PheBinh.comPhê Bình
Kỹ năng viết bài phân tích tác phẩm

Viết phần đánh giá nghệ thuật: thay lời khen chung chung bằng nhận xét có căn cứ

Cách viết phần đánh giá nghệ thuật cụ thể: nhận ra lời khen chung chung, công thức đặc điểm – vị trí – tác dụng, bảng sửa câu với Thu điếu, Tự tình, Ông đồ.

Three students in a Quang Ninh classroom discussing around one shared notebook, one gesturing with an open hand, faces out of focus, chalkboard wiped clean behind them

Phần đánh giá nghệ thuật có giá trị khi mỗi nhận xét chỉ ra được ba điều: đặc điểm nghệ thuật cụ thể là gì, nó nằm ở chữ nào, câu nào, và nó tạo ra tác dụng gì với cảm xúc hoặc chủ đề. Câu "bài thơ sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu sức gợi" không làm được điều nào trong ba điều đó, nên dùng được cho mọi bài thơ và không nói gì về bài thơ đang phân tích.

Bài này dành cho phần đánh giá ở cuối mỗi luận điểm và phần tổng kết nghệ thuật cuối thân bài, nơi lời khen chung chung xuất hiện nhiều nhất. Bạn sẽ có danh sách những cụm từ chung chung hay gặp, công thức ba bước để thay chúng, bảng sửa câu với các tác phẩm quen thuộc, cách đánh giá giá trị nội dung cho cụ thể và một bộ từ vựng nhận xét chính xác hơn chữ "hay".

Lời khen chung chung trông như thế nào

Những cụm dưới đây xuất hiện rất nhiều trong phần tổng kết của bài phân tích. Chúng không sai, nhưng nếu đứng một mình thì không chứa thông tin nào về tác phẩm cụ thể.

  • "Ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu sức gợi" mà không nói hình ảnh nào, gợi điều gì.
  • "Sử dụng nhiều biện pháp tu từ đặc sắc" mà không nêu biện pháp nào ở câu nào.
  • "Giọng thơ nhẹ nhàng, sâu lắng" dùng cho gần như mọi bài thơ trữ tình.
  • "Nghệ thuật độc đáo góp phần thể hiện nội dung" mà không nói độc đáo ở đâu, thể hiện nội dung nào.
  • "Thể hiện tài năng bậc thầy của tác giả" như một lời kết thay cho phân tích.
  • "Để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc" mà không nói ấn tượng gì.

Phép thử đơn giản nhất: lấy câu nhận xét của bạn đặt vào bài phân tích một tác phẩm khác. Nếu câu ấy vẫn đúng, nó còn quá chung. Một nhận xét tốt chỉ đúng với tác phẩm bạn đang bàn.

Vì sao lời khen chung làm yếu bài văn

Người đọc bài phân tích, dù là giáo viên hay giám khảo, muốn thấy người viết đã nhìn ra điều gì trong văn bản. Lời khen chung cho thấy điều ngược lại: người viết biết rằng cần phải khen nghệ thuật nhưng chưa chỉ được nó ở đâu. Một đoạn tổng kết toàn những câu như vậy khiến cả phần phân tích đúng phía trước cũng bị nhìn với con mắt nghi ngờ.

Thêm nữa, lời khen chung chiếm chữ mà không chứng minh gì. Trong một bài làm có giới hạn thời gian, mỗi câu như thế là một câu lẽ ra có thể dùng để chỉ ra một chữ thơ hay. Nhiều học sinh viết rất dài phần tổng kết nghệ thuật mà nội dung chỉ tương đương hai câu có căn cứ.

Lý do cuối cùng là lời khen chung dễ sai. "Giọng thơ nhẹ nhàng, sâu lắng" đặt vào bài Tự tình của Hồ Xuân Hương là sai, vì giọng bài thơ ấy có lúc mạnh mẽ, uất ức, thách thức, thể hiện qua những động từ như "xiên ngang", "đâm toạc". Khi buộc mình chỉ ra chữ cụ thể, người viết tự kiểm được nhận xét có đúng với văn bản không.

Công thức ba bước cho một nhận xét có căn cứ

Bước một: gọi đúng đặc điểm. Nêu đặc điểm nghệ thuật bằng tên cụ thể: thể thơ, cách gieo vần, nhịp, phép đối, đảo ngữ, từ láy, động từ mạnh, cách tổ chức không gian, điểm nhìn, giọng điệu cụ thể như chua chát, ngậm ngùi, tự hào. Càng cụ thể càng tốt: "vần eo" cụ thể hơn "cách gieo vần", "giọng mỉa mai" cụ thể hơn "giọng thơ đặc biệt".

Bước hai: chỉ đúng vị trí. Đặc điểm ấy nằm ở chữ nào, câu nào, khổ nào. Trích chữ thơ trong ngoặc kép. Nếu đặc điểm trải khắp bài, nêu hai ba chỗ tiêu biểu thay vì nói chung "trong cả bài thơ".

Bước ba: nói đúng tác dụng. Đặc điểm ấy khiến người đọc cảm thấy gì, nhìn thấy gì, hoặc góp gì vào chủ đề. Tác dụng phải gắn với nội dung của chính tác phẩm, không dừng ở "nhấn mạnh", "tăng sức gợi" chung chung. Nhấn mạnh điều gì, gợi cảm giác nào.

Thêm khi có thể: đặt trong so sánh. Một nhận xét mạnh hơn khi được đặt cạnh cái thông thường: so với thơ cùng đề tài, so với thói quen của thể loại, so với chính tác giả ở bài khác. Không bắt buộc, nhưng một phép so sánh đúng chỗ làm nhận xét có chiều sâu.

Bảng sửa câu: từ lời khen chung đến nhận xét cụ thể

Bảng dưới lấy những câu khen chung hay gặp và gợi một hướng viết lại cho từng tác phẩm. Cột phải chỉ là gợi ý; bạn có thể chọn đặc điểm khác miễn có căn cứ.

Tác phẩmCâu khen chungNhận xét có căn cứ
Thu điếuBài thơ có cách gieo vần độc đáo.Vần "eo" ở các chữ "veo", "teo", "vèo", "bèo" là vần hẹp, đọc lên như khép miệng lại, khiến không gian thu càng nhỏ, càng tĩnh.
Tự tìnhGiọng thơ đặc sắc, thể hiện tâm trạng.Giọng thơ chuyển từ ngậm ngùi ở câu "Trơ cái hồng nhan với nước non" sang bức bối ở các động từ "xiên ngang", "đâm toạc".
Ông đồBài thơ giàu hình ảnh, giàu sức gợi.Hình ảnh hoa đào mở đầu và khép lại bài thơ tạo kết cấu đầu cuối tương ứng: hoa vẫn nở, người đã vắng, nỗi tiếc thương bật ra từ chính sự lặp lại.
Cảnh ngày hèTác giả sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật.Từ láy "đùn đùn" và động từ "phun" khiến cảnh hè không đứng yên mà căng tràn sức sống từ bên trong.
Bánh trôi nướcBài thơ có ngôn ngữ bình dị, gần gũi.Thành ngữ dân gian "ba chìm bảy nổi" được đảo trật tự, vừa tả đúng cách luộc bánh vừa gợi thân phận lênh đênh.

Mỗi câu ở cột phải đều có tên đặc điểm, chữ thơ trong ngoặc kép và tác dụng gắn với nội dung. Câu dài hơn câu khen chung một chút, nhưng chứa nhiều thông tin hơn hẳn.

Đánh giá giá trị nội dung cũng cần cụ thể

Lời chung chung không chỉ xuất hiện ở phần nghệ thuật. Những câu như "tác phẩm có giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc" hay "bài thơ thể hiện tình yêu quê hương đất nước" cũng dùng được cho rất nhiều tác phẩm. Để cụ thể, hãy trả lời: hiện thực nào, ở thời điểm nào, được phản ánh qua chi tiết gì; nhân đạo ở chỗ nào, cảm thông với ai, trân trọng phẩm chất gì, tin vào điều gì.

Với Vợ nhặt, thay vì "giá trị hiện thực sâu sắc", có thể viết: truyện tái hiện nạn đói năm 1945 qua những chi tiết như người chết đói nằm còng queo bên đường, bữa cơm đón nàng dâu chỉ có cháo loãng, rau chuối và nồi cám mà bà mẹ gọi là chè khoán. Thay vì "giá trị nhân đạo cao cả", có thể viết: ngay giữa cái đói, con người vẫn cưu mang nhau và vẫn hướng về sự sống, thể hiện qua bữa cơm đón dâu và những dự định của người mẹ. Hai câu cụ thể ấy nói được nhiều hơn mười câu khái quát.

Nguyên tắc chung là đánh giá phải mọc ra từ những gì bài văn đã phân tích. Nếu phần đánh giá đưa ra một nhận xét mà thân bài không hề chuẩn bị, người đọc sẽ thấy nó như được lắp vào từ bên ngoài. Phần đánh giá tốt là phần khái quát những gì người đọc vừa được chứng minh.

Từ vựng nhận xét chính xác hơn chữ "hay"

Chữ "hay", "đặc sắc", "độc đáo" quá rộng. Dưới đây là một số nhóm từ giúp bạn gọi tên đúng tính chất của điều mình nhận xét. Chúng chỉ có giá trị khi đi kèm chữ thơ cụ thể.

  • Về chữ và hình ảnh: chính xác, gợi hình, gợi cảm, bất ngờ, táo bạo, hàm súc, giàu liên tưởng, mới lạ so với thi liệu quen.
  • Về âm thanh, nhịp: ngân dài, dồn dập, ngắt quãng, khoan thai, trúc trắc, đều đặn, vần hẹp, vần mở.
  • Về giọng điệu: ngậm ngùi, chua chát, mỉa mai, tự hào, tha thiết, trầm lắng, hóm hỉnh, uất ức, điềm tĩnh.
  • Về kết cấu: đầu cuối tương ứng, tăng tiến, đối lập, đan xen, vận động từ tĩnh sang động, từ ngoại cảnh vào tâm cảnh.
  • Về cách nhìn: điểm nhìn từ xa đến gần, từ cao xuống thấp, từ hiện tại về quá khứ, cái nhìn của người trong cuộc hay người ngoài cuộc.

Một mẹo nhỏ: trước khi viết phần đánh giá, ghi ra nháp ba từ trong danh sách trên mà bạn thấy đúng nhất với tác phẩm, kèm chữ thơ chứng minh cho mỗi từ. Ba dòng nháp ấy đủ cho một đoạn tổng kết chắc tay.

Đặt phần đánh giá ở đâu trong bài

Đánh giá nghệ thuật không chỉ nằm ở đoạn tổng kết cuối thân bài. Trong một bài phân tích chắc tay, mỗi luận điểm thường kết bằng một câu đánh giá ngắn về chính phần vừa phân tích, ví dụ sau khi bàn hai câu thực của Qua Đèo Ngang, một câu nhận xét rằng phép đối và đảo ngữ đã biến cảnh vật thành tấm gương soi nỗi cô đơn. Những câu đánh giá rải rác như vậy giúp người đọc không phải chờ tới cuối bài mới biết người viết nghĩ gì.

Đoạn tổng kết cuối thân bài khi ấy làm một việc khác: khái quát những nhận xét rải rác thành một vài nét lớn, như thể thơ, giọng điệu chủ đạo, cách tổ chức hình ảnh, và đặt tác phẩm trong phong cách tác giả. Đoạn này không nhắc lại từng biện pháp đã phân tích. Nếu bạn thấy mình đang viết lại những gì đã nói ở luận điểm một, hai, ba, hãy dừng và tìm một nhận xét bao quát hơn.

Tự soát phần đánh giá trước khi nộp bài

Dành hai ba phút cuối giờ để soát riêng phần đánh giá theo các bước dưới đây.

  1. Gạch dưới mọi tính từ khen như hay, đặc sắc, độc đáo, sâu sắc, tài tình.
  2. Với mỗi tính từ, tìm xem cùng câu hoặc câu kế tiếp có chữ thơ trong ngoặc kép không.
  3. Nếu không có, thêm một chữ thơ làm căn cứ, hoặc xoá tính từ đó đi.
  4. Kiểm mỗi nhận xét có nói tác dụng gắn với nội dung tác phẩm không, hay chỉ dừng ở "nhấn mạnh".
  5. Đọc lại câu cuối phần đánh giá: nếu đó là "thể hiện tài năng của tác giả", thay bằng một nhận xét về nét riêng của tác phẩm.

Năm bước này nghe có vẻ nhiều nhưng thực tế chỉ là đọc lại một đoạn văn với một câu hỏi duy nhất trong đầu: nhận xét này dựa vào chữ nào. Làm quen vài lần, bạn sẽ bắt đầu tự đặt câu hỏi ấy ngay khi viết, và phần soát cuối giờ ngắn dần đi.

Câu hỏi thường gặp

Phần tổng kết nghệ thuật nên dài bao nhiêu?

Trong bài phân tích một đoạn thơ, phần tổng kết nghệ thuật thường chỉ cần một đoạn ngắn chừng năm đến bảy câu, vì nghệ thuật đã được phân tích trong từng luận điểm. Đề yêu cầu phân tích và đánh giá thì phần này nên dày hơn, có thể thành một luận điểm riêng.

Có nên liệt kê tất cả biện pháp tu từ trong phần tổng kết không?

Không nên. Liệt kê không cho người đọc biết biện pháp nào quan trọng. Chọn hai ba đặc điểm nổi bật nhất, mỗi đặc điểm kèm chữ thơ và tác dụng, có giá trị hơn một danh sách dài các biện pháp không được giải thích.

Nhận xét về giọng điệu thế nào cho đúng?

Gọi giọng điệu bằng tính từ cụ thể và chỉ ra chữ nào tạo nên giọng ấy: từ ngữ, dấu câu, kiểu câu, nhịp. Nếu giọng thay đổi trong bài, chỉ rõ chỗ chuyển. Tránh dùng một tính từ chung cho cả bài khi văn bản có nhiều sắc thái.

Có được nhận xét hạn chế nghệ thuật của tác phẩm không?

Có thể, nếu có căn cứ và giọng điệu thận trọng, nhất là với đề yêu cầu đánh giá. Tuy vậy, với tác phẩm trong chương trình, phần lớn bài làm tập trung vào nét đặc sắc. Nêu hạn chế mà không có lý lẽ dễ bị xem là thiếu hiểu biết.

Câu "thể hiện tài năng của tác giả" có nên bỏ hẳn không?

Không cần bỏ hẳn, nhưng nó không thể đứng thay cho nhận xét. Nếu dùng, đặt nó sau khi đã chỉ ra đặc điểm cụ thể, và tốt hơn nữa là nói rõ tài năng ấy là gì, ví dụ khả năng gợi cảnh bằng vần hay cách dùng động từ mạnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138