Cô Tô là bài ký Nguyễn Tuân viết nhân một chuyến ra thăm quần đảo Cô Tô ở vùng biển Quảng Ninh; đoạn được học là phần cuối của bài. Đoạn trích gồm ba bức tranh nối nhau: toàn cảnh đảo trong trẻo sau trận bão, cảnh mặt trời mọc trên biển nhìn từ đầu mũi đảo, và cảnh sinh hoạt tấp nập quanh cái giếng nước ngọt của người dân trên đảo.
Văn bản thường được dạy như một mẫu mực của văn miêu tả ở cấp trung học cơ sở, nhưng giá trị của nó không chỉ nằm ở những so sánh đẹp. Đằng sau là một cái nhìn trân trọng thiên nhiên và con người lao động biển. Bài này đi qua từng bức tranh, chỉ ra cách Nguyễn Tuân chọn điểm nhìn, dùng so sánh và tạo nhịp, rồi gợi ý cách tự viết bài cảm nhận.
Thể ký và vị trí của đoạn trích
Ký là thể văn ghi chép người thật việc thật mà tác giả chứng kiến. Ở Cô Tô, Nguyễn Tuân là người có mặt tại chỗ: ông dậy từ rất sớm, ra tận đầu mũi đảo để chờ mặt trời lên, rồi đi xuống chỗ giếng nước ngọt xem người dân gánh nước, chuẩn bị ra khơi. Mọi chi tiết đều mang dấu ấn của người quan sát trực tiếp.
Khác với tuỳ bút thiên về liên tưởng tự do, bài ký này bám khá sát trình tự thời gian và không gian của một buổi sáng trên đảo. Tuy vậy, người đọc vẫn thấy rõ bản ngã Nguyễn Tuân qua cách ông chọn chi tiết, cách so sánh táo bạo và những từ ngữ lạ mà chính xác.
Đoạn trích là phần kết của bài ký dài hơn. Khi làm bài, bạn chỉ cần nói rõ đây là phần cuối và tập trung vào ba bức tranh trong đoạn, không cần dựng lại toàn bộ hành trình. Việc chia đoạn trích thành ba cảnh sẽ giúp phần thân bài mạch lạc và dễ triển khai luận điểm.
Một điểm nữa cần lưu ý là tính chính xác của ký. Vì viết về nơi có thật, người viết phải tả đúng những gì đã thấy: hướng mặt trời lên, vị trí giếng nước, nhịp sinh hoạt của người dân. Sự chính xác ấy không làm văn khô đi; ngược lại, nó khiến những so sánh táo bạo trở nên đáng tin, vì người đọc biết chúng bắt nguồn từ một quan sát thật chứ không phải tưởng tượng thuần tuý.
Ba bức tranh và điểm nhìn của người viết
Mỗi bức tranh có một điểm nhìn và một gam màu riêng:
| Bức tranh | Điểm nhìn | Gam màu, nhịp điệu | Chi tiết đáng phân tích |
|---|---|---|---|
| Đảo sau trận bão | Từ trên cao, nhìn bao quát | Trong trẻo, sáng sủa | Bầu trời sau bão, cây xanh mượt, nước biển lam biếc, cát vàng giòn hơn |
| Mặt trời mọc trên biển | Từ đầu mũi đảo, chờ đợi từ trước bình minh | Hồng, bạc, ngọc trai; nhịp chậm rồi bừng sáng | Chân trời như tấm kính, mặt trời như lòng đỏ quả trứng, mâm lễ phẩm |
| Giếng nước ngọt | Đứng giữa đám đông | Ấm áp, tấp nập | Người gánh nước, thuyền chuẩn bị ra khơi, người mẹ địu con |
Bảng cho thấy một chuyển động có chủ ý: từ thiên nhiên sang con người, từ không gian rộng sang không gian sinh hoạt gần gũi. Phân tích tốt sẽ chỉ ra sự chuyển động ấy, vì nó cho thấy với Nguyễn Tuân, vẻ đẹp của Cô Tô trọn vẹn khi có con người lao động.
Bức tranh đảo sau trận bão
Chọn đúng thời điểm. Nguyễn Tuân tả đảo ngay sau trận bão, khi mọi thứ vừa được gột rửa. Thời điểm này làm nổi bật độ trong trẻo: bầu trời trong sáng, cây cối xanh mượt, nước biển lam biếc đậm đà hơn, cát vàng giòn hơn. Những tính từ so sánh "hơn" cho thấy người viết đã biết Cô Tô từ trước và đang đối chiếu.
Màu sắc được gọi tên chính xác. Không chỉ "xanh" mà là xanh mượt, lam biếc; không chỉ "vàng" mà là vàng giòn. Từ "giòn" vốn thuộc vị giác, xúc giác, được dùng cho màu cát — một cách chuyển đổi cảm giác rất Nguyễn Tuân.
Có cả dấu hiệu của đời sống. Bức tranh không chỉ có thiên nhiên mà có lưới, có cá: mẻ lưới nặng hơn sau bão. Thiên nhiên đẹp trong mối quan hệ với người làm biển. Ý này nên nối sang bức tranh thứ ba để thấy sự nhất quán của bài.
Tình cảm của người viết. Cảm giác yêu mến được thể hiện qua nhịp câu thong thả và cách ông muốn đứng lâu hơn để ngắm. Bạn có thể nhận xét đây là cái nhìn của người đến đảo không phải với tư cách khách lạ mà như người thân trở lại.
Cảnh mặt trời mọc: đoạn văn được học thuộc nhiều nhất
Trước khi tả mặt trời, Nguyễn Tuân dựng một khung cảnh sạch tuyệt đối: chân trời, ngấn bể "sạch như tấm kính lau hết mây hết bụi". So sánh này chuẩn bị cho nhân vật chính xuất hiện, như một sân khấu đã được dọn sẵn. Đây là cách dựng cảnh có tính toán, không phải ngẫu hứng.
Mặt trời được ví "tròn trĩnh phúc hậu như lòng đỏ một quả trứng thiên nhiên đầy đặn". Hình ảnh quen thuộc trong đời sống được nâng lên, gợi sự sung túc và hiền hậu. Tiếp đó, quả trứng ấy được đặt lên một chiếc mâm bạc rộng bằng cả chân trời, và toàn cảnh được ví như một mâm lễ phẩm tiến ra từ bình minh để mừng cho những người chài lưới trên biển Đông. So sánh mở rộng dần từ vật thể sang ý nghĩa: cảnh đẹp trở thành lời chúc phúc cho con người lao động.
Khi phân tích đoạn này, bạn nên đi theo thứ tự: không gian chuẩn bị, mặt trời xuất hiện, toàn cảnh mở ra, ý nghĩa nâng lên. Đừng tách rời từng so sánh. Giá trị của đoạn văn nằm ở chuỗi so sánh liên kết, mỗi cái sau mở rộng cái trước, như mặt trời đang lên từng chút một.
Cảnh giếng nước ngọt và ý nghĩa của bức tranh con người
Bức tranh cuối thường bị học sinh lướt qua, nhưng nó hoàn tất ý nghĩa của cả đoạn trích:
- Cái giếng nước ngọt trên đảo là nơi tụ hội: người ra gánh nước, người múc nước cho thuyền chuẩn bị ra khơi. Không gian nhỏ nhưng đông vui, nhịp sống hối hả mà bình yên.
- Những chi tiết như thùng nước, gánh nước, chiếc thuyền chờ ra khơi gợi một cộng đồng lao động gắn bó với biển, mỗi ngày bắt đầu bằng việc chuẩn bị cho một chuyến đi.
- Hình ảnh người mẹ địu con được so sánh với biển cả như người mẹ hiền mớm cá cho con. So sánh nối con người với thiên nhiên, cho thấy biển vừa là nơi lao động vừa là nguồn sống che chở.
- Sau hai bức tranh thiên nhiên rực rỡ, bức tranh này đưa người đọc về đời thường. Chính sự hạ giọng ấy làm cho thiên nhiên Cô Tô có chủ nhân, có hơi ấm.
- Khi viết kết bài, bạn có thể nhấn rằng vẻ đẹp Cô Tô là sự hoà quyện giữa cảnh và người, và cái nhìn của Nguyễn Tuân là cái nhìn trân trọng người lao động biển.
Dàn ý và đoạn mẫu ngắn
Dàn ý cho đề cảm nhận về đoạn trích Cô Tô:
- Mở bài: giới thiệu Nguyễn Tuân và bài ký Cô Tô; nêu vấn đề — vẻ đẹp trong trẻo của đảo và đời sống người dân qua ngòi bút tinh tế.
- Bức tranh sau bão: thời điểm, màu sắc, chuyển đổi cảm giác.
- Cảnh mặt trời mọc: chuỗi so sánh mở rộng từ tấm kính, quả trứng đến mâm lễ phẩm; ý nghĩa chúc phúc.
- Cảnh giếng nước: nhịp sống, cộng đồng, hình ảnh người mẹ và biển cả.
- Nghệ thuật: điểm nhìn thay đổi, so sánh táo bạo, từ ngữ chính xác.
- Kết bài: cảm nghĩ về biển đảo quê hương qua trang ký.
Đoạn mẫu: "Mặt trời ở Cô Tô không hiện ra đột ngột. Nguyễn Tuân để chân trời được lau sạch như tấm kính trước đã, rồi mới cho 'lòng đỏ một quả trứng thiên nhiên' nhô lên. Một hình ảnh của gian bếp gia đình được đặt giữa biển trời, khiến cảnh bình minh vừa rực rỡ vừa gần gũi như một bữa sáng của cả vùng biển."
Lỗi hay gặp: chỉ phân tích cảnh mặt trời mọc rồi bỏ qua hai bức tranh còn lại; liệt kê so sánh mà không thấy chuỗi liên kết; dùng quá nhiều tính từ khen chung. Một bài cảm nhận tốt cần cân đối ba cảnh, dù cảnh mặt trời mọc có thể dài hơn.
Nguyễn Tuân ở Cô Tô khác Nguyễn Tuân ở sông Đà thế nào
Nhiều học sinh đã đọc Người lái đò Sông Đà trước hoặc sau Cô Tô, nên một câu hỏi tự nhiên là: cùng một nhà văn, hai trang viết khác nhau ở đâu? Ở sông Đà, Nguyễn Tuân say mê cái dữ dội, đẩy thiên nhiên lên thành đối thủ, huy động liên tưởng quân sự. Ở Cô Tô, ông chọn khoảnh khắc yên tĩnh nhất của biển: sau bão, trước bình minh, bên giếng nước buổi sáng.
Sự khác nhau ấy cho thấy phạm vi rộng của ngòi bút. Cùng một năng lực quan sát tinh và vốn chữ phong phú, nhưng khi đối tượng thay đổi, giọng văn cũng đổi. Ở Cô Tô, so sánh vẫn táo bạo — quả trứng, mâm bạc, mâm lễ phẩm — nhưng hình ảnh lấy từ đời sống gia đình, từ bếp núc, từ nghi lễ, tạo cảm giác ấm và gần.
Điểm chung thì vẫn rõ: ông luôn đi tìm cái đẹp ở chỗ tận cùng của nó, chịu dậy sớm, đứng lâu, nhìn kỹ để bắt được khoảnh khắc. Và ở cả hai trang viết, con người lao động đều xuất hiện như phần hoàn tất vẻ đẹp của thiên nhiên. Nếu đề yêu cầu liên hệ, bạn có thể dùng ý này ở phần mở rộng, nhưng chỉ vài câu, rồi quay lại đoạn trích Cô Tô. Liên hệ chỉ có giá trị khi nó làm rõ thêm nét riêng của văn bản đang phân tích.
Câu hỏi thường gặp
Đoạn trích Cô Tô có mấy bức tranh?
Thường được chia thành ba bức tranh: cảnh đảo Cô Tô sau trận bão, cảnh mặt trời mọc trên biển nhìn từ đầu mũi đảo, và cảnh sinh hoạt của người dân quanh cái giếng nước ngọt vào buổi sáng.
Vì sao so sánh mặt trời với lòng đỏ quả trứng lại hay?
Vì hình ảnh vừa chính xác về hình dáng, màu sắc, vừa gợi cảm giác sung túc, hiền hậu. Nó còn mở đầu cho một chuỗi so sánh mở rộng, từ quả trứng đến mâm bạc và mâm lễ phẩm, biến cảnh đẹp thành lời chúc phúc cho người chài lưới.
Cô Tô là thể ký hay tuỳ bút?
Cô Tô là bài ký. Người viết ghi lại những gì chứng kiến trực tiếp trên đảo theo trình tự khá rõ của một buổi sáng. Tuy vậy, bản ngã tài hoa của Nguyễn Tuân vẫn thể hiện mạnh qua cách chọn chi tiết và so sánh.
Bức tranh giếng nước ngọt có vai trò gì?
Nó đưa người đọc từ thiên nhiên về con người, cho thấy vẻ đẹp Cô Tô trọn vẹn khi có đời sống lao động. Hình ảnh người mẹ địu con gắn với biển cả như người mẹ hiền còn nối thiên nhiên với tình người.
Khi viết bài cảm nhận có cần học thuộc nguyên đoạn tả mặt trời không?
Không cần thuộc cả đoạn. Bạn nên nhớ chính xác vài cụm từ then chốt như tấm kính lau hết mây hết bụi hay lòng đỏ một quả trứng thiên nhiên, rồi diễn đạt phần còn lại bằng lời mình. Trích sai chữ trong ngoặc kép sẽ làm bài mất điểm.