ ấy có thật trong văn bản và đứng đúng vị trí ấy. Chép "Cỏ cây chen lá, đá chen hoa" thay cho "Cỏ cây chen đá, lá chen hoa" trong Qua Đèo Ngang không chỉ là lỗi chính tả; mọi phân tích về hình ảnh cỏ cây chen chúc với đá sẽ mất căn cứ.
Trích dẫn cũng là cách người viết dẫn dắt mắt người đọc. Một bài văn chép nguyên khổ thơ liên tục khiến người đọc phải tự tìm chữ nào đang được bàn. Một bài văn trích đúng chữ, đúng lúc thì người đọc theo được mạch phân tích mà không phải dò lại đề. Ở mức cao hơn, cách trích chữ thơ khéo, lồng vào câu văn tự nhiên, là dấu hiệu của người viết đã quen tay.
Cuối cùng là chuyện bản văn. Nhiều tác phẩm, nhất là văn học trung đại, có dị bản giữa các bản phiên âm, và một vài bài thơ hiện đại cũng có chỗ khác nhau giữa các lần in. Khi làm bài, nguyên tắc an toàn là theo đúng bản trong sách giáo khoa hoặc ngữ liệu đề cho. Nếu bạn biết có dị bản và muốn bàn, cần nói rõ đang dựa vào bản nào.
Ba mức trích dẫn và cách trình bày
Bảng dưới tóm tắt ba mức trích dẫn thường dùng nhất, cách trình bày và lúc nên dùng mỗi mức.
| Mức | Cách trình bày | Dùng khi | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Dẫn khổ, đoạn | Xuống dòng, mỗi dòng thơ một hàng, có thể lùi vào; không ngoặc kép | Phân tích cấu trúc cả khổ, dẫn đoạn thơ sau mở bài | Bốn dòng khổ đầu Đây thôn Vĩ Dạ chép xuống dòng như nguyên bản |
| Dẫn một, hai dòng | Trong ngoặc kép, nằm trong câu văn; giữa hai dòng dùng dấu gạch chéo | Phân tích một câu hay một cặp câu | "Gió theo lối gió, mây đường mây, / Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay..." |
| Dẫn chữ, cụm | Trong ngoặc kép, lồng vào câu văn | Phân tích một từ, một hình ảnh | chữ "mướt" trong câu tả vườn thôn Vĩ |
Với mức dẫn khổ, nếu đề đã in đoạn thơ và bạn chỉ bàn vài chữ, không cần chép lại cả khổ trong thân bài. Mức dẫn chữ là mức dùng nhiều nhất trong phần phân tích, vì phân tích hay thường bám vào từng chữ.
Quy tắc trình bày cần nhớ
Các quy tắc dưới đây là thông lệ trình bày trong bài văn ở trường. Một số giáo viên có yêu cầu riêng nhỏ, nhưng giữ đúng những điều này thì bài văn rõ ràng và ít bị bắt lỗi.
- Chép đúng từng chữ, từng dấu: chính tả, dấu câu, viết hoa đầu dòng như nguyên bản. Dấu hai chấm trong "Chim nghiêng cánh nhỏ: bóng chiều sa" của Huy Cận cũng là một phần của câu thơ.
- Giữ cách viết hoa của nguyên bản: thơ thường viết hoa chữ đầu mỗi dòng, nhưng có tác giả không viết hoa, ví dụ một số bài của Nguyễn Duy. Chép theo bản bạn đang dùng.
- Lược bớt thì đánh dấu: bỏ một phần ở giữa đoạn trích thì đặt dấu ba chấm trong ngoặc đơn hoặc ngoặc vuông, tuỳ quy ước lớp bạn.
- Dấu gạch chéo khi nối dòng: dẫn hai dòng thơ liền nhau trong một câu văn thì ngăn bằng gạch chéo có khoảng trắng hai bên, để người đọc biết chỗ ngắt dòng.
- Ghi nguồn khi trích ngoài bài: dẫn câu thơ của tác phẩm khác để so sánh thì nêu tên tác giả, tác phẩm ngay trong câu văn.
- Không sửa chữ cho hợp câu văn: nếu câu văn của bạn cần một chữ khác, hãy sửa câu văn chứ không sửa chữ thơ.
Lồng chữ thơ vào câu văn cho mượt
Để chữ thơ làm thành phần câu. Thay vì viết "Tác giả dùng từ "mướt". Từ này gợi sự tươi tốt", có thể viết "Chữ "mướt" khiến khu vườn như vừa được rửa qua sương, xanh đến óng ánh". Chữ thơ trở thành chủ ngữ của câu phân tích, không đứng tách riêng.
Dùng động từ dẫn đa dạng. Thay cho "tác giả viết" lặp lại, có thể dùng "nhà thơ chọn", "câu thơ dồn vào", "hình ảnh ... hiện lên qua", "chỉ một chữ ... đã". Đổi động từ dẫn giúp đoạn văn bớt đơn điệu và cho thấy thái độ của người phân tích.
Trích ngắn để giữ nhịp câu. Câu văn chứa nguyên hai dòng thơ thường dài và nặng. Nếu chỉ bàn một hình ảnh trong dòng thơ, dẫn đúng cụm ấy. Ví dụ bàn cảnh trong Truyện Kiều, có thể viết: sắc trắng của "cành lê trắng điểm" nổi lên trên nền "cỏ non xanh tận chân trời", chứ không cần chép cả cặp lục bát mỗi lần nhắc.
Đừng để chữ thơ đứng trơ ở cuối câu. Câu kiểu "Điều đó được thể hiện qua câu thơ: ..." rồi dừng là cách dẫn yếu, vì phần phân tích bị đẩy sang câu sau. Tốt hơn là dẫn rồi nói ngay tác dụng trong cùng câu hoặc câu kế tiếp.
Trích văn xuôi, kịch và ý kiến phê bình
Khi phân tích truyện, ký hay kịch, nguyên tắc tương tự nhưng có vài khác biệt. Văn xuôi không có ngắt dòng nên không dùng gạch chéo; đoạn trích dài vài câu thì đặt trong ngoặc kép nằm trong đoạn văn, hoặc tách thành đoạn riêng lùi vào nếu thật cần. Với văn xuôi, trích đúng câu có chi tiết bạn phân tích, đừng chép cả đoạn tả dài. Một chi tiết như tiếng còi tàu trong Hai đứa trẻ của Thạch Lam chỉ cần dẫn đúng câu chứa nó.
Với kịch, khi trích lời thoại nên ghi tên nhân vật nói. Trích vài lượt lời liền nhau thì có thể trình bày mỗi lượt một dòng, tên nhân vật trước, như cách văn bản kịch được in. Phần chỉ dẫn sân khấu nếu được bàn thì trích kèm và nói rõ đó là chỉ dẫn, không phải lời thoại.
Trích ý kiến phê bình cần thận trọng nhất. Chỉ dẫn nguyên văn khi bạn nhớ chắc câu chữ và người nói. Nhớ ý mà không nhớ chữ thì diễn đạt lại bằng lời của mình và không đặt trong ngoặc kép. Không chắc người nói thì viết "có ý kiến cho rằng". Một câu trích gán sai tên làm người đọc nghi ngờ độ chính xác của cả bài, kể cả phần phân tích đúng.
Trích bao nhiêu là vừa: tỉ lệ thơ trong một bài phân tích
Không có con số cố định, nhưng có một phép thử dễ dùng: nếu gạch hết phần trích đi mà bài văn chỉ còn những câu nối và lời khen, bài văn đang dựa vào thơ thay vì phân tích thơ. Ngược lại, nếu cả bài không có chữ thơ nào trong ngoặc kép, người đọc không biết các nhận xét dựa vào đâu. Bài phân tích tốt nằm giữa hai cực ấy: chữ thơ xuất hiện dày đặc nhưng ngắn, mỗi lần dẫn đều có lời bàn đi kèm.
Khi phân tích một khổ thơ bốn dòng, gần như dòng nào cũng sẽ được dẫn ít nhất một lần, nhưng thường được dẫn theo từng cụm chữ chứ không phải nguyên dòng. Với đoạn thơ dài mười mấy dòng, bạn phải chọn: dòng nào mang luận điểm thì dẫn và phân tích kỹ, dòng nào chỉ bổ sung thì khái quát bằng lời của mình. Việc chọn ấy chính là một phần năng lực phân tích, vì nó cho thấy bạn biết đâu là chỗ đắt của đoạn thơ.
Trong phòng thi, có một lý do thực tế nữa để trích ngắn: chép thơ tốn thời gian và chữ viết, trong khi điều người chấm tìm là lời phân tích. Mỗi phút chép lại một dòng thơ không cần thiết là một phút bớt đi cho phần nhận xét. Ôn tập theo cách học thuộc những chữ đắt và vị trí của chúng, thay vì chỉ học thuộc cả bài, cũng giúp bạn trích nhanh và chính xác hơn khi làm bài.
Lỗi trích dẫn hay gặp
Những lỗi dưới đây gặp nhiều trong bài làm và đều sửa được nếu dành vài phút soát lại phần trích trước khi nộp.
- Chép sai chữ: nhầm chữ gần âm, đảo vị trí chữ, nhớ nhầm từ của bài thơ này sang bài thơ khác. Khi ôn, nên chép tay những khổ thơ quan trọng vài lần thay vì chỉ đọc.
- Chép sai dấu câu, bỏ chấm lửng: dấu chấm lửng cuối câu "Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay..." gợi sự ngập ngừng, chép thành dấu chấm là mất một sắc thái.
- Trích quá dài: dẫn cả khổ cho mỗi luận điểm, bài văn đầy thơ mà ít phân tích.
- Trích mà không phân tích: câu thơ được dẫn rồi bỏ đó, câu văn sau chuyển sang ý khác.
- Ngoặc kép lẫn lộn: đặt ngoặc kép cho ý diễn đạt lại, hoặc bỏ ngoặc kép cho chữ chép nguyên văn, người đọc không phân biệt được đâu là chữ của tác giả.
- Ghép dòng thơ không có gạch chéo: hai dòng thơ chép liền như một câu, người đọc mất cảm giác nhịp và vị trí ngắt dòng.
Một mẹo soát nhanh: trước khi nộp, đọc riêng các chữ trong ngoặc kép và đối chiếu với đề hoặc trí nhớ chắc chắn. Việc này chỉ mất hai ba phút nhưng tránh được những lỗi khiến phần phân tích công phu mất căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Khi dẫn cả khổ thơ có cần đặt trong ngoặc kép không?
Thông lệ là không cần. Khổ thơ được chép xuống dòng, mỗi dòng một hàng, thường lùi vào so với lề văn bản, như vậy đã đủ để người đọc biết đó là trích dẫn. Một số lớp có quy ước riêng, nên theo yêu cầu của giáo viên khi có.
Dấu gạch chéo khi dẫn hai dòng thơ có bắt buộc không?
Không phải quy tắc bắt buộc ở mọi nơi, nhưng là cách trình bày phổ biến và rõ ràng nhất để giữ dấu vết ngắt dòng khi đưa thơ vào câu văn. Nếu không dùng gạch chéo, nên tách hai dòng thơ thành hai lần dẫn riêng.
Nhớ không chắc câu thơ thì có nên trích không?
Không nên trích nguyên văn khi không chắc. Bạn có thể diễn đạt lại hình ảnh và không đặt trong ngoặc kép, hoặc chọn một câu khác mà bạn nhớ chắc. Trích sai chữ dẫn tới phân tích sai, gây hại nhiều hơn là bỏ qua.
Có được trích thơ của tác phẩm khác để so sánh không?
Được, nếu việc so sánh làm sáng điều đang phân tích. Ghi rõ tác giả và tác phẩm ngay trong câu văn, trích ngắn, và quay lại đoạn thơ chính ngay sau đó. Trích quá nhiều tác phẩm khác dễ làm bài văn lạc trọng tâm.
Văn bản dịch thì trích bản dịch hay nguyên tác?
Thường trích bản dịch thơ có trong sách học, và khi cần bàn sắc thái chữ thì dẫn thêm phần phiên âm hoặc dịch nghĩa. Nên nói rõ bạn đang dựa vào bản nào, vì bản dịch thơ có khi thêm hoặc bớt chữ so với nguyên tác.
Trích một chữ thơ có cần ghi câu thơ chứa nó không?
Nếu chữ ấy đã xuất hiện trong phần trích trước đó, chỉ cần dẫn chữ. Nếu chưa, nên nêu câu thơ chứa nó lần đầu, sau đó những lần nhắc lại chỉ cần dẫn chữ trong ngoặc kép.