Dàn ý phân tích một đoạn thơ gồm ba phần quen thuộc: mở bài giới thiệu tác giả, tác phẩm và vị trí đoạn thơ; thân bài triển khai hai đến bốn luận điểm; kết bài đánh giá giá trị đoạn thơ và dấu ấn của người viết. Phần khó nằm ở thân bài: chia ý thế nào để mỗi luận điểm có sức nặng riêng, không biến thành chuỗi câu thơ được giảng lại lần lượt.
Có ba cách chia thân bài dùng được cho hầu hết đoạn thơ trong chương trình: chia theo dòng hoặc cặp câu, chia theo hình ảnh, chia theo mạch cảm xúc. Mỗi cách hợp với một kiểu đoạn thơ khác nhau. Bài này chỉ cách đọc đoạn thơ trước khi lập ý, cách chọn kiểu chia, một bảng so sánh ba kiểu và một khung dàn ý để bạn tự điền bằng chữ của mình.
Đọc đoạn thơ bằng bốn câu hỏi trước khi đặt bút lập ý
Dàn ý hỏng thường không phải vì không biết bố cục, mà vì bắt tay vào chia ý khi chưa hiểu đoạn thơ nói gì. Trước khi viết dòng đầu của dàn ý, bạn nên đọc đoạn thơ ít nhất hai lần, một lần thành tiếng, rồi trả lời nhanh ra nháp bốn câu hỏi dưới đây.
- Đoạn thơ nói về điều gì? Gói lại trong một câu: cảnh gì, người nào, cảm xúc gì. Với bốn câu đầu bài Thu điếu của Nguyễn Khuyến, câu trả lời có thể là: cảnh ao thu ở làng quê đồng bằng Bắc Bộ, trong, tĩnh, nhỏ, gợi một nỗi lặng lẽ khó gọi tên.
- Cảm xúc có chuyển không, chuyển ở đâu? Đánh dấu dòng thơ mà giọng điệu đổi: từ vui sang buồn, từ tả sang tự bạch, từ hiện tại về quá khứ. Chỗ chuyển ấy thường là ranh giới tự nhiên giữa hai luận điểm.
- Hình ảnh và chữ nào nổi lên? Gạch dưới ba đến năm chữ mà nếu thay đi thì đoạn thơ mất hồn. Đây là nguyên liệu cho phần phân tích, không phải để liệt kê.
- Đoạn thơ đứng ở đâu trong cả bài? Khổ đầu thường mở cảnh, khổ giữa đẩy cảm xúc, khổ cuối khép lại hoặc lật lại vấn đề. Biết vị trí giúp bạn viết mở bài chính xác và tránh nói những điều thuộc về khổ khác.
Bốn câu trả lời này chỉ cần vài dòng trên nháp, nhưng chúng quyết định gần hết dàn ý. Câu thứ hai gợi ý chia theo mạch cảm xúc, câu thứ ba gợi ý chia theo hình ảnh, còn khi đoạn thơ ngắn và có cấu trúc chặt như thơ Đường luật thì câu trả lời thường dẫn tới cách chia theo dòng.
Cách thứ nhất: chia thân bài theo dòng hoặc cặp câu
Khi nào hợp. Cách này hợp với đoạn thơ ngắn, có cấu trúc rõ do thể loại quy định. Thơ thất ngôn bát cú Đường luật vốn có bố cục đề, thực, luận, kết, mỗi phần hai câu; thơ tứ tuyệt có khai, thừa, chuyển, hợp. Chia theo các cặp câu ấy là đi theo đúng khung mà tác giả đã dựng.
Ví dụ. Với bài Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan, thân bài có thể đi bốn ý: hai câu đề mở cảnh đèo lúc "bóng xế tà"; hai câu thực tả dấu vết con người thưa thớt qua "Lom khom dưới núi, tiều vài chú, / Lác đác bên sông, chợ mấy nhà"; hai câu luận chuyển sang tâm trạng qua tiếng chim quốc quốc, gia gia; hai câu kết dồn lại thành "Một mảnh tình riêng, ta với ta".
Rủi ro. Chia theo dòng rất dễ trượt thành giảng lại từng câu theo thứ tự, mỗi câu một đoạn, đoạn nào cũng mở bằng "câu thơ tiếp theo". Để tránh, mỗi cặp câu phải được đặt một câu luận điểm có nội dung riêng, ví dụ "Hai câu thực: sự sống con người hiện ra nhỏ bé, rời rạc giữa thiên nhiên hoang sơ", chứ không chỉ ghi "Phân tích hai câu thực".
Mẹo giữ mạch. Cuối mỗi ý, viết một câu nối cho thấy ý sau phát triển từ ý trước. Ở Qua Đèo Ngang, cảnh vắng người ở hai câu thực chính là lý do tiếng chim ở hai câu luận vang lên da diết đến thế. Có câu nối ấy, bốn ý trở thành một mạch chứ không phải bốn mảnh.
Cách thứ hai: chia theo hình ảnh hoặc nhóm hình ảnh
Nhiều đoạn thơ không có ranh giới dòng rõ rệt mà được dệt từ một chuỗi hình ảnh. Khi đó, cách tự nhiên nhất là gom các hình ảnh cùng loại thành một luận điểm. Khổ đầu bài Sang thu của Hữu Thỉnh là ví dụ quen: khoảnh khắc giao mùa được nhận ra qua hương ổi "phả vào trong gió se", qua sương "chùng chình qua ngõ". Bạn có thể dựng hai luận điểm: những tín hiệu của mùa thu cảm nhận bằng khứu giác và xúc giác, rồi cái ngỡ ngàng của người cảm nhận gói trong hai chữ "bỗng" và "hình như".
Với khổ đầu Tràng giang của Huy Cận, cách gom hình ảnh cũng cho kết quả rõ: sóng và dòng nước mở ra không gian mênh mông; con thuyền xuôi mái và cành củi khô gợi kiếp trôi dạt nhỏ bé giữa không gian ấy. Hai nhóm hình ảnh đối nhau, rộng và nhỏ, chính là xương sống của luận điểm.
Điểm mạnh của cách chia này là buộc bạn nói về hình ảnh như một hệ thống, thấy được quan hệ giữa chúng: đối lập, tăng tiến hay bổ sung. Rủi ro là luận điểm rời rạc nếu bạn chỉ xếp hình ảnh thành danh sách. Câu hỏi cần trả lời ở mỗi nhóm là các hình ảnh này cùng nói lên điều gì về cảm xúc của chủ thể trữ tình. Nếu nhóm nào không trả lời được câu đó, hãy gộp nó vào nhóm khác hoặc chuyển xuống phần nhận xét nghệ thuật.
Cách thứ ba: chia theo mạch cảm xúc
Khi đoạn thơ có cảm xúc chuyển động qua nhiều nấc, chia theo các nấc cảm xúc giúp bài phân tích có chiều sâu nhất. Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử thường được đọc theo hướng này: khổ một là lời mời gọi và bức tranh thôn Vĩ trong nắng sớm, tươi và ấm; khổ hai, cảnh chia lìa "Gió theo lối gió, mây đường mây" và câu hỏi về con thuyền chở trăng; khổ ba, cõi mộng mờ sương khói với câu hỏi "Ai biết tình ai có đậm đà?". Ba khổ là ba trạng thái từ khao khát đến hoài nghi.
Bài Ông đồ của Vũ Đình Liên cũng hợp với cách chia này. Hai khổ đầu là thời ông đồ còn được người đời quý chữ; hai khổ giữa là lúc người thuê viết thưa dần, "Giấy đỏ buồn không thắm; / Mực đọng trong nghiên sầu..."; khổ cuối là câu hỏi "Những người muôn năm cũ / Hồn ở đâu bây giờ?". Mạch cảm xúc đi từ ngưỡng mộ sang xót xa rồi sang hoài niệm.
Cách chia này đòi hỏi bạn gọi tên cảm xúc thật chính xác, tránh những chữ chung chung như "buồn" hay "nhớ". Đầu mỗi luận điểm nên có một câu gọi đúng sắc thái: niềm vui háo hức, nỗi bâng khuâng, sự chua chát, nỗi ngậm ngùi. Khi đã gọi đúng, chi tiết thơ sẽ tự xếp về các luận điểm. Nếu chỉ phân tích một khổ trong bài, bạn vẫn có thể tìm các nấc cảm xúc nhỏ bên trong khổ đó.
So sánh ba cách chia thân bài
Không có cách chia nào đúng cho mọi đoạn thơ. Bảng dưới giúp bạn chọn nhanh khi đang ngồi trong phòng thi hoặc lúc lập ý ở nhà.
| Tiêu chí | Theo dòng, cặp câu | Theo hình ảnh | Theo mạch cảm xúc |
|---|---|---|---|
| Hợp với | Thơ Đường luật, đoạn ngắn 4–8 dòng | Đoạn thơ tả cảnh, nhiều hình ảnh song song | Đoạn thơ trữ tình có cảm xúc chuyển nấc |
| Ví dụ | Qua Đèo Ngang, Thu điếu | Khổ đầu Sang thu, khổ đầu Tràng giang | Đây thôn Vĩ Dạ, Ông đồ |
| Điểm mạnh | Bám sát văn bản, khó bỏ sót | Thấy quan hệ giữa các hình ảnh | Bài có chiều sâu, mạch lạc |
| Rủi ro | Giảng lại từng câu, diễn xuôi | Liệt kê hình ảnh rời rạc | Gọi tên cảm xúc chung chung |
| Cách chữa | Mỗi cặp câu một câu luận điểm có nội dung | Hỏi mỗi nhóm hình ảnh nói lên điều gì | Gọi đúng sắc thái ở đầu mỗi ý |
Có thể phối hợp: đoạn thơ Đường luật vẫn chia theo cặp câu, nhưng mỗi cặp được đặt tên theo nấc cảm xúc. Như vậy bạn vừa bám khung thể loại vừa giữ được mạch tâm trạng, đây là cách nhiều bài phân tích chắc tay thường dùng.
Khung dàn ý tự điền cho một đoạn thơ
Khung dưới đây để bạn chép ra nháp và điền bằng chính nhận xét của mình. Nó chỉ là bộ khung, các dòng trống phải được lấp bằng chi tiết lấy từ đoạn thơ cụ thể, không có câu nào để chép nguyên.
- Mở bài: tên tác giả kèm một nét phong cách nổi bật; tên tác phẩm, hoàn cảnh hoặc tập thơ nếu chắc chắn; vị trí đoạn thơ trong bài; một câu nêu vấn đề chính mà đoạn thơ gợi ra.
- Thân bài – khái quát: hai đến ba câu về nội dung bao trùm và mạch của đoạn thơ, nói rõ bạn sẽ đi theo cách chia nào.
- Luận điểm 1: câu luận điểm có nội dung; trích dòng thơ hoặc chữ thơ; phân tích chữ, hình ảnh, nhịp; câu chốt nêu ý nghĩa.
- Luận điểm 2, 3: lặp cấu trúc trên, có câu chuyển cho thấy quan hệ với luận điểm trước.
- Đánh giá: nét đặc sắc nghệ thuật cụ thể của đoạn thơ; giá trị nội dung; đoạn thơ cho thấy điều gì về phong cách tác giả.
- Kết bài: khẳng định lại vấn đề bằng cách diễn đạt mới; một ấn tượng riêng hoặc một liên hệ ngắn có liên quan.
Khi luyện ở nhà, bạn có thể thử lập hai dàn ý theo hai cách chia khác nhau cho cùng một đoạn thơ rồi so xem dàn ý nào làm nổi bật cái hay hơn. Bài tập này mất chừng hai mươi phút nhưng giúp bạn chọn cách chia nhanh hơn rất nhiều khi vào phòng thi.
Đặt phần nghệ thuật ở đâu: tách riêng hay lồng vào từng luận điểm
Một câu hỏi hay gặp là có nên để riêng một luận điểm "Đặc sắc nghệ thuật" ở cuối thân bài không. Cách làm phổ biến và an toàn là lồng nghệ thuật vào từng luận điểm: khi phân tích hình ảnh "Củi một cành khô lạc mấy dòng", bạn nói luôn về phép đảo ngữ và cách dùng số từ, vì chính nghệ thuật ấy tạo ra cảm giác lạc loài. Tách nghệ thuật khỏi nội dung dễ khiến phần nội dung thành diễn ý, phần nghệ thuật thành danh sách biện pháp.
Tuy vậy, một đoạn đánh giá ngắn ở cuối thân bài vẫn cần thiết. Nhiệm vụ của nó không phải liệt kê lại các biện pháp đã nói, mà khái quát chúng thành một nhận xét lớn hơn: thể thơ, giọng điệu, cách tổ chức hình ảnh, cái mới của đoạn thơ so với thơ cùng đề tài. Ví dụ với Thu điếu, đoạn đánh giá có thể bàn về cách dùng vần "eo" ở những chữ "trong veo", "tẻo teo", "đưa vèo", "vắng teo", "chân bèo", tạo cảm giác không gian thu nhỏ dần, khép lại.
Quy tắc chọn: đoạn thơ ngắn và bài làm ngắn thì lồng hết nghệ thuật vào luận điểm và chỉ cần vài câu đánh giá; bài dài hoặc đề yêu cầu "phân tích, đánh giá" thì nên có đoạn đánh giá riêng đủ dày. Dù chọn cách nào, mỗi nhận xét nghệ thuật phải chỉ ra được nó nằm ở chữ nào, câu nào, và nó làm cho người đọc cảm thấy điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Dàn ý phân tích đoạn thơ nên có bao nhiêu luận điểm?
Thường từ hai đến bốn luận điểm là vừa. Đoạn thơ bốn dòng hiếm khi cần quá ba ý; đoạn tám đến mười hai dòng có thể có bốn ý. Quan trọng là mỗi luận điểm có nội dung riêng, không lặp nhau và đủ chi tiết thơ để phân tích chứ không phải số lượng ý.
Có cần chép lại đoạn thơ vào bài làm không?
Nếu đề đã in đoạn thơ, bạn không bắt buộc chép lại toàn bộ; trong thân bài trích từng dòng hoặc từng chữ khi phân tích là đủ. Một số giáo viên muốn học sinh dẫn đoạn thơ sau mở bài, vì vậy nên hỏi rõ yêu cầu của lớp mình khi luyện tập.
Làm sao biết nên chia theo dòng hay theo cảm xúc?
Đọc đoạn thơ và tìm chỗ cảm xúc chuyển. Nếu chỗ chuyển rõ và trùng với ranh giới khổ hay cặp câu, hai cách gặp nhau, bạn chia theo cặp câu nhưng đặt tên theo cảm xúc. Nếu cảm xúc gần như không đổi mà hình ảnh dày, chia theo nhóm hình ảnh sẽ tự nhiên hơn.
Phân tích một khổ thơ có cần nói về cả bài thơ không?
Cần nhưng ngắn. Mở bài và phần khái quát nên cho biết khổ thơ đứng ở đâu và có quan hệ thế nào với mạch cả bài. Phần thân bài thì tập trung vào khổ thơ được hỏi; đi sang khổ khác chỉ khi cần đối chiếu để làm sáng một chi tiết.
Thời gian lập dàn ý trong phòng thi nên bao lâu?
Với bài nghị luận văn học khoảng chín mươi phút, nhiều người dành chừng mười phút cho đọc đề, đọc đoạn thơ và lập dàn ý trên nháp. Dàn ý chỉ cần các câu luận điểm và các chữ thơ sẽ phân tích, không viết câu hoàn chỉnh để khỏi mất thời gian.
Dàn ý có dùng lại được cho đề khác cùng đoạn thơ không?
Dùng lại được phần hiểu đoạn thơ và các chi tiết đã chọn, nhưng cần điều chỉnh luận điểm theo yêu cầu đề. Đề hỏi về bức tranh thiên nhiên và đề hỏi về tâm trạng nhân vật trữ tình trên cùng đoạn thơ sẽ có trọng tâm khác nhau, dàn ý cũ phải xếp lại.