Chữ người tử tù là truyện ngắn của Nguyễn Tuân trong tập Vang bóng một thời, xây dựng trên cuộc gặp gỡ éo le giữa một tử tù có tài viết chữ đẹp và một viên quản ngục mê chữ, khép lại bằng cảnh cho chữ trong nhà ngục mà tác giả gọi là cảnh tượng xưa nay chưa từng có. Qua đó, truyện ca ngợi cái đẹp, cái tài, khí phách và thiên lương của con người, đồng thời bày tỏ một nỗi tiếc thương với những giá trị văn hoá xưa đang mất dần.
Bài này phân tích tác phẩm ở góc tình huống, cảnh cho chữ, nghệ thuật tương phản, ngôn ngữ và chủ đề. Những bài phân tích riêng hình tượng Huấn Cao hay viên quản ngục là dạng đề khác; ở đây hai nhân vật chỉ được nhìn trong mối quan hệ làm nên tình huống.
Từ Dòng chữ cuối cùng đến Chữ người tử tù
Truyện ban đầu có tên Dòng chữ cuối cùng, đăng trên tạp chí Tao Đàn năm 1939, sau được in trong tập Vang bóng một thời năm 1940 với tên Chữ người tử tù. Vang bóng một thời là tập truyện Nguyễn Tuân viết về những nét đẹp văn hoá xưa như thú chơi chữ, thả thơ, uống trà, những thứ mà nhà văn coi là chỉ còn vang bóng trong thời của mình.
Hiểu bối cảnh tập truyện giúp bạn đọc đúng giọng của Chữ người tử tù. Đây không phải truyện lịch sử về một cuộc khởi nghĩa, cũng không phải truyện trinh thám trong nhà ngục. Đây là truyện về cái đẹp: chữ viết như một nghệ thuật, người cho chữ và người xin chữ như những người tri âm. Nhân vật Huấn Cao được xây dựng với cảm hứng từ hình mẫu Cao Bá Quát, nhưng là nhân vật văn học, không phải chân dung lịch sử.
Khi viết, bạn có thể nêu chi tiết đổi tên để dẫn vào vấn đề: tên cũ nhấn vào sự việc cuối cùng, tên mới nhấn vào nghịch lý giữa chữ, biểu tượng của cái đẹp tao nhã, và tử tù, thân phận gắn với cái chết. Nghịch lý ấy chính là cốt lõi của tình huống truyện.
Tình huống truyện: cuộc gặp giữa hai con người ở hai phía đối nghịch
Tình huống của truyện được dựng trên một nghịch lý. Xét theo vị thế xã hội, Huấn Cao là tử tù, người đứng đầu một cuộc nổi loạn chống triều đình, chờ ngày bị giải vào kinh chịu án; viên quản ngục là người thực thi phép nước, có nhiệm vụ canh giữ tù. Hai người lẽ ra đối đầu. Nhưng xét trên phương diện cái đẹp, họ lại là tri âm: một người có tài viết chữ đẹp, một người cả đời mong có được chữ của người ấy treo trong nhà.
Nghịch lý ấy tạo nên kịch tính. Viên quản ngục biệt đãi người tù, chịu đựng sự khinh bạc của người tù, mà vẫn không dám ngỏ ý. Người tù ban đầu không hiểu, đối xử lạnh nhạt, cho đến khi biết tấm lòng của viên quản ngục. Khoảng cách giữa hai người được giải quyết bằng chính cái đẹp: khi chữ được cho, mọi trật tự quyền lực bị đảo ngược.
Tình huống còn mang một sức ép về thời gian: người tù sắp bị giải đi, nếu không xin được chữ ngay đêm ấy thì mãi mãi không còn. Chính áp lực đó dẫn tới cảnh cho chữ trong đêm cuối cùng. Khi phân tích, bạn nên chỉ ra rằng tình huống không chỉ làm truyện hấp dẫn mà còn là phương tiện bộc lộ chủ đề: cái đẹp có sức cảm hoá, có thể vượt qua mọi ranh giới.
Cảnh cho chữ: cảnh tượng xưa nay chưa từng có
Cảnh cho chữ là đoạn hay được chọn làm đề nhất. Để phân tích, bạn nên đi theo các lớp sau:
- Thời gian và không gian. Cảnh diễn ra vào đêm cuối cùng của người tù ở nhà ngục tỉnh Sơn, trong buồng giam chật hẹp, ẩm ướt, tường đầy mạng nhện, đất bừa bãi phân chuột phân gián. Việc cho chữ, vốn là thú chơi tao nhã nơi thư phòng, nay diễn ra ở chốn bẩn thỉu nhất.
- Ánh sáng. Bó đuốc tẩm dầu rọi lên tấm lụa trắng tinh. Ánh sáng và màu trắng nổi bật giữa bóng tối nhà ngục, gợi sự chiến thắng của cái đẹp trước cái xấu.
- Tư thế con người. Người tù cổ đeo gông, chân vướng xiềng, đang dậm tô từng nét chữ; viên quản ngục khúm núm cất những đồng tiền kẽm đánh dấu ô chữ; thầy thơ lại run run bưng chậu mực. Kẻ có quyền lại ở thế cúi, người tù lại ở thế ban phát.
- Lời khuyên sau cùng. Người tù khuyên viên quản ngục bỏ nghề, về quê để giữ thiên lương, vì ở chốn ngục tù khó giữ được nhân cách trong sạch. Viên quản ngục cảm động vái người tù và xin bái lĩnh.
- Ý nghĩa. Cảnh cho thấy cái đẹp, cái thiện có thể nảy sinh và chiến thắng ngay giữa chốn tối tăm; trật tự xã hội bị đảo ngược trước giá trị tinh thần.
Khi viết, bạn có thể trích cụm từ cảnh tượng xưa nay chưa từng có rồi giải thích vì sao chưa từng có: vì địa điểm, vì tư thế, vì sự đảo ngược vị thế. Ba lí do ấy có thể thành ba đoạn nhỏ trong cùng một luận điểm.
Bút pháp tương phản: hệ thống đối lập trong truyện
Tương phản là thủ pháp chủ đạo của Chữ người tử tù, thể hiện rõ nhất ở cảnh cho chữ nhưng có mặt suốt truyện. Bảng dưới gom các cặp đối lập chính.
| Cặp tương phản | Biểu hiện | Tác dụng |
|---|---|---|
| Ánh sáng – bóng tối | Bó đuốc sáng rực giữa buồng giam tối tăm | Làm nổi bật cái đẹp giữa môi trường xấu xa |
| Trắng – bẩn | Tấm lụa trắng tinh trên nền đất đầy phân chuột phân gián | Gợi sự thanh sạch không bị vấy bẩn |
| Tù – quan | Người tù ung dung cho chữ, viên quản ngục khúm núm | Đảo ngược vị thế, đề cao nhân cách hơn quyền lực |
| Cái đẹp – cái chết | Người viết chữ đẹp sắp bị xử chém | Nỗi tiếc thương cho cái đẹp bị huỷ diệt, tăng sức xúc động |
| Thiên lương – môi trường ác | Tấm lòng biệt nhỡn liên tài của viên quản ngục giữa chốn ngục tù | Khẳng định cái thiện có thể tồn tại ở bất cứ đâu |
Tương phản ở Nguyễn Tuân gắn với bút pháp lãng mạn: tác giả chủ động phóng đại, tô đậm để cái đẹp hiện lên rực rỡ. Bạn nên nói rõ điều này để không phân tích truyện như một bản tả thực, vì nếu đọc theo lối tả thực thì nhiều chi tiết sẽ bị hiểu sai.
Ngôn ngữ và giọng văn: cổ kính, trang trọng, giàu hình ảnh
Từ Hán Việt và lối nói xưa. Nhân vật xưng hô, nói năng theo lối xưa: ta, ngươi, kẻ mê muội, thầy bát, thầy thơ lại. Lớp từ ấy tạo không khí của một thời đã qua và làm nhân vật mang vẻ trang trọng như bước ra từ tranh cổ.
Câu văn tạo hình. Nguyễn Tuân viết như dựng cảnh trên sân khấu: ánh sáng, vị trí từng người, động tác được miêu tả rõ ràng. Cảnh cho chữ vì thế được người đọc nhìn thấy, không chỉ nghe kể.
Giọng kể vừa khách quan vừa ngưỡng mộ. Người kể đứng ngoài nhưng thái độ trân trọng cái đẹp hiện rõ qua cách chọn chữ. Đó là giọng của một người say mê cái tài, cái đẹp.
Đối thoại ngắn, giàu sức nặng. Lời người tù ngắn gọn, khinh bạc lúc đầu và ân cần lúc cuối; lời viên quản ngục khiêm cung. Sự đổi giọng trong đối thoại chính là dấu hiệu tình huống đã được giải quyết.
Lưu ý khi trích. Tác phẩm của Nguyễn Tuân còn trong thời hạn bảo hộ, nên trong bài viết bạn chỉ nên trích những cụm từ ngắn để làm dẫn chứng, phần còn lại diễn đạt bằng lời của mình.
Chủ đề: cái đẹp, thiên lương và nỗi tiếc thương một thời đã qua
Chủ đề của Chữ người tử tù có thể gói trong ba chữ: tài, tâm và đẹp. Truyện ca ngợi cái tài viết chữ, cái tâm trong sạch, khí phách hiên ngang, và khẳng định cái đẹp không thể sống chung với cái xấu, cái ác. Lời khuyên giữ thiên lương ở cuối truyện là điểm hội tụ: cái đẹp phải đi cùng cái thiện.
Một tầng ý nghĩa khác gắn với tập Vang bóng một thời. Thú chơi chữ là một nét văn hoá xưa, và người cho chữ là một người sắp chết. Nỗi tiếc thương với người tử tù vì thế cũng là nỗi tiếc thương với những giá trị văn hoá cổ truyền đang dần mất đi trong xã hội thời Nguyễn Tuân viết. Điểm này giúp bài viết của bạn có chiều sâu hơn so với việc chỉ khen nhân vật.
Có ý kiến cho rằng truyện còn ngầm thể hiện thái độ của nhà văn trước thời cuộc: đề cao những con người không chịu khuất phục, coi thường quyền lực. Nếu dùng ý này, bạn nên trình bày như một cách đọc và bám vào chi tiết văn bản, tránh suy diễn quá xa. Kết lại, bạn có thể nêu cảm nhận riêng về sức sống của cái đẹp trong truyện.
Dàn ý gợi ý cho đề phân tích Chữ người tử tù
Dàn ý theo hướng tác phẩm, dùng được cho đề phân tích chung hoặc đề phân tích cảnh cho chữ khi chọn mục 3 và 4 làm trọng tâm.
- Mở bài: giới thiệu Nguyễn Tuân và tập Vang bóng một thời; giới thiệu Chữ người tử tù và cảnh cho chữ chưa từng có.
- Luận điểm 1: nhan đề và bối cảnh tập truyện.
- Luận điểm 2: tình huống gặp gỡ éo le giữa người tù và viên quản ngục.
- Luận điểm 3: cảnh cho chữ, gồm không gian, ánh sáng, tư thế, lời khuyên, ý nghĩa.
- Luận điểm 4: bút pháp tương phản và lãng mạn, ngôn ngữ cổ kính.
- Luận điểm 5: chủ đề cái đẹp, thiên lương, nỗi tiếc thương giá trị xưa.
- Kết bài: khẳng định giá trị tác phẩm, cảm nhận của em về sức mạnh của cái đẹp.
Đoạn mẫu ngắn về sự đảo ngược vị thế: "Trong đêm ấy, người đeo gông là người đứng thẳng, còn người giữ chìa khoá nhà ngục lại khúm núm. Nguyễn Tuân không cần lời bình nào; chỉ một bức tranh với ba con người dưới ánh đuốc đã đủ nói rằng trước cái đẹp và nhân cách, mọi trật tự quyền lực đều trở nên nhỏ bé."
Câu hỏi thường gặp
Chữ người tử tù ban đầu có tên là gì?
Truyện ban đầu có tên Dòng chữ cuối cùng, đăng trên tạp chí Tao Đàn năm 1939. Khi in vào tập Vang bóng một thời năm 1940, tác phẩm được đổi tên thành Chữ người tử tù.
Vì sao cảnh cho chữ được gọi là cảnh tượng xưa nay chưa từng có?
Vì việc cho chữ, vốn là thú chơi tao nhã nơi thư phòng, lại diễn ra trong buồng giam tối tăm, bẩn thỉu; người cho chữ là tử tù đeo gông, còn người nhận chữ là viên quản ngục. Địa điểm, tư thế và vị thế đều bị đảo ngược so với lẽ thường.
Tình huống truyện Chữ người tử tù có gì đặc biệt?
Đó là cuộc gặp gỡ giữa hai người ở hai phía đối nghịch về vị thế xã hội nhưng lại là tri âm về cái đẹp. Tình huống này tạo kịch tính và là phương tiện để tác giả bộc lộ chủ đề về sức cảm hoá của cái đẹp, cái thiện.
Thiên lương trong Chữ người tử tù nghĩa là gì?
Thiên lương là bản tính tốt đẹp, lương thiện vốn có của con người. Trong truyện, người tù khuyên viên quản ngục về quê để giữ thiên lương, vì môi trường ngục tù dễ làm vấy bẩn nhân cách. Chi tiết này cho thấy cái đẹp phải gắn với cái thiện.
Huấn Cao có phải là Cao Bá Quát không?
Nhân vật Huấn Cao được xây dựng với cảm hứng từ hình mẫu Cao Bá Quát, nhưng đây là nhân vật văn học do Nguyễn Tuân sáng tạo. Khi làm bài, bạn không nên đồng nhất hai người hoặc dùng chi tiết lịch sử để phân tích nhân vật.
Bút pháp lãng mạn trong Chữ người tử tù thể hiện ở đâu?
Bút pháp lãng mạn thể hiện ở cách tác giả tô đậm, lí tưởng hoá cái đẹp, sử dụng tương phản gay gắt giữa ánh sáng và bóng tối, cái thanh sạch và cái nhơ bẩn, và đặt nhân vật trong một tình huống phi thường để làm cái đẹp toả sáng.