Đề phân tích yêu cầu chia tác phẩm thành các yếu tố, chỉ ra từng yếu tố tạo nên ý nghĩa ra sao, với lý lẽ và dẫn chứng chặt; đề cảm nhận yêu cầu trình bày ấn tượng, rung động của người đọc trước tác phẩm, nhưng mọi cảm xúc vẫn phải xuất phát từ chữ thơ cụ thể. Hai dạng không đối lập: bài cảm nhận vẫn cần phân tích làm nền, bài phân tích vẫn cần cảm xúc của người viết. Khác nhau ở trọng tâm và giọng văn.
Ngoài hai dạng này còn có đề "phân tích, đánh giá", thường gặp trong chương trình hiện hành, đòi hỏi thêm phần nhận định giá trị. Bài viết so sánh các dạng lệnh đề bằng một bảng, chỉ cách triển khai khác nhau trên cùng một khổ thơ, gợi cách viết câu cảm nhận không sến, và nêu những lỗi lạc dạng đề hay gặp.
Bảng so sánh các dạng lệnh đề hay gặp
Lệnh đề là động từ quyết định trọng tâm bài làm. Bảng dưới gom các dạng thường gặp với một tác phẩm hay đoạn trích văn học.
| Lệnh đề | Trọng tâm | Giọng văn | Phần không được thiếu |
|---|---|---|---|
| Phân tích | Chia các yếu tố, giải thích cơ chế tạo nghĩa | Khách quan, lý lẽ chặt | Luận điểm rõ, dẫn chứng chữ thơ, tác dụng cụ thể |
| Cảm nhận | Ấn tượng, rung động của người đọc | Có cảm xúc, có dấu ấn người đọc nhưng tiết chế | Chi tiết làm mình rung động và lý do |
| Phân tích, đánh giá | Phân tích và nhận định giá trị, đóng góp | Khách quan, có chính kiến | Phần đánh giá riêng về nội dung, nghệ thuật, vị trí tác phẩm |
| Bình giảng, bình | Đi sâu vào cái hay của từng chữ, từng câu | Gần gũi, tinh tế, có ngẫm nghĩ | Phát hiện những chữ đắt và lời bình riêng |
| Suy nghĩ về một ý kiến | Bàn về một nhận định, dùng tác phẩm làm dẫn chứng | Lập luận, có phản biện | Giải thích ý kiến, chứng minh, bàn luận mở rộng |
Các dạng này giao nhau nhiều. Đọc kỹ toàn bộ câu lệnh, không chỉ động từ đầu: đề "cảm nhận về vẻ đẹp của bức tranh thiên nhiên" đã khoanh vùng nội dung, bài làm phải tập trung vào thiên nhiên chứ không cảm nhận mọi thứ trong đoạn thơ.
Đề cảm nhận vẫn cần phân tích làm nền
Hiểu lầm hay gặp nhất là coi đề cảm nhận như một bài viết cảm xúc tự do. Bài làm khi ấy đầy những câu "đọc khổ thơ, em thấy lòng mình bồi hồi" nhưng không chỉ ra được chữ nào làm mình bồi hồi. Cảm nhận trong bài nghị luận văn học không phải cảm xúc vu vơ; nó là cảm xúc có địa chỉ, gắn với chi tiết, hình ảnh, âm điệu cụ thể của văn bản.
Cách tốt nhất để viết bài cảm nhận là bắt đầu từ một ấn tượng thật rồi lần ngược về văn bản để tìm lý do. Ví dụ, khi đọc khổ cuối Ông đồ, ấn tượng đầu tiên có thể là sự trống vắng. Câu hỏi tiếp theo: trống vắng đến từ đâu? Từ chữ "không thấy" thay cho "lại thấy" ở khổ đầu, từ câu hỏi "Hồn ở đâu bây giờ?" không có lời đáp. Đến đây, bài cảm nhận đã có phân tích làm nền mà vẫn giữ được giọng của người đọc.
Nói cách khác, khác biệt giữa hai dạng nằm ở thứ tự và nhấn giọng. Bài phân tích đi từ văn bản đến ý nghĩa. Bài cảm nhận đi từ rung động của người đọc về văn bản rồi trở lại rung động ở tầm sâu hơn. Cả hai đều phải đi qua chữ thơ.
Đề phân tích vẫn cần cảm xúc của người viết
Ở chiều ngược lại, bài phân tích viết khô như một bảng liệt kê biện pháp tu từ cũng là bài yếu. Phân tích văn chương khác phân tích một văn bản kỹ thuật ở chỗ đối tượng của nó là cảm xúc và cái đẹp. Người viết không rung động trước tác phẩm thì khó nhìn ra vì sao một chữ lại đắt, và lời phân tích thiếu sức thuyết phục.
Cảm xúc trong bài phân tích không cần những câu bộc lộ trực tiếp. Nó hiện ra qua việc chọn chi tiết, qua cách dùng từ nhận xét chính xác như "ngậm ngùi", "xót xa", "trống trải" thay cho "buồn", qua một câu chốt có sức nặng ở cuối mỗi luận điểm. Một bài phân tích tốt khiến người đọc muốn đọc lại tác phẩm, đó là dấu hiệu người viết đã truyền được cảm xúc.
Với đề "phân tích, đánh giá", phần đánh giá là nơi chính kiến người viết hiện rõ nhất: tác phẩm có đóng góp gì về nội dung, nghệ thuật, nó đứng ở đâu trong sự nghiệp tác giả, nó còn ý nghĩa gì với người đọc hôm nay. Chính kiến cần căn cứ, nhưng phải có, không thể chỉ phân tích rồi để người đọc tự kết luận.
Hai cách triển khai trên cùng một khổ thơ
Lấy khổ cuối bài Ông đồ của Vũ Đình Liên: "Năm nay đào lại nở / Không thấy ông đồ xưa / Những người muôn năm cũ / Hồn ở đâu bây giờ?". Dưới đây là hai khung triển khai, một cho đề phân tích, một cho đề cảm nhận. Bạn so để thấy khác biệt nằm ở trọng tâm chứ không ở chất liệu.
- Đề phân tích – luận điểm 1: kết cấu đầu cuối tương ứng với khổ đầu: "hoa đào nở" lặp lại, "lại thấy" thành "không thấy"; thiên nhiên tuần hoàn, con người thì vắng bóng.
- Đề phân tích – luận điểm 2: hai câu hỏi tu từ cuối bài, đại từ phiếm chỉ "những người muôn năm cũ" mở rộng nỗi tiếc từ một ông đồ sang cả một lớp người và một nét văn hoá.
- Đề phân tích – đánh giá: giọng thơ chuyển từ kể sang hỏi, thể thơ năm chữ hàm súc, nỗi hoài cổ trở thành câu hỏi về sự đổi thay của giá trị.
- Đề cảm nhận – ấn tượng mở đầu: cảm giác trống vắng khi đọc câu "Không thấy ông đồ xưa", vì người đọc vừa thấy ông ở khổ đầu.
- Đề cảm nhận – lần về văn bản: sự trống vắng ấy được tạo bởi phép lặp hình ảnh hoa đào và sự đổi một chữ "lại" thành "không".
- Đề cảm nhận – rung động sâu hơn: câu hỏi "Hồn ở đâu bây giờ?" khiến người đọc tự hỏi về những giá trị đang mất dần quanh mình, liên hệ ngắn và có chừng mực.
Cùng chất liệu, cùng chữ thơ, nhưng bài phân tích xếp ý theo cấu trúc văn bản, bài cảm nhận xếp ý theo hành trình cảm xúc của người đọc. Nhận ra điều này, bạn không cần học hai bộ kiến thức riêng cho hai dạng đề.
Đọc lệnh đề trong một phút trước khi lập dàn ý
Nhiều bài lạc dạng không phải vì người viết không biết làm, mà vì đọc đề quá nhanh. Một phút dưới đây đủ để khoá đúng trọng tâm trước khi viết dòng nào.
- Gạch chân động từ lệnh: phân tích, cảm nhận, đánh giá, bình, trình bày suy nghĩ. Nếu có hai động từ nối nhau, bài làm phải đáp ứng cả hai.
- Khoanh cụm từ chỉ phạm vi văn bản: cả bài, khổ mấy, đoạn trích nào, mấy dòng. Đây là ranh giới bài làm không được vượt quá.
- Khoanh cụm từ chỉ khía cạnh: bức tranh thiên nhiên, tâm trạng chủ thể trữ tình, hình tượng, nét đặc sắc nghệ thuật. Có khía cạnh thì mọi luận điểm phải xoay quanh nó.
- Tìm yêu cầu phụ nếu có: liên hệ, so sánh, nhận xét về phong cách tác giả. Yêu cầu phụ thường là một đoạn riêng, dễ bị bỏ quên khi gần hết giờ.
- Viết một câu vấn đề trên nháp chứa đủ động từ, phạm vi và khía cạnh. Câu này sẽ thành câu cuối của mở bài.
Với đề có phần ngữ liệu in kèm, cũng nên đọc lại chú thích dưới ngữ liệu: tên tác giả, xuất xứ, đôi khi một dòng tóm tắt phần trước. Thông tin ấy thường được đưa vào để giúp bạn nêu đúng vị trí đoạn trích và tránh suy đoán sai về hoàn cảnh.
Viết câu cảm nhận không sến
Gọi đúng cảm xúc. Thay "em thấy rất xúc động" bằng tên cảm xúc cụ thể: trống trải, se lòng, bâng khuâng, day dứt. Tên cảm xúc chính xác đã là một nửa phân tích.
Gắn cảm xúc với chữ. Mỗi câu bộc lộ cảm xúc nên có chữ thơ trong cùng câu hoặc câu kề bên. "Chữ không thấy làm khổ thơ hụt hẫng như một chỗ ngồi bỏ trống" vừa là cảm nhận vừa là phân tích.
Tiết chế đại từ người viết. Bài cảm nhận được dùng "em" hay "người đọc", nhưng không cần mở mọi câu bằng "em cảm thấy". Hai ba lần trong cả bài là đủ để người đọc biết đây là cảm nhận cá nhân.
Tránh thán từ và từ cảm thán dồn dập. Những câu "ôi, thật là xót xa biết bao" làm giọng văn cường điệu. Cảm xúc thật trong văn nghị luận thường nằm ở sự chính xác chứ không ở số dấu chấm than.
Lỗi lạc dạng đề hay gặp
Những lỗi dưới đây xuất phát từ việc đọc lướt lệnh đề hoặc học thuộc một bài mẫu rồi dùng cho mọi đề cùng tác phẩm.
- Đề cảm nhận viết thành văn kể: kể lại nội dung đoạn thơ kèm vài câu cảm thán, không có chữ thơ nào được bàn.
- Đề phân tích viết thành bài bộc lộ cảm xúc: nhiều đoạn bắt đầu bằng "em thấy", luận điểm không rõ, người đọc không biết bài văn đang chứng minh điều gì.
- Đề phân tích, đánh giá thiếu phần đánh giá: phân tích kỹ rồi dừng, không có nhận định về giá trị hay vị trí tác phẩm.
- Bỏ qua phạm vi trong lệnh đề: đề hỏi vẻ đẹp thiên nhiên mà bài làm bàn cả tâm trạng, hoặc đề cho hai khổ mà bài làm phân tích cả bài.
- Chép bài đã học cho đề khác: đề hỏi một khía cạnh nhưng bài làm là nguyên bài phân tích tổng quát đã thuộc, người chấm nhận ra ngay vì phần đúng trọng tâm rất mỏng.
Cách phòng tránh đơn giản là gạch chân động từ lệnh và cụm từ chỉ phạm vi trong đề, rồi viết lại câu vấn đề ở mở bài sao cho chứa đủ hai thành phần ấy. Nếu câu vấn đề đúng, thân bài khó đi lạc.
Câu hỏi thường gặp
Đề cảm nhận có được dùng ngôi "em" không?
Được. Đề cảm nhận cho phép người viết xuất hiện bằng "em" hoặc "người đọc" để bộc lộ rung động. Tuy vậy nên dùng có chừng mực và luôn gắn với chữ thơ cụ thể. Bài phân tích thì thường hạn chế đại từ người viết, ưu tiên giọng khách quan.
Đề "phân tích, đánh giá" thì phần đánh giá chiếm bao nhiêu?
Không có tỉ lệ cố định, nhưng phần đánh giá nên đủ dày để người đọc thấy rõ chính kiến, thường là một luận điểm riêng hoặc một đoạn cuối thân bài, cộng với các câu đánh giá ngắn cuối mỗi luận điểm phân tích.
Bình giảng còn được dùng trong đề thi không?
Thuật ngữ bình giảng xuất hiện nhiều trong cách dạy văn trước đây, ngày nay đề thường dùng phân tích, cảm nhận hay phân tích, đánh giá. Kỹ năng bình, tức đi sâu vào cái hay của chữ, vẫn rất hữu ích cho mọi dạng đề.
Có thể dùng chung một dàn ý cho đề cảm nhận và đề phân tích không?
Dùng chung phần chất liệu được: những chữ thơ, hình ảnh, chi tiết đã chọn. Nhưng cách xếp luận điểm và giọng văn nên điều chỉnh. Đề cảm nhận xếp theo hành trình cảm xúc, đề phân tích xếp theo cấu trúc văn bản.
Đề chỉ ghi "viết bài văn về đoạn thơ" thì chọn dạng nào?
Khi lệnh đề mở, an toàn nhất là viết theo hướng phân tích có cảm xúc: luận điểm rõ, dẫn chứng chặt, kèm những câu bộc lộ rung động có chừng mực và một phần đánh giá ngắn. Cách này đáp ứng được hầu hết kỳ vọng của người chấm.