Chí Phèo là truyện ngắn Nam Cao viết năm 1941, kể bi kịch của một người nông dân lương thiện bị nhà tù thực dân và cường hào làng Vũ Đại biến thành kẻ lưu manh, rồi bị cự tuyệt quyền làm người khi vừa muốn quay về. Giá trị của tác phẩm nằm ở chỗ nó vừa tố cáo một xã hội đẩy con người vào tha hoá, vừa phát hiện phần người còn sót lại trong một kẻ tưởng đã mất hết nhân tính.
Bài này đi theo góc tác phẩm: lịch sử nhan đề, kết cấu, giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, nghệ thuật trần thuật và ý nghĩa của cái kết. Phần phân tích diễn biến tâm lí từng nhân vật là một dạng đề khác; ở đây bạn sẽ thấy truyện được tổ chức thế nào để những nhân vật ấy có sức nặng.
Ba cái tên của một truyện ngắn và điều chúng gợi ra
Truyện ban đầu được Nam Cao đặt tên là Cái lò gạch cũ. Khi in thành sách lần đầu năm 1941, nhà xuất bản đổi thành Đôi lứa xứng đôi, một cái tên dễ gây tò mò với người mua sách thời ấy. Đến năm 1946, khi in lại trong tập Luống cày, tác giả đặt lại là Chí Phèo, cái tên được dùng đến nay. Ba nhan đề tương ứng với ba cách nhìn vào cùng một câu chuyện.
Cái lò gạch cũ nhấn vào vòng lặp: nơi Chí bị bỏ rơi lúc mới sinh và hình ảnh hiện lên trong đầu Thị Nở ở cuối truyện, gợi khả năng một Chí Phèo khác sẽ ra đời. Đôi lứa xứng đôi nhấn vào mối tình Chí Phèo – Thị Nở, dễ khiến người đọc hiểu lệch thành chuyện tình éo le. Chí Phèo lấy tên nhân vật làm tên truyện, đặt số phận con người vào trung tâm, khái quát thành một kiểu người.
Khi viết mở bài hoặc phần giới thiệu, bạn có thể dùng chi tiết đổi tên này để dẫn vào vấn đề, nhưng nhớ ghi đúng thứ tự và năm. Nếu không chắc năm, chỉ cần nói truyện từng mang những tên khác trước khi được tác giả đặt lại là Chí Phèo; viết sai mốc thời gian tệ hơn là không viết.
Kết cấu không theo trình tự thời gian: bắt đầu từ tiếng chửi
Chí Phèo không mở đầu bằng lúc nhân vật ra đời mà bằng cảnh Chí vừa đi vừa chửi, chửi trời, chửi đời, chửi cả làng Vũ Đại, chửi đứa nào đẻ ra hắn, mà không ai thèm đáp. Người đọc gặp Chí khi hắn đã là con quỷ dữ của làng; quá khứ của hắn chỉ được kể lại sau đó, ngắt quãng, đan vào hiện tại.
Cách tổ chức này có ít nhất ba tác dụng. Thứ nhất, nó tạo ấn tượng mạnh, đặt người đọc trước một con người bị cả cộng đồng gạt ra ngoài: chửi mà không ai đáp là bị coi như không tồn tại. Thứ hai, khi quá khứ được kể lại, người đọc nhận ra Chí từng là anh canh điền hiền lành, từng mơ một gia đình nhỏ; sự tương phản ấy làm câu hỏi ai đã biến anh thành như thế bật ra tự nhiên. Thứ ba, nó chuẩn bị cho kết cấu vòng tròn ở cuối truyện.
Kết cấu vòng tròn là điểm rất đáng phân tích. Truyện mở ra với hình ảnh đứa trẻ bị bỏ ở cái lò gạch cũ trong phần kể quá khứ, và khép lại với hình ảnh cái lò gạch cũ hiện lên trong ý nghĩ của Thị Nở. Vòng tròn ấy cho thấy bi kịch không dừng ở một người: chừng nào hoàn cảnh còn nguyên, chừng ấy còn có những Chí Phèo mới. Đây là cách Nam Cao biến một câu chuyện cá nhân thành một nhận định về xã hội mà không cần một câu bình luận trực tiếp nào.
Giá trị hiện thực: một làng quê bị chia thành kẻ ăn thịt và người bị ăn
Bức tranh làng Vũ Đại. Làng Vũ Đại được Nam Cao dựng như một xã hội thu nhỏ: cường hào tranh giành quyền lực, dùng người này trị người kia, lưu manh được nuôi làm tay sai, người nông dân lương thiện bị dồn vào đường cùng. Bá Kiến với lối cai trị mềm nắn rắn buông là hình ảnh tiêu biểu của giai cấp thống trị ở nông thôn.
Con đường tha hoá có thủ phạm. Chí không tự nhiên thành lưu manh. Một cơn ghen vô cớ đẩy anh vào tù, nhà tù thực dân trả về một con người khác hẳn, và Bá Kiến tiếp tục biến anh thành công cụ. Truyện chỉ ra từng mắt xích, nên giá trị hiện thực không chỉ là cảnh khổ mà là cơ chế sinh ra cái khổ.
Thành kiến của cộng đồng. Cả làng xa lánh Chí, và chính thành kiến ấy cùng với sự ngăn cản của bà cô Thị Nở đã đóng sập cánh cửa trở về. Hiện thực trong truyện vì thế có hai tầng: áp bức của kẻ có quyền và sự lạnh lùng của những người xung quanh.
Không phải hiện tượng cá biệt. Bên cạnh Chí, truyện còn nhắc những cái tên như Năm Thọ, Binh Chức trong mối quan hệ với Bá Kiến. Nam Cao cho thấy làng Vũ Đại từng sản sinh ra cả một loạt người bị đẩy vào con đường ấy, nên câu chuyện mang tính khái quát.
Cách dùng khi viết. Trong luận điểm giá trị hiện thực, bạn đi từ làng Vũ Đại sang con đường tha hoá rồi đến thành kiến cộng đồng. Mỗi ý một dẫn chứng chính, tránh sa vào kể lại các trận rạch mặt ăn vạ.
Giá trị nhân đạo: phát hiện phần người trong một kẻ bị coi là quỷ dữ
Giá trị nhân đạo của Chí Phèo trước hết là lòng thương những con người bị chà đạp. Nhưng điều làm truyện vượt lên là Nam Cao không dừng ở thương xót; ông đi tìm và tìm thấy phần lương thiện bị vùi lấp. Những ngày ở cạnh Thị Nở, Chí nghe thấy tiếng chim, tiếng người đi chợ, nhớ lại ước mơ một gia đình nhỏ: chồng cày thuê cuốc mướn, vợ dệt vải. Người đọc nhận ra con người ấy chưa bao giờ mất hẳn.
Nhân đạo trong truyện còn là sự khẳng định khát vọng được làm người. Khi bị cự tuyệt, Chí không trở lại làm tay sai mà đến nhà Bá Kiến đòi lương thiện. Câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" là tiếng kêu của một con người đã ý thức được bi kịch của mình. Chí giết kẻ thù rồi tự kết liễu đời mình: cái chết ấy là bi kịch, nhưng cũng cho thấy hắn không chấp nhận tiếp tục sống như một con quỷ.
Một điểm tinh tế khác là Nam Cao không tô hồng. Ông không biến Chí thành người tốt hoàn toàn, không cho truyện một lối thoát dễ dãi. Chính sự trung thực ấy làm lòng nhân đạo có sức nặng: thương con người như họ là, không phải như người viết muốn họ là. Khi viết luận điểm này, bạn nên tránh những câu cảm thán chung chung và bám vào hai ba chi tiết làm bằng chứng.
Nghệ thuật trần thuật: giọng kể đa thanh và điểm nhìn dịch chuyển
Chí Phèo thường được nhắc đến như một tác phẩm mẫu mực về nghệ thuật kể chuyện của văn xuôi hiện đại Việt Nam. Những điểm bạn có thể khai thác:
- Lời nửa trực tiếp. Người kể đứng ngoài nhưng nhiều lúc nói bằng giọng của nhân vật, như đoạn tiếng chửi mở đầu hay đoạn Chí tỉnh rượu buổi sáng. Ranh giới giữa lời người kể và ý nghĩ nhân vật mờ đi, làm người đọc vừa nhìn từ ngoài vừa sống từ bên trong.
- Điểm nhìn dịch chuyển. Câu chuyện lúc được nhìn qua người kể, lúc qua dân làng, lúc qua Bá Kiến, lúc qua Thị Nở. Mỗi điểm nhìn soi thêm một mặt của sự việc.
- Ngôn ngữ đời thường, sống động. Lời thoại mang đúng chất khẩu ngữ nông thôn, câu văn linh hoạt, có lúc dài và chậm, có lúc ngắn, dồn dập.
- Nghệ thuật chọn chi tiết. Bát cháo hành, tiếng chửi không ai đáp, cái lò gạch cũ: mỗi chi tiết vừa thật vừa mang nghĩa biểu tượng.
- Kết cấu vòng tròn. Mở và đóng bằng cùng một hình ảnh, biến câu chuyện một đời người thành một vòng lặp xã hội.
Phân tích nghệ thuật trần thuật ở mức học sinh không cần thuật ngữ nặng. Bạn chỉ cần trích một câu ngắn, chỉ ra đó là giọng của ai, và nói nó giúp người đọc thấy điều gì. Ví dụ, đoạn mở đầu nghe như người kể đang tường thuật, nhưng giọng ngán ngẩm, giễu cợt lại là giọng của dân làng nhìn Chí.
Cái kết: hình ảnh lò gạch cũ trong ý nghĩ của Thị Nở
Sau cái chết của Chí Phèo và Bá Kiến, làng bàn tán: người thì mừng, người thì lo. Đoạn cuối, Thị Nở nghe tin, nhìn nhanh xuống bụng và thoáng thấy hiện ra một cái lò gạch cũ bỏ không, xa nhà cửa, vắng người qua lại. Kết thúc chỉ vài dòng nhưng mở ra cả một tương lai u ám.
Ý nghĩa của cái kết có thể đọc theo hai lớp. Lớp thứ nhất là sự lặp lại: một đứa trẻ có thể lại ra đời rồi bị bỏ rơi như Chí ngày trước. Lớp thứ hai là nhận định về xã hội: Bá Kiến chết nhưng cơ chế sinh ra Bá Kiến, sinh ra Chí Phèo vẫn còn nguyên. Cái kết vì thế không giải quyết mà đặt vấn đề, buộc người đọc tự trả lời câu hỏi cần thay đổi điều gì.
Khi bình cái kết, bạn nên nối lại với kết cấu vòng tròn đã phân tích ở trên để bài viết có sự liền mạch. Một câu chốt có thể là: hình ảnh cái lò gạch cũ khép lại câu chuyện nhưng mở ra nỗi lo về những kiếp người như Chí, và đó chính là tiếng nói hiện thực, nhân đạo mạnh mẽ nhất của tác phẩm.
Dàn ý gợi ý: phân tích tác phẩm Chí Phèo theo hướng giá trị
Dàn ý dưới đây theo hướng giá trị tác phẩm, phù hợp đề bài yêu cầu phân tích chung hoặc làm rõ giá trị hiện thực, nhân đạo.
- Mở bài: giới thiệu Nam Cao, cây bút hiện thực xuất sắc giai đoạn 1930–1945; giới thiệu Chí Phèo và vấn đề người nông dân bị tha hoá, bị cự tuyệt quyền làm người.
- Luận điểm 1: nhan đề và kết cấu, từ tiếng chửi mở đầu đến kết cấu vòng tròn.
- Luận điểm 2: giá trị hiện thực, gồm làng Vũ Đại, con đường tha hoá có thủ phạm, thành kiến cộng đồng.
- Luận điểm 3: giá trị nhân đạo, gồm thương xót, phát hiện phần người, khẳng định khát vọng lương thiện.
- Luận điểm 4: nghệ thuật trần thuật, gồm lời nửa trực tiếp, điểm nhìn, ngôn ngữ, chi tiết.
- Kết bài: khẳng định sức sống của tác phẩm, nêu điều em rút ra về cách nhìn con người.
Đoạn mẫu ngắn cho luận điểm kết cấu: "Nam Cao không cho người đọc gặp Chí lúc còn là đứa trẻ trong cái lò gạch, mà gặp ngay một gã say rượu đang chửi cả làng. Phải đến khi quá khứ được kể lại, người đọc mới bàng hoàng nhận ra gã ấy từng hiền như đất. Cách sắp xếp ấy biến sự tò mò thành câu hỏi về trách nhiệm: ai đã làm nên con quỷ dữ của làng Vũ Đại?"
Câu hỏi thường gặp
Chí Phèo được viết năm nào?
Truyện được Nam Cao viết năm 1941 và in thành sách lần đầu cùng năm với tên Đôi lứa xứng đôi. Tên ban đầu tác giả đặt là Cái lò gạch cũ; năm 1946, khi in lại trong tập Luống cày, tác giả đặt lại là Chí Phèo.
Kết cấu vòng tròn trong Chí Phèo là gì?
Đó là cách truyện mở ra và khép lại bằng cùng một hình ảnh: cái lò gạch cũ nơi Chí bị bỏ rơi lúc mới sinh và cái lò gạch cũ hiện lên trong ý nghĩ của Thị Nở ở cuối truyện. Kết cấu này gợi ý bi kịch sẽ lặp lại nếu xã hội không thay đổi.
Giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo của Chí Phèo khác nhau thế nào?
Giá trị hiện thực là bức tranh xã hội nông thôn và cơ chế đẩy người nông dân vào tha hoá. Giá trị nhân đạo là thái độ của nhà văn với con người: thương xót, phát hiện phần lương thiện và khẳng định khát vọng được làm người. Hai giá trị gắn liền, nhưng khi viết nên tách thành hai luận điểm.
Đề phân tích tác phẩm Chí Phèo khác đề phân tích nhân vật Chí Phèo ở đâu?
Đề nhân vật đi theo diễn biến số phận và tâm lí của Chí. Đề tác phẩm rộng hơn: nhan đề, kết cấu, giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, nghệ thuật trần thuật, ý nghĩa cái kết. Đọc kĩ yêu cầu đề để không viết lệch trọng tâm.
Lời nửa trực tiếp trong Chí Phèo là gì?
Đó là lời văn của người kể nhưng mang giọng điệu, cách nghĩ của nhân vật. Trong Chí Phèo, nhiều đoạn nghe như người kể tường thuật nhưng thực chất là ý nghĩ của Chí hoặc của dân làng. Kĩ thuật này giúp người đọc vừa nhìn từ ngoài vừa cảm từ bên trong.
Có nên đưa nhiều ý kiến phê bình vào bài phân tích Chí Phèo không?
Chỉ nên đưa khi chắc chắn người nói và nội dung. Nếu không chắc, viết theo dạng có ý kiến cho rằng rồi tự phân tích. Bài viết được đánh giá ở lập luận và cảm nhận của chính em, không phải ở số câu trích dẫn.