Phân tích ý nghĩa nhan đề là chỉ ra nhan đề nói gì ở nghĩa trực tiếp, gợi gì ở nghĩa biểu tượng, nó liên quan thế nào tới chủ đề tác phẩm và nó có sắc thái riêng nào mà một tên gọi khác không có. Một đoạn phân tích nhan đề tốt đi qua đủ bốn lớp ấy, mỗi lớp có căn cứ từ văn bản chứ không đoán theo cảm giác.
Câu hỏi về nhan đề xuất hiện nhiều trong phần đọc hiểu và cũng hay được lồng vào bài nghị luận văn học. Bài này giải thích bốn lớp nghĩa, đưa ra một bảng ví dụ với những tác phẩm quen thuộc trong chương trình, nói về trường hợp nhan đề được đổi qua nhiều lần, rồi hướng dẫn quy trình viết một đoạn văn về nhan đề kèm đoạn mẫu ngắn.
Vì sao nhan đề đáng được phân tích riêng
Nhan đề là chữ đầu tiên người đọc gặp và thường là chữ được nhà văn cân nhắc lâu nhất. Nó có thể nêu đề tài, gọi tên nhân vật, gợi một hình ảnh trung tâm hay đặt ra một câu hỏi. Dù theo kiểu nào, nhan đề cũng là một lời gợi ý của tác giả về cách đọc tác phẩm. Phân tích nhan đề vì thế là một lối vào chủ đề, không phải chi tiết phụ.
Trong bài làm, nhan đề có mặt ở ba chỗ. Phần đọc hiểu có thể hỏi trực tiếp ý nghĩa nhan đề. Bài nghị luận văn học thường dành một đoạn ngắn cho nhan đề ở phần khái quát hoặc phần đánh giá. Phần mở bài và kết bài cũng có thể khởi đi từ nhan đề, vì nó là cách nhanh nhất để nối người đọc với vấn đề chính của tác phẩm.
Phân tích nhan đề cũng là bài tập tốt để luyện thói quen hỏi vì sao viết thế mà không viết khác. Kim Lân có thể đặt tên truyện là "Người vợ" hay "Ngày đói", Huy Cận có thể đặt tên bài thơ là "Sông dài". Đặt nhan đề thật cạnh những phương án ấy, bạn sẽ thấy ngay chữ nào trong nhan đề đang gánh nhiều nghĩa nhất.
Bốn lớp nghĩa của một nhan đề
Nghĩa thực, nghĩa trực tiếp. Nhan đề chỉ cái gì có thật trong tác phẩm: một sự việc, một nhân vật, một hình ảnh, một địa danh. Vợ nhặt trước hết là chuyện Tràng nhặt được vợ giữa nạn đói. Chiếc thuyền ngoài xa trước hết là con thuyền người nghệ sĩ nhìn thấy trên biển. Lớp nghĩa này dễ, nhưng phải nêu chính xác, gắn với sự việc trong văn bản.
Nghĩa biểu tượng, nghĩa hàm ẩn. Hình ảnh trong nhan đề thường mang thêm một tầng nghĩa. Ánh trăng trong bài thơ của Nguyễn Duy không chỉ là trăng mà gợi quá khứ nghĩa tình, gợi lương tâm khiến con người "giật mình". Lớp nghĩa này phải có căn cứ trong bài; trăng mang nghĩa lương tâm vì câu thơ cuối bài viết như thế, không phải vì trăng luôn mang nghĩa ấy.
Quan hệ với chủ đề. Nhan đề góp gì vào việc thể hiện chủ đề: nó nêu thẳng, gợi gián tiếp hay tạo đối lập với nội dung. Chiếc thuyền ngoài xa đặt người đọc vào khoảng cách: nhìn từ xa thì con thuyền đẹp như một bức tranh, đến gần mới thấy hiện thực khắc nghiệt bên trong. Nhan đề vì thế chứa luôn câu hỏi về cách nhìn đời và nhìn nghệ thuật mà truyện đặt ra.
Sắc thái và cái mới. Cách dùng chữ trong nhan đề có gì lạ: một từ ghép bất thường, một từ Hán Việt, một chữ thêm vào. Bài thơ về tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật có thêm hai chữ "bài thơ", như muốn nói chất thơ có thể tìm thấy ngay trong hiện thực khốc liệt của những chiếc xe trần trụi. Lớp nghĩa này thường là chỗ bài phân tích ghi được dấu ấn riêng.
Bảng ví dụ: nhan đề một số tác phẩm trong chương trình
Bảng dưới gợi hướng đọc nhan đề của một số tác phẩm quen thuộc. Mỗi ô chỉ là gợi ý ngắn để bạn tự phát triển bằng chi tiết văn bản.
| Tác phẩm | Nghĩa thực | Nghĩa gợi, quan hệ với chủ đề |
|---|---|---|
| Vợ nhặt (Kim Lân) | Tràng "nhặt" được vợ giữa nạn đói | Chữ "nhặt" cho thấy thân phận con người rẻ rúng trong nạn đói, đồng thời mở ra tình người và khát vọng sống |
| Tràng giang (Huy Cận) | Sông dài | Từ Hán Việt gợi không gian cổ kính, mênh mang; âm "ang" kéo dài như sóng nước, nỗi buồn lan rộng |
| Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu) | Con thuyền trên biển người nghệ sĩ nhìn thấy | Khoảng cách giữa vẻ đẹp nhìn từ xa và sự thật khi đến gần; cách nhìn đời của người nghệ sĩ |
| Ánh trăng (Nguyễn Duy) | Vầng trăng gắn với các chặng đời | Quá khứ nghĩa tình, lời nhắc của lương tâm |
| Lặng lẽ Sa Pa (Nguyễn Thành Long) | Vùng đất Sa Pa yên tĩnh | Bên dưới vẻ lặng lẽ là những con người âm thầm làm việc |
| Hai đứa trẻ (Thạch Lam) | Hai chị em bán hàng nơi phố huyện | Cái nhìn của trẻ thơ soi vào cuộc sống mòn mỏi và niềm mong đợi mơ hồ |
Để ý cột thứ ba luôn nối với nội dung tác phẩm. Một cách đọc nhan đề thuyết phục là cách đọc giải thích được nhiều chi tiết trong văn bản, không phải cách đọc nghe hay nhất.
Khi nhan đề được đổi qua nhiều lần
Một số tác phẩm có lịch sử nhan đề, và biết lịch sử ấy giúp phân tích sâu hơn, miễn bạn chỉ nêu điều chắc chắn. Truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao ban đầu có tên Cái lò gạch cũ; khi in lần đầu năm 1941, nhà xuất bản đổi thành Đôi lứa xứng đôi; đến lần in lại năm 1946, tác giả đặt tên Chí Phèo. Ba nhan đề hướng người đọc vào ba trọng tâm khác nhau: vòng luẩn quẩn của số phận, câu chuyện tình, và con người có tên tuổi bị tha hoá.
Vợ nhặt cũng có tiền thân: Kim Lân từng viết dở tiểu thuyết Xóm ngụ cư, bản thảo bị thất lạc, sau này ông viết lại thành truyện ngắn với nhan đề mới. Đặt hai tên cạnh nhau, có thể thấy trọng tâm chuyển từ một cộng đồng sang một sự kiện nhỏ chứa đựng nhiều nghĩa: việc nhặt được vợ trong ngày đói.
Khi dùng loại thông tin này, nên nói ngắn và dùng nó để soi nhan đề cuối cùng, không biến đoạn văn thành chuyện ngoài văn bản. Không nhớ chắc năm hay tên cũ thì đừng nêu; phân tích nhan đề hiện tại bằng văn bản là đủ thuyết phục.
Quy trình viết một đoạn văn về ý nghĩa nhan đề
Đoạn văn về nhan đề thường dài chừng một trăm năm mươi đến hai trăm chữ. Các bước dưới đây giúp bạn đi đủ bốn lớp nghĩa mà không lan man.
- Đọc nhan đề và gạch dưới chữ gánh nhiều nghĩa nhất, chẳng hạn "nhặt" trong Vợ nhặt, "xa" trong Chiếc thuyền ngoài xa.
- Viết câu nêu nghĩa thực: nhan đề chỉ sự việc, hình ảnh hay nhân vật nào trong văn bản.
- Viết một đến hai câu về nghĩa gợi, kèm một chi tiết văn bản làm căn cứ.
- Nói quan hệ của nhan đề với chủ đề: nó nêu thẳng, gợi gián tiếp hay tạo đối lập.
- Nếu có, nêu cái mới trong cách đặt tên: một chữ lạ, một từ Hán Việt, một chữ thêm vào.
- Kết bằng một câu đánh giá: nhan đề góp gì vào sức gợi của tác phẩm.
Không phải nhan đề nào cũng đủ bốn lớp đậm như nhau. Nhan đề chỉ là tên nhân vật hay tên địa danh thì lớp nghĩa biểu tượng có thể mờ, khi đó bạn tập trung vào quan hệ với chủ đề và lý do tác giả chọn cách đặt tên ấy.
Lỗi hay gặp khi phân tích nhan đề
Những lỗi dưới đây khiến đoạn văn về nhan đề hoặc nông, hoặc sai, dù người viết đã đọc kỹ tác phẩm.
- Chỉ giải nghĩa từ: viết "tràng giang nghĩa là sông dài" rồi dừng. Đó mới là lớp nghĩa thứ nhất; phần cần phân tích là vì sao tác giả chọn chữ ấy và nó gợi gì.
- Gán nghĩa biểu tượng không có căn cứ: nói nhan đề tượng trưng cho điều lớn lao nào đó mà không chỉ ra chi tiết văn bản nào ủng hộ. Mọi nghĩa gợi đều phải bám vào ít nhất một chi tiết.
- Tách nhan đề khỏi chủ đề: phân tích chữ trong nhan đề rất kỹ nhưng không nối với nội dung tác phẩm, người đọc không thấy nhan đề góp gì vào cả câu chuyện hay bài thơ.
- Kể chuyện ngoài văn bản quá dài: dành phần lớn đoạn văn cho lịch sử đổi tên, hoàn cảnh sáng tác, trong khi phần phân tích nhan đề hiện tại chỉ có một câu.
- Nhầm nhan đề với chủ đề: viết "nhan đề nói lên chủ đề của tác phẩm" như một công thức. Nhiều nhan đề chỉ gợi gián tiếp hay thậm chí tạo đối lập với nội dung; nói rõ quan hệ cụ thể mới là phân tích.
Khi soát lại, đọc riêng đoạn về nhan đề và tự hỏi người chưa đọc tác phẩm có hiểu vì sao nhan đề ấy được chọn không. Nếu câu trả lời là chưa, đoạn văn còn thiếu lớp nghĩa thứ ba: quan hệ với chủ đề.
Đoạn mẫu ngắn về nhan đề Tràng giang
Đoạn dưới đây khoảng một trăm sáu mươi chữ, minh hoạ cách đi qua các lớp nghĩa. Bạn nên tự viết lại bằng nhận xét của mình.
Nhan đề Tràng giang trước hết có nghĩa là sông dài, gợi ngay dòng sông mênh mông trải suốt bài thơ. Nhưng Huy Cận không chọn chữ thuần Việt "sông dài", cũng không dùng cách đọc "trường giang" quen thuộc. Hai chữ "tràng giang" với vần "ang" đi liền nhau tạo âm hưởng ngân dài, như con sóng lan mãi ra xa, vừa gợi chiều dài vừa gợi chiều rộng của không gian. Từ Hán Việt lại phủ lên dòng sông một màu cổ kính, khiến nó vượt khỏi một con sông cụ thể để thành dòng sông của trời đất và thời gian. Chính trước dòng sông ấy, con người hiện lên nhỏ bé, và nỗi buồn "điệp điệp" của cả bài thơ đã được báo trước ngay từ nhan đề.
Đoạn mẫu có nghĩa thực, có phép so với phương án khác, có phân tích âm thanh, nghĩa gợi, và câu cuối nối nhan đề với cảm xúc chủ đạo của bài thơ.
Câu hỏi thường gặp
Phân tích nhan đề nên đặt ở đâu trong bài nghị luận văn học?
Thường ở phần khái quát đầu thân bài, sau khi giới thiệu tác phẩm, hoặc ở phần đánh giá cuối thân bài. Nếu đề không hỏi riêng về nhan đề, chỉ cần vài câu; nếu đề hỏi trực tiếp thì nhan đề là trục của cả bài.
Câu hỏi ý nghĩa nhan đề trong phần đọc hiểu cần trả lời dài không?
Thường chỉ cần ba đến năm câu: nêu nghĩa thực, nghĩa gợi có căn cứ, và quan hệ với nội dung văn bản. Trả lời gọn, chính xác, có dẫn một chi tiết văn bản là đủ; không cần viết như một đoạn nghị luận dài.
Ngữ liệu lạ, chưa từng học thì đọc nhan đề thế nào?
Đọc hết văn bản trước rồi mới quay lại nhan đề. Tìm xem chữ trong nhan đề xuất hiện ở đâu trong văn bản, lặp lại mấy lần, gắn với chi tiết nào. Từ đó suy ra nghĩa gợi. Đừng đoán nghĩa nhan đề khi chưa đọc xong văn bản.
Có được phản biện cách hiểu nhan đề phổ biến không?
Được, nếu bạn có căn cứ trong văn bản. Bạn có thể nêu cách hiểu thường gặp, rồi đưa thêm một cách hiểu khác với chi tiết minh chứng. Tránh phủ nhận cách hiểu phổ biến chỉ để gây chú ý mà không có lý lẽ.
Nhan đề có lời đề từ đi kèm thì có cần phân tích không?
Nên nhắc nếu có liên quan. Lời đề từ thường gợi cảm hứng chủ đạo. Tràng giang có lời đề từ "Bâng khuâng trời rộng nhớ sông dài", cùng nhan đề báo trước không gian rộng lớn và nỗi nhớ bâng khuâng của bài thơ.
Nhan đề là tên nhân vật thì phân tích được gì?
Bạn có thể bàn vì sao tác giả chọn gọi tác phẩm bằng tên ấy, tên gợi thân phận, nguồn gốc hay tính cách gì, và việc đặt tên nhân vật làm nhan đề hướng người đọc chú ý vào đâu. Phần phân tích kỹ nhân vật thuộc về kiểu bài khác.