PheBinh.comPhê Bình
Kỹ năng viết bài phân tích tác phẩm

Mở bài, kết bài phân tích đoạn thơ: nêu vị trí đoạn trích gọn, khép bằng ý riêng

Mở bài phân tích đoạn thơ cần bốn thông tin, ba cách vào đề, cách nêu vị trí đoạn trích chính xác; kết bài làm ba việc, kèm đoạn mẫu ngắn và lỗi hay gặp.

Student standing in a classroom doorway in Nghe An at dawn holding a closed notebook, schoolyard with flame trees behind, figure seen from behind

Mở bài phân tích một đoạn thơ cần đủ bốn thông tin: tác giả, tác phẩm, vị trí của đoạn thơ trong bài, và vấn đề mà bài phân tích sẽ làm rõ. Kết bài làm ba việc: khẳng định lại vấn đề bằng cách nói mới, đánh giá giá trị đoạn thơ, và để lại một ấn tượng hay liên hệ ngắn. Cả hai phần đều nên ngắn, mỗi phần chừng ba đến sáu câu trong một bài làm ở lớp hay phòng thi.

Khác với mở bài chung cho mọi bài văn, mở bài phân tích đoạn thơ có một yêu cầu riêng: nêu đúng vị trí và phạm vi đoạn trích. Bài này đi qua bốn thông tin bắt buộc, ba cách vào đề, cách nêu vị trí đoạn thơ chính xác, hai đoạn mở bài mẫu ngắn, cách viết kết bài và những lỗi khiến hai phần này mất tác dụng.

Bốn thông tin mở bài không được thiếu

Thiếu một trong bốn thông tin dưới đây, người đọc phải tự đoán bạn đang phân tích cái gì. Thứ tự có thể đổi tuỳ cách vào đề, nhưng đủ cả bốn thì mở bài mới làm tròn việc.

  • Tác giả: tên kèm một nét nhận diện ngắn, chính xác, liên quan đến đoạn thơ. Với Huy Cận, có thể nhắc đến nỗi buồn trước không gian vũ trụ trong thơ ông trước Cách mạng; không cần kể tiểu sử.
  • Tác phẩm: tên bài thơ viết đúng, kèm tập thơ hoặc hoàn cảnh nếu bạn chắc chắn. Tràng giang in trong tập Lửa thiêng; nêu năm hay hoàn cảnh chỉ khi nhớ chắc.
  • Vị trí đoạn thơ: khổ mấy, phần nào của bài, hoặc nằm ở đoạn nào trong một tác phẩm dài. Đây là thông tin hay bị bỏ nhất.
  • Vấn đề: một câu nêu điều đoạn thơ gợi ra và bài phân tích sẽ làm rõ: bức tranh thiên nhiên, tâm trạng, một hình tượng, hay một nét nghệ thuật. Câu vấn đề tốt là câu có nhận xét, không chỉ là "đoạn thơ rất hay".

Bốn thông tin này có thể gói trong ba câu. Mở bài dài hơn sáu câu thường là đang kể lan man về tác giả hoặc bắt đầu phân tích luôn từ mở bài, cả hai đều nên tránh.

Ba cách vào đề cho bài phân tích đoạn thơ

Vào đề trực tiếp. Câu đầu tiên đã nêu tác giả và tác phẩm. Cách này nhanh, an toàn, hợp khi thời gian ít hoặc bạn chưa nghĩ ra câu dẫn tự nhiên. Ví dụ: Ông đồ của Vũ Đình Liên là bài thơ nhỏ gói một nỗi tiếc thương lớn, và khổ thơ cuối là nơi nỗi tiếc thương ấy lắng sâu nhất.

Vào đề từ đề tài hoặc hình ảnh chung. Mở bằng một nhận xét về đề tài trong thơ, rồi thu hẹp về bài thơ cần phân tích. Ví dụ, mùa thu là đề tài quen của thơ ca, từ ao thu của Nguyễn Khuyến đến những bài thơ hiện đại; điều đáng nói ở Sang thu của Hữu Thỉnh là nhà thơ không tả mùa thu đã định hình mà bắt lấy khoảnh khắc giao mùa. Cách này cần câu chuyển gọn, tránh vòng vo qua quá nhiều tác phẩm khác.

Vào đề từ một ý kiến hay câu thơ khác. Dẫn một nhận định về thơ hoặc một câu thơ có liên hệ rồi nối sang đoạn thơ. Cách này có sức hút nhưng rủi ro nhất: ý kiến phải đúng người nói, câu thơ phải chép đúng. Không chắc thì đừng dùng, hoặc viết "có ý kiến cho rằng" thay vì gán tên.

Chọn cách nào. Người mới luyện nên vững cách thứ nhất trước. Khi đã quen, cách thứ hai cho mở bài tự nhiên hơn mà không quá rủi ro. Cách thứ ba để dành cho những lúc bạn nhớ chắc một nhận định thật sự soi sáng đoạn thơ, chứ không phải câu danh ngôn dùng cho mọi bài.

Nêu vị trí và phạm vi đoạn thơ cho chính xác

Vị trí đoạn thơ là chỗ mở bài hay sai nhất. Đề cho khổ đầu mà viết "đoạn thơ trên" chung chung, hoặc đề cho tám dòng ở giữa bài mà viết "đoạn thơ mở đầu bài thơ". Người đọc thấy ngay người viết không nắm bài. Nêu đúng vị trí cũng giúp bạn tự định hướng: khổ đầu thường mở cảnh và đặt tâm thế, khổ cuối thường khép lại và kết tinh cảm xúc.

Với bài thơ ngắn chia khổ rõ, gọi theo số khổ: khổ thứ nhất, khổ thứ hai, khổ cuối. Với thơ Đường luật, có thể gọi theo bố cục: hai câu đề, hai câu thực, bốn câu đầu. Với đoạn trích từ tác phẩm dài như Truyện Kiều hay các bài thơ dài như Việt Bắc, Đất Nước, nên nêu đoạn trích thuộc phần nào và nói về điều gì, vì số dòng cụ thể khác nhau giữa các bản in và bộ sách.

Khi đề in sẵn đoạn thơ, nhiều người chọn dẫn đoạn thơ ngay sau mở bài, mỗi dòng một hàng như nguyên bản. Nếu đoạn dài và thời gian ít, có thể chỉ chép dòng đầu và dòng cuối, ở giữa đặt dấu ba chấm trong ngoặc. Dù chọn cách nào, đừng chèn đoạn thơ vào giữa câu văn mở bài, vì câu văn sẽ đứt mạch và khó đọc.

Hai đoạn mở bài mẫu ngắn

Hai đoạn dưới đây minh hoạ hai cách vào đề khác nhau. Chúng ngắn có chủ ý, để bạn thấy bốn thông tin có thể gói gọn ra sao. Hãy viết lại bằng nhận xét của chính mình thay vì chép.

Mẫu vào đề trực tiếp: Huy Cận là nhà thơ của nỗi sầu trước không gian mênh mông, và Tràng giang, in trong tập Lửa thiêng, là bài thơ kết tinh rõ nhất nỗi sầu ấy. Ngay khổ thơ đầu, giữa những con sóng "buồn điệp điệp" và cành củi khô trôi dạt, cái buồn đã lan ra khắp mặt sông. Khổ thơ cho thấy cách Huy Cận dùng thi liệu cổ điển để nói nỗi cô đơn rất hiện đại của một thế hệ.

Mẫu vào đề từ đề tài: Mùa thu đi vào thơ Việt Nam qua nhiều thế hệ, thường gắn với lá vàng, trời xanh, nỗi buồn man mác. Đến Sang thu, Hữu Thỉnh không tả mùa thu đã trọn mà lắng nghe những dấu hiệu đầu tiên của nó. Khổ thơ cuối, với hình ảnh "hàng cây đứng tuổi", đưa cảm nhận về đất trời sang một suy ngẫm lặng lẽ về đời người.

Mỗi mẫu có đủ tác giả, tác phẩm, vị trí khổ thơ và một câu vấn đề có nhận xét. Không mẫu nào đi vào phân tích chi tiết; một hai chữ thơ được trích chỉ để gợi, phần phân tích để dành cho thân bài.

Kết bài làm ba việc

Khẳng định lại vấn đề bằng cách nói mới. Không chép lại câu vấn đề ở mở bài. Hãy nói nó ở tầm đã được chứng minh: sau khi phân tích, bạn biết rõ hơn khổ thơ buồn thế nào, đẹp ở đâu. Câu kết vì thế cụ thể hơn câu mở.

Đánh giá giá trị đoạn thơ. Một hai câu về giá trị nội dung và nghệ thuật, hoặc vị trí của đoạn thơ trong cả bài, trong phong cách tác giả. Ví dụ: khổ cuối Ông đồ là nơi giọng thơ chuyển từ kể sang hỏi, và chính câu hỏi không lời đáp ấy khiến bài thơ còn vang lâu.

Để lại ấn tượng hoặc liên hệ ngắn. Một câu về điều người đọc mang theo, hay một liên hệ có liên quan thật sự. Liên hệ phải ngắn và gắn với đoạn thơ; đừng mở ra một vấn đề xã hội lớn mà bài văn không có chỗ bàn.

Độ dài. Kết bài thường ngắn hơn mở bài hoặc bằng. Ba đến năm câu là đủ. Kết bài dài thường là đang tóm tắt lại toàn bộ thân bài, việc không cần thiết với người vừa đọc xong.

Hai đoạn kết bài mẫu ngắn và vì sao chúng khép được bài

Kết bài khó viết hơn mở bài vì người viết đã mệt và thường muốn tóm tắt lại mọi thứ. Hai mẫu dưới đây tương ứng với hai mở bài ở trên, mỗi mẫu ba câu, để bạn thấy ba việc của kết bài gói gọn ra sao.

Mẫu cho khổ đầu Tràng giang: Chỉ bốn dòng thơ, Huy Cận đã dựng được một dòng sông mênh mang mà đâu đâu cũng thấy buồn, từ con sóng đến cành củi khô. Cái hay của khổ thơ là nỗi sầu không được kể ra mà thấm qua nhịp thơ đều đặn và những hình ảnh đối lập lớn nhỏ. Đọc xong, hình ảnh "củi một cành khô" trôi giữa sông dài vẫn còn ở lại như một dáng hình của kiếp người lạc lõng.

Mẫu cho khổ cuối Sang thu: Từ những chuyển động của đất trời, khổ thơ cuối khẽ khàng chuyển sang chiêm nghiệm về đời người đã qua nhiều giông gió. Hữu Thỉnh không nói triết lý thành lời mà để hình ảnh "hàng cây đứng tuổi" tự gợi. Khổ thơ khép bài thơ bằng một sự điềm tĩnh, khiến mùa thu ở đây không buồn mà sâu.

Để ý cả hai mẫu đều có câu đầu nói lại vấn đề ở tầm đã chứng minh, câu giữa đánh giá nghệ thuật cụ thể, câu cuối để lại một hình ảnh. Không mẫu nào nhắc lại tên tác phẩm đầy đủ như mở bài, không mẫu nào nhắc lại từng luận điểm. Bạn dùng khung ba câu ấy, nhưng chữ phải là của mình.

Lỗi hay gặp ở mở bài và kết bài

Bảng dưới gom những lỗi gặp nhiều khi chữa bài phân tích thơ và cách sửa ngắn cho từng lỗi.

LỗiBiểu hiệnCách sửa
Mở bài kể tiểu sửNăm sinh, quê quán, sự nghiệp kéo dài nửa trangChỉ giữ một nét phong cách liên quan đến đoạn thơ
Thiếu vị trí đoạn thơViết "đoạn thơ trên" cho mọi đềGọi đúng khổ, phần, cặp câu
Vấn đề chung chung"Đoạn thơ đặc sắc về nội dung và nghệ thuật"Nêu một nhận xét có nội dung riêng của đoạn thơ
Gán sai nhận địnhDẫn câu nói nổi tiếng nhưng nhớ nhầm người nóiKhông chắc thì viết "có ý kiến cho rằng" hoặc bỏ
Kết bài chép mở bàiHai câu gần như giống nhau ở đầu và cuối bàiNói lại vấn đề ở tầm đã chứng minh
Kết bài lan manMở rộng sang bài học xã hội không liên quanLiên hệ ngắn, gắn với đoạn thơ

Mở bài và kết bài chiếm ít chữ nhưng được đọc kỹ nhất: mở bài tạo ấn tượng đầu, kết bài là thứ người đọc nhớ sau cùng. Dành cho chúng vài phút soát lại trước khi nộp bài luôn đáng công.

Câu hỏi thường gặp

Mở bài phân tích đoạn thơ nên dài bao nhiêu?

Thường ba đến sáu câu, đủ cho bốn thông tin tác giả, tác phẩm, vị trí đoạn thơ và vấn đề. Mở bài dài hơn thường đã lấn sang kể tiểu sử hoặc phân tích sớm. Bài thi có thời gian hạn chế nên giữ mở bài gọn để dành sức cho thân bài.

Có bắt buộc mở bài gián tiếp mới được đánh giá cao không?

Không bắt buộc. Mở bài trực tiếp viết gọn, chính xác và có câu vấn đề rõ hoàn toàn được chấp nhận. Mở bài gián tiếp chỉ có lợi khi phần dẫn tự nhiên và liên quan thật; dẫn vòng vo thì còn kém hơn trực tiếp.

Nếu không nhớ tập thơ hay năm sáng tác thì mở bài thế nào?

Bỏ thông tin đó, chỉ nêu tác giả, tên bài thơ và vị trí đoạn thơ. Mở bài thiếu năm sáng tác không sai; mở bài nêu sai năm hay sai tập thơ mới là lỗi, vì người đọc biết sẽ nghi ngờ cả phần sau.

Kết bài có nên nêu cảm xúc cá nhân không?

Có thể, nếu viết tiết chế và cụ thể, ví dụ hình ảnh nào trong đoạn thơ còn đọng lại và vì sao. Tránh những câu cảm thán chung như "đoạn thơ đã để lại trong lòng người đọc nhiều cảm xúc" vì nó không cho người đọc biết thêm điều gì.

Có thể viết mở bài sau khi viết xong thân bài không?

Được và nhiều người viết vững làm vậy. Khi đã viết xong thân bài, bạn biết chính xác vấn đề mình chứng minh, câu vấn đề ở mở bài sẽ trúng hơn. Trong phòng thi, nhớ để trống vài dòng ở đầu tờ giấy cho mở bài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138