PheBinh.comPhê Bình
Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học

"Văn học là nhân học": giải thích nhận định, dàn ý và cách chọn dẫn chứng

Hiểu đúng nhận định "văn học là nhân học": ba tầng nghĩa, lý lẽ, dàn ý bốn phần, cách chọn Lão Hạc, Vợ nhặt làm dẫn chứng và chỗ cần bàn thêm.

High school student in a quiet Hanoi library corner writing in a blank notebook beside a stack of closed novels, seen from behind, afternoon window light

"Văn học là nhân học" nghĩa là văn học lấy con người làm đối tượng trung tâm: nó khám phá con người, thể hiện tình thương với con người và hướng con người tới chỗ người hơn. Khi gặp đề bàn về nhận định này, bạn cần giải thích được ba tầng nghĩa đó, chỉ ra vì sao văn học tất yếu gắn với con người, rồi chọn một hai tác phẩm cho thấy rõ cả ba tầng.

Trong sách tham khảo ở Việt Nam, câu này thường được gắn với tên M. Gorki, nhưng nguyên văn và xuất xứ cụ thể hiếm khi được dẫn đầy đủ. Vì vậy, an toàn nhất là viết "có ý kiến cho rằng văn học là nhân học" hoặc gọi đây là "một quan niệm quen thuộc". Bài này đi qua cách hiểu, lý lẽ, dàn ý, dẫn chứng và phần bàn luận mở rộng — đủ để bạn tự viết, không phải bài mẫu để chép.

Hiểu chữ "nhân học" cho đúng trước khi viết

Chữ "nhân học" ở đây không phải tên ngành khoa học nghiên cứu các tộc người, tập quán, hiện vật. Trong nhận định, nó được dùng theo nghĩa rộng: môn học về con người, sự hiểu biết về con người. Nói văn học là nhân học tức là nói văn học, xét đến cùng, là một cách con người tìm hiểu chính mình bằng hình tượng nghệ thuật.

Từ đó có thể tách ra ba lớp. Lớp thứ nhất là đối tượng: dù viết về thiên nhiên, loài vật hay đồ vật, văn học vẫn soi chúng qua con người. Lớp thứ hai là thái độ: văn học không nhìn con người như một mẫu vật lạnh lùng mà nhìn bằng sự cảm thông, xót thương, trân trọng. Lớp thứ ba là mục đích: văn học muốn con người hiểu nhau hơn, sống tử tế hơn, nhận ra phần đẹp trong mình.

Nhiều bài làm chỉ giải thích lớp thứ nhất rồi chuyển sang phân tích tác phẩm. Bài như vậy đúng nhưng mỏng, vì lớp thứ hai và thứ ba mới làm nhận định khác với một câu định nghĩa thông thường. Khi lập dàn ý, bạn nên viết riêng một câu cho từng lớp để tự kiểm xem mình đã giải thích đủ chưa.

Vì sao nhận định có cơ sở: bốn lý lẽ nên dùng

Văn học nảy sinh từ đời sống con người. Người viết sống giữa những con người cụ thể, trải qua đói no, thương ghét, mất mát. Điều họ viết ra là kết quả của sự quan sát và suy ngẫm về đời sống đó, nên con người có mặt ngay từ gốc của trang viết.

Ngay cả cảnh vật cũng được nhìn qua con người. Câu thơ "Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ" trong Truyện Kiều cho thấy cảnh trong văn học luôn mang tâm trạng người nhìn. Một bài thơ tả thu, tả đèo, tả sông vẫn là bài thơ về một tâm hồn đứng trước thu, trước đèo, trước sông.

Văn học hiểu con người ở chỗ khoa học khó chạm tới. Số liệu có thể cho biết một nạn đói làm chết bao nhiêu người, nhưng chỉ trang văn mới cho thấy một người đói vẫn muốn có vợ, một bà mẹ nghèo vẫn cố làm "chè khoán" từ cám để bữa cơm đầu tiên có nàng dâu đỡ thảm. Văn học đi vào bên trong con người, vào những cảm xúc khó đo đếm.

Văn học tác động lên con người qua cảm xúc. Người đọc không học thuộc một bài học đạo đức từ truyện, mà xúc động, day dứt rồi tự thay đổi. Tác động ấy chính là phần "làm người hơn" mà nhận định nhắm tới.

Ba tầng của nhận định và tác phẩm nào minh hoạ rõ

Bảng dưới gợi ý cách ghép mỗi tầng nghĩa với một tác phẩm quen thuộc. Bạn không cần dùng hết; chọn một tác phẩm chính và một tác phẩm phụ là vừa cho một bài làm trong giờ kiểm tra.

Tầng nghĩaCâu hỏi để tự kiểmTác phẩm gợi ýChỗ nên khai thác
Khám phá con ngườiTác phẩm phát hiện điều gì về con người mà người đọc chưa thấy?Lão Hạc (Nam Cao)Lời ông giáo về việc phải cố tìm hiểu những người quanh ta, nếu không chỉ thấy họ gàn dở, bần tiện
Cảm thông, trân trọngNgười viết đứng ở đâu khi nhìn những con người khốn khổ?Vợ nhặt (Kim Lân)Giữa nạn đói năm 1945, con người vẫn khát sống, vẫn muốn có gia đình
Hướng tới sự tốt đẹpĐọc xong, người đọc muốn sống khác đi thế nào?Hai đứa trẻ (Thạch Lam)Hai chị em thức đợi chuyến tàu đêm như đợi một chút ánh sáng khác cho đời sống phố huyện
Con người bị tha hoáVăn học có chỉ viết về người tốt không?Chí Phèo (Nam Cao)Câu hỏi "Ai cho tao lương thiện?" cho thấy văn học hiểu cả con người bị xã hội đẩy vào chỗ mất nhân hình

Dòng cuối của bảng quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Nhiều bạn nghĩ "nhân học" chỉ là ca ngợi cái tốt, nên né những tác phẩm có nhân vật bị tha hoá. Thật ra, văn học hiểu con người sâu nhất chính ở những chỗ con người bị vùi dập mà vẫn còn le lói phần người. Đi theo hướng đó, bài viết của bạn sẽ có chiều sâu hơn.

Dàn ý bốn phần cho đề "văn học là nhân học"

Dàn ý dưới đây là khung để bạn tự điền luận điểm của mình. Mỗi bước chỉ ghi ý chính, phần diễn đạt bạn tự viết.

  1. Mở bài: dẫn vào vấn đề mối quan hệ giữa văn học và con người, nêu nhận định bằng cách trích nguyên văn, có thể ghi "có ý kiến cho rằng".
  2. Giải thích: nghĩa của "nhân học"; ba tầng đối tượng, thái độ, mục đích; ý cả câu là văn học lấy con người làm trung tâm và vì con người.
  3. Lý giải cơ sở: văn học nảy sinh từ đời sống; cảnh vật được nhìn qua con người; văn học đi vào bên trong con người; văn học tác động bằng cảm xúc.
  4. Chứng minh: chọn một tác phẩm chính, phân tích theo ba tầng; mỗi tầng dựa vào một hai chi tiết cụ thể, không kể lại cốt truyện.
  5. Bàn luận: khẳng định giá trị nhận định; chỉ ra chỗ cần hiểu đúng (văn học là nghệ thuật ngôn từ, không thay khoa học xã hội); rút ra yêu cầu với người viết và người đọc.
  6. Kết bài: khẳng định lại vấn đề, nêu điều bản thân rút ra khi đọc văn bằng con mắt "nhân học".

Phần chứng minh thường chiếm khoảng một nửa bài. Nếu thời gian ngắn, bạn có thể giảm phần lý giải xuống hai lý lẽ, nhưng đừng bỏ phần giải thích và phần bàn luận, vì đó là chỗ cho thấy bạn hiểu nhận định chứ không chỉ thuộc tác phẩm.

Đoạn mẫu ngắn: viết phần chứng minh bằng Vợ nhặt

Dưới đây là một đoạn chứng minh ngắn để bạn thấy cách nối tác phẩm với nhận định, không phải đoạn để chép nguyên vào bài.

Đặt câu chuyện vào nạn đói năm 1945, Kim Lân không dừng ở việc ghi lại cảnh người chết đói. Điều nhà văn khám phá ra là ngay ở bờ vực cái chết, con người vẫn khao khát được sống như một con người: Tràng vẫn muốn có vợ, người đàn bà xa lạ vẫn muốn có một mái nhà, bà cụ Tứ vẫn lo bày biện cho bữa cơm đón dâu dù chỉ có nồi cháo cám. Chính ở đó, trang văn trở thành "nhân học": nó cho người đọc hiểu rằng nghèo đói có thể lấy đi miếng ăn nhưng không lấy được niềm tin vào ngày mai.

Để ý cách đoạn văn làm việc: câu đầu đặt bối cảnh, câu giữa đưa chi tiết, câu cuối quay về từ khoá của nhận định. Một đoạn chứng minh thiếu câu quay về nhận định sẽ biến thành đoạn phân tích tác phẩm đơn thuần, người chấm khó thấy bạn đang chứng minh điều gì.

Bàn luận mở rộng: những chỗ cần hiểu cho đúng

Phần bàn luận là nơi bạn cho thấy mình suy nghĩ độc lập. Không cần bác bỏ nhận định; chỉ cần làm rõ giới hạn và hệ quả của nó.

  • Văn học là nhân học nhưng không phải là tâm lý học hay xã hội học viết bằng câu văn đẹp. Văn học hiểu con người qua hình tượng, chi tiết, ngôn từ, nên giá trị của nó gắn liền với nghệ thuật.
  • Lấy con người làm trung tâm không có nghĩa là chỉ viết về người tốt. Một tác phẩm viết về cái xấu, cái ác vẫn có thể rất "nhân học" nếu nó giúp người đọc hiểu vì sao con người trở nên như vậy.
  • Nhận định đặt ra yêu cầu cho người viết: phải có hiểu biết thật về con người và có lòng thương người. Người viết thiếu hai điều đó dễ tạo ra nhân vật như hình nộm.
  • Nhận định cũng đặt ra yêu cầu cho người đọc: đọc văn không chỉ để biết cốt truyện mà để hiểu người, hiểu mình. Đây là ý hay để kết bài bằng suy nghĩ riêng.
  • Có thể liên hệ quan niệm của Hoài Thanh trong bài "Ý nghĩa văn chương" rằng nguồn gốc cốt yếu của văn chương là lòng thương người và rộng ra thương muôn vật, muôn loài — một cách nói gần với tầng "thái độ" của nhận định.

Lỗi hay gặp khi làm đề này

Biến bài thành phân tích nhân vật. Bạn chọn Lão Hạc rồi viết một mạch về tính cách lão Hạc, quên rằng đề hỏi về văn học nói chung. Mỗi đoạn phân tích phải kết bằng một câu nói rõ chi tiết ấy chứng minh tầng nào của nhận định.

Giải thích bằng cách nhắc lại nhận định. Câu "văn học là nhân học vì văn học là học về con người" không giải thích gì thêm. Hãy dùng ba tầng đối tượng, thái độ, mục đích để mở nghĩa ra.

Gán tác giả nhận định một cách chắc nịch. Nếu không chắc nguồn, ghi "có ý kiến cho rằng" vẫn được chấm như bình thường. Gán sai tên người nói là lỗi kiến thức, dễ bị trừ điểm hơn là không ghi tên.

Dẫn chứng quá nhiều, phân tích quá ít. Liệt kê năm sáu tác phẩm mỗi cái một câu khiến bài giống danh sách. Một tác phẩm phân tích kỹ cộng một tác phẩm đối chiếu ngắn thường thuyết phục hơn.

Câu hỏi thường gặp

Có bắt buộc ghi tên M. Gorki khi trích nhận định này không?

Không bắt buộc. Đề thường đã cho sẵn nhận định, có khi kèm tên người nói. Nếu đề không ghi và bạn không chắc nguồn, cứ viết "có ý kiến cho rằng". Điều người chấm cần là bạn hiểu và chứng minh được nhận định, không phải bạn nhớ tên ai.

Có thể dùng thơ làm dẫn chứng cho nhận định văn học là nhân học không?

Được. Thơ trữ tình thể hiện thế giới cảm xúc của con người, nên chứng minh rất tốt tầng "đối tượng" và "thái độ". Một bài thơ như Qua Đèo Ngang cho thấy cảnh đèo được nhìn qua nỗi nhớ nước thương nhà. Chỉ cần nhớ nói rõ thơ khám phá con người ở chiều nội tâm.

Nên chọn mấy tác phẩm để chứng minh trong bài kiểm tra 90 phút?

Thường một tác phẩm chính phân tích kỹ và một tác phẩm phụ đối chiếu ngắn là vừa. Nếu chọn hai tác phẩm ngang nhau, bạn dễ thiếu thời gian và cả hai đều nông. Tác phẩm phụ nên khác thể loại hoặc khác giai đoạn để mở rộng tầm nhìn.

Văn học là nhân học và giá trị nhân đạo khác nhau thế nào?

Giá trị nhân đạo là một phẩm chất của từng tác phẩm cụ thể: sự cảm thông, trân trọng, tố cáo cái chà đạp con người. "Văn học là nhân học" là một quan niệm chung về bản chất của văn học. Khi chứng minh nhận định, bạn thường phải nói tới giá trị nhân đạo, nhưng nhận định rộng hơn, bao gồm cả việc khám phá con người.

Phần bàn luận có được phản bác nhận định không?

Được, miễn là có lý lẽ. Tuy nhiên với nhận định này, hướng hợp lý hơn là bổ sung: văn học hiểu con người bằng phương tiện nghệ thuật, nên không thể tách nội dung "nhân học" khỏi hình thức. Phản bác hoàn toàn sẽ khó đứng vững và dễ lạc đề.

Có nên học thuộc một đoạn mở bài sẵn cho đề này không?

Không nên. Mở bài học thuộc thường chung chung và dễ trùng với nhiều bạn khác. Bạn chỉ cần nắm hướng mở: đi từ mối quan hệ văn học và đời sống, hoặc từ một tác phẩm cụ thể, rồi nêu nhận định. Câu chữ nên do bạn tự viết tại chỗ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138