PheBinh.comPhê Bình
Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học

"Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối": nghị luận quan niệm của Nam Cao

Giải thích câu văn của Nam Cao trong truyện Trăng sáng, vì sao nó là tuyên ngôn nghệ thuật vị nhân sinh, dàn ý, dẫn chứng và cách bàn mà không hạ thấp thơ lãng mạn.

Moonlit courtyard of a rural brick house in Ninh Binh, a young man sitting on a low stool with a blank notebook on his knees, silhouette only, cool blue light

Câu "Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm than" là lời của nhân vật Điền trong truyện ngắn Trăng sáng của Nam Cao. Nó thường được coi là một tuyên ngôn nghệ thuật của chính Nam Cao: văn chương phải nhìn thẳng vào nỗi khổ của con người thay vì tô vẽ một thế giới đẹp mà giả.

Khi làm đề về câu này, bạn cần làm rõ hai hình ảnh đối lập "ánh trăng lừa dối" và "tiếng đau khổ", lý giải vì sao Nam Cao chọn đứng về phía thứ hai, chứng minh bằng chính sáng tác của ông và của các nhà văn cùng thời, rồi bàn xem quan niệm ấy có ý nghĩa gì với văn chương hôm nay. Điều cần tránh là biến bài thành lời chê bai văn học lãng mạn.

Câu văn nằm ở đâu và được nói trong hoàn cảnh nào

Trăng sáng là truyện ngắn viết về Điền, một người viết văn nghèo. Như nhiều thanh niên có học thời ấy, Điền từng mơ viết những trang văn đẹp, nhẹ nhàng, êm ái như ánh trăng. Nhưng đời sống nghèo khổ ngay quanh anh, trong chính gia đình và xóm giềng, không để anh trốn vào giấc mơ đó. Câu văn trên là lúc nhân vật nhận ra con đường của mình.

Hiểu bối cảnh này giúp bạn tránh hai cách đọc sai. Thứ nhất, câu văn không phải một lời phát biểu lý luận khô khan mà là nhận thức của một nhân vật đã trải qua giằng xé. Thứ hai, Điền không ghét ánh trăng; anh chỉ hiểu rằng nếu ánh trăng được dùng để che đi nỗi khổ của người thật thì cái đẹp ấy thành ra giả dối.

Bạn cũng nên biết câu văn này thường được đặt cạnh lời của nhân vật Hộ trong truyện Đời thừa, cũng của Nam Cao, để thấy một quan niệm nghệ thuật thống nhất. Trong bài làm, khi trích, bạn nên ghi rõ đây là lời nhân vật trong truyện, rồi mới nói nó thể hiện quan niệm của nhà văn. Cách ghi như vậy chính xác hơn việc viết "Nam Cao nói".

Giải thích các từ khoá trong câu văn

Câu văn được xây trên một cặp hình ảnh đối lập. Bảng dưới tách từng vế để bạn giải thích cho gọn, rồi gộp lại thành ý cả câu.

Từ khoáNghĩa tả thựcNghĩa trong câu văn
Ánh trăngThứ ánh sáng dịu, làm cảnh vật đẹp, mờ ảoThứ nghệ thuật chỉ tìm cái đẹp êm ái, xa rời đời sống
Lừa dốiChe giấu sự thật, làm người khác tin điều saiÁnh trăng phủ lên cảnh nghèo khiến người ta không thấy nó; nghệ thuật như thế làm người đọc quên nỗi khổ thật
Không cần, không nênHai mức phủ định tăng dầnTừ chỗ "không cần thiết" đến chỗ "không được phép": thái độ dứt khoát của người viết
Tiếng đau khổTiếng than, tiếng khóc của người khổNỗi đau thật của con người được văn chương ghi lại và nói thay
Những kiếp lầm thanNgười nghèo khổ, bị vùi dậpĐối tượng mà nghệ thuật chân chính phải hướng tới

Gộp lại, ý cả câu là: nghệ thuật chân chính không được tô hồng đời sống, không được làm người đọc quên đi nỗi khổ của con người; nó phải gắn với đời sống, nói lên nỗi đau và khát vọng của những người cùng khổ. Đó là cách hiểu ngắn gọn về quan niệm "nghệ thuật vị nhân sinh".

Vì sao Nam Cao có quan niệm ấy: bốn lý lẽ

Văn học gắn với đời sống. Một trang văn mà người đọc không nhận ra đời sống thật của mình thì khó có sức sống lâu dài. Đòi hỏi nghệ thuật phải trung thực với đời sống là một đòi hỏi có cơ sở, không riêng gì của Nam Cao.

Hiện thực xã hội lúc ấy đầy những kiếp lầm than. Nông thôn và thị dân nghèo trước Cách mạng tháng Tám sống trong đói nghèo, áp bức. Một người viết có lương tâm khó quay lưng lại với điều mình nhìn thấy hằng ngày.

Nghệ thuật có trách nhiệm với con người. Nếu văn chương chỉ để giải trí bằng cái đẹp xa vời, nó bỏ lỡ khả năng lớn nhất của mình là giúp con người hiểu nhau và thương nhau. Đây cũng là điểm gặp gỡ với quan niệm "văn học là nhân học".

Câu văn thuộc về một cuộc đối thoại lớn của thời đại. Những năm 1935–1939 từng có cuộc tranh luận về việc nghệ thuật nên vị nghệ thuật hay vị nhân sinh. Bạn chỉ cần nhắc như một bối cảnh, không cần kể chi tiết, để cho thấy câu văn của Nam Cao là một lựa chọn có ý thức.

Dẫn chứng: chọn tác phẩm nào và khai thác chỗ nào

Dẫn chứng tốt nhất cho câu văn này là sáng tác của chính Nam Cao, sau đó là các tác phẩm cùng khuynh hướng. Mỗi dẫn chứng nên được khai thác ở góc "tiếng đau khổ" chứ không chỉ kể chuyện.

  • Chí Phèo: tiếng chửi, tiếng kêu "Ai cho tao lương thiện?" là tiếng đau khổ của một người nông dân bị đẩy vào con đường tha hoá; nhà văn không né cái xấu xí mà đi vào tận cùng nỗi đau để thấy phần người còn sót lại.
  • Lão Hạc: nỗi đau của người cha nghèo, của một người già cô đơn chọn cái chết để giữ mảnh vườn cho con; trang văn không có ánh trăng nào, chỉ có sự thật và lòng thương.
  • Đời thừa: bi kịch của một người viết văn bị cái nghèo ép phải viết vội, viết dễ dãi; truyện cho thấy Nam Cao áp dụng quan niệm "tiếng đau khổ" cả với chính giới cầm bút.
  • Tác phẩm cùng khuynh hướng để đối chiếu: Tắt đèn của Ngô Tất Tố với cảnh chị Dậu phải bán con, bán chó để nộp sưu; đây là dẫn chứng phụ cho thấy "tiếng đau khổ" là mạch chung của văn học hiện thực giai đoạn ấy.

Bạn nên chọn một tác phẩm chính để phân tích kỹ, một tác phẩm phụ để mở rộng. Đặc biệt nên nhấn vào chỗ: viết về nỗi khổ không phải để bi quan, mà để đánh thức lòng thương và khát vọng đổi đời.

Dàn ý gợi ý

Khung dưới đây để bạn tự điền. Nếu đề yêu cầu "qua một tác phẩm của Nam Cao", phần chứng minh dồn vào tác phẩm đó.

  1. Mở bài: giới thiệu Nam Cao như cây bút hiện thực có ý thức sâu sắc về nghề; dẫn câu văn trong Trăng sáng.
  2. Giải thích: "ánh trăng lừa dối" và "tiếng đau khổ"; hai mức phủ định "không cần", "không nên"; ý cả câu.
  3. Lý giải: văn học gắn với đời sống; hiện thực xã hội đương thời; trách nhiệm của nghệ thuật với con người.
  4. Chứng minh: một tác phẩm của Nam Cao phân tích kỹ ở góc tiếng đau khổ và lòng thương; một tác phẩm đối chiếu.
  5. Bàn luận: giá trị của quan niệm; giới hạn cần hiểu đúng (không phủ nhận cái đẹp, cái lãng mạn); ý nghĩa với người viết, người đọc hôm nay.
  6. Kết bài: khẳng định sức sống của câu văn; nêu suy nghĩ riêng.

Bàn luận: không phải ánh trăng nào cũng lừa dối

Chỗ dễ sai nhất ở đề này là phần bàn luận. Nhiều bài làm suy ra rằng văn học lãng mạn là "ánh trăng lừa dối" rồi chê bai cả Thơ mới hay văn xuôi lãng mạn. Đó là cách hiểu cực đoan. Nam Cao phê phán thứ nghệ thuật dùng cái đẹp để che giấu sự thật, chứ không phê phán cái đẹp hay cảm xúc lãng mạn nói chung.

Nhiều bài thơ lãng mạn nói rất thật về nỗi cô đơn, khát khao sống, nỗi buồn của con người cá nhân. Hai đứa trẻ của Thạch Lam vừa đẹp, vừa buồn, vừa có chất thơ, nhưng không hề lừa dối: nó cho thấy cuộc sống mòn mỏi của người dân phố huyện nghèo. Bạn có thể dùng tác phẩm này để chứng minh rằng cái đẹp và sự thật có thể đi cùng nhau.

Ý nghĩa với hôm nay cũng là phần đáng viết: người đọc vẫn cần những trang văn trung thực, dám nói về nỗi đau thật của con người, thay vì chỉ những câu chuyện êm ái dễ chịu. Với người viết trẻ, câu văn của Nam Cao là lời nhắc về lương tâm nghề nghiệp.

Đoạn mẫu ngắn cho phần bàn luận: Đọc kỹ, câu văn của Nam Cao không đặt ánh trăng và tiếng đau khổ vào thế loại trừ tuyệt đối. Chữ "có thể chỉ là" mềm hơn nhiều so với một lời tuyên bố độc tôn. Điều nhà văn bác bỏ là thứ ánh trăng "lừa dối", tức cái đẹp được dùng làm tấm màn che sự thật.

Bốn lỗi hay gặp khi bàn câu văn này

Kể lại truyện Trăng sáng quá dài. Đề không yêu cầu phân tích truyện Trăng sáng; truyện chỉ là xuất xứ của câu văn. Hai ba câu giới thiệu hoàn cảnh là đủ, phần còn lại dành cho giải thích, chứng minh và bàn luận. Nhiều bạn mất cả trang kể chuyện Điền rồi hết giờ trước khi tới dẫn chứng chính.

Chỉ phân tích nỗi khổ mà quên lòng thương. "Tiếng đau khổ" trong câu văn không phải là cảnh khổ được trưng bày, mà là nỗi đau được nhà văn thấu hiểu và nói thay. Khi phân tích Chí Phèo hay Lão Hạc, bạn cần chỉ ra thái độ của người kể: xót thương, day dứt, trân trọng phần người. Thiếu điều đó, bài sẽ giống một bản liệt kê bất hạnh.

Dùng câu văn để phán xét các nhà văn khác. Viết rằng nhà văn A, nhà thơ B là "ánh trăng lừa dối" vừa thiếu căn cứ vừa lệch khỏi tinh thần câu văn. Nếu cần đối chiếu, hãy đối chiếu cách tiếp cận, không quy kết con người hay cả một khuynh hướng.

Bỏ qua chữ "có thể chỉ là". Đây là chi tiết ngôn từ nhỏ nhưng quan trọng cho phần bàn luận. Nó cho thấy Nam Cao đặt ra một khả năng, một hướng đi, chứ không ra một mệnh lệnh độc tôn. Nhắc tới chữ này cho thấy bạn đọc câu văn kỹ chứ không chỉ thuộc ý chung.

Câu hỏi thường gặp

Câu "ánh trăng lừa dối" là của Nam Cao hay của nhân vật Điền?

Về câu chữ, đó là lời của nhân vật Điền trong truyện Trăng sáng. Tuy vậy, giới nghiên cứu và sách giáo khoa thường coi đây là quan niệm nghệ thuật của chính Nam Cao, vì nó thống nhất với lời nhân vật Hộ trong Đời thừa và với toàn bộ sáng tác của ông. Trong bài, bạn nên ghi cả hai ý cho chính xác.

Có nên trích nguyên văn cả câu dài này không?

Nên, vì câu văn có hai mức phủ định và một vế khẳng định, thiếu một phần là mất ý. Nếu không nhớ chắc từng chữ, bạn có thể trích phần "nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối" và diễn đạt phần còn lại bằng lời mình, thay vì trích sai.

Có thể dùng thơ làm dẫn chứng cho đề này không?

Có thể, nhưng ít thuận lợi hơn truyện hiện thực. Nếu dùng thơ, nên chọn bài thơ nói thật về nỗi khổ của con người, và nói rõ nó gần với "tiếng đau khổ" ở điểm nào. Dẫn chứng chính vẫn nên là truyện của Nam Cao.

Quan niệm này có đúng với văn chương hiện nay không?

Phần cốt lõi vẫn đúng: văn chương có giá trị lâu dài khi trung thực với đời sống và có lòng thương con người. Hoàn cảnh đã khác, "kiếp lầm than" hôm nay có thể là những nỗi đau khác, như cô đơn, bị bỏ rơi, mất phương hướng. Bạn có thể mở rộng theo hướng đó trong phần bàn luận.

Đề cho câu này nhưng yêu cầu liên hệ Hai đứa trẻ, nên làm thế nào?

Bạn giải thích nhận định như bình thường, rồi đặt Hai đứa trẻ vào thế đối chiếu: tác phẩm có chất thơ, chất lãng mạn nhưng không lừa dối, vì nó phản ánh cuộc sống tàn lụi của phố huyện và khát vọng ánh sáng của con người. Đây là cơ hội tốt để bàn về mối quan hệ giữa cái đẹp và sự thật.

Có nên nói Nam Cao chống lại văn học lãng mạn không?

Không nên nói như vậy. Câu văn phê phán thứ nghệ thuật tô hồng, che giấu sự thật, chứ không bác bỏ toàn bộ văn học lãng mạn. Viết "Nam Cao chống văn học lãng mạn" là quy kết quá mức và khiến phần bàn luận thiếu khách quan.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138