PheBinh.comPhê Bình
Phân tích ký, tuỳ bút và kịch

Phân tích Một thứ quà của lúa non: Cốm — tuỳ bút Thạch Lam về thức quà Hà Nội

Phân tích tuỳ bút Một thứ quà của lúa non: Cốm: nguồn gốc, giá trị và cách thưởng thức cốm, chất trữ tình tinh tế của Thạch Lam, dàn ý và đoạn mẫu.

Close top-down view of young green rice flakes wrapped in a fresh lotus leaf on a wooden tray, a hand untying a straw string, soft morning light in Ha Noi

Một thứ quà của lúa non: Cốm là tuỳ bút của Thạch Lam, trích từ tập "Hà Nội băm sáu phố phường" (1943). Văn bản viết về một thức quà quen thuộc của Hà Nội nhưng không dừng ở chuyện ăn uống: qua hạt cốm, người viết bàn về vẻ đẹp của sản vật quê hương, về phong tục và về cách người ta trân trọng những thứ giản dị mà quý giá.

Bài này đi theo ba ý lớn của văn bản — cốm từ đâu mà có, cốm có giá trị gì trong đời sống, và nên thưởng thức cốm thế nào — rồi chỉ ra những nét nghệ thuật làm nên giọng tuỳ bút rất riêng của Thạch Lam: nhẹ, tinh, giàu cảm giác. Phần cuối có dàn ý và đoạn mẫu ngắn để bạn tự viết bài cảm nhận.

Xuất xứ và vị trí của bài tuỳ bút

Thạch Lam được nhiều thế hệ bạn đọc nhớ qua những truyện ngắn ít cốt truyện mà giàu cảm giác. "Hà Nội băm sáu phố phường" là tập tuỳ bút ông viết về các món quà, nếp sống và vẻ đẹp của Hà Nội, in sau khi ông mất. Bài về cốm là một trong những trang tiêu biểu, thường có mặt trong chương trình Ngữ văn cấp trung học cơ sở.

Điều nên nắm đầu tiên là thể loại. Đây là tuỳ bút: người viết đi theo cảm xúc của chính mình trước một đối tượng có thật, xen miêu tả với suy nghĩ, bình luận. Vì vậy văn bản không kể một câu chuyện; nó dẫn người đọc qua một chuỗi cảm giác và suy ngẫm. Phân tích tuỳ bút không giống phân tích truyện: bạn không đi tìm tình huống hay nhân vật mà đi tìm mạch cảm xúc và bản ngã người viết.

Ở bài này, bản ngã ấy là một người am hiểu, nâng niu và có chút lo lắng cho một nét đẹp truyền thống. Giọng văn nhỏ nhẹ, không lên giọng. Chính sự kiềm chế đó làm cho những lời phê phán ở đoạn giữa có sức thuyết phục mà không gay gắt.

Ba phần của văn bản

Văn bản có thể chia làm ba phần, mỗi phần trả lời một câu hỏi:

PhầnCâu hỏi được trả lờiHình ảnh, chi tiết tiêu biểu
Từ đầu đến đoạn tả làng VòngCốm từ đâu mà có?Cơn gió mùa hạ qua đầm sen, hạt lúa non với giọt sữa trắng thơm, nghề làm cốm của làng Vòng
Đoạn giữaCốm có giá trị gì?Thức quà riêng biệt của đất nước, lễ sêu tết, sự hoà hợp của hồng và cốm
Đoạn cuốiNên thưởng thức cốm thế nào?Ăn chậm, ăn ít, nâng niu từng hạt; cốm gói trong lá sen

Ba câu hỏi đi theo một trình tự rất tự nhiên: từ nguồn gốc đến giá trị rồi đến cách ứng xử. Trình tự ấy cho thấy dù là tuỳ bút, văn bản vẫn có một bố cục rõ, không lan man. Khi viết bài, bạn có thể dùng chính ba câu hỏi này làm ba luận điểm của phần thân bài.

Nguồn gốc cốm: một thức quà sinh ra từ cả đất trời

Mở bằng hương và gió chứ không mở bằng định nghĩa. Câu mở đầu đưa người đọc ra cánh đồng, nơi cơn gió mùa hạ lướt qua vùng sen, mang hương thơm báo hiệu mùa cốm. Thạch Lam không giải thích cốm là gì; ông để khứu giác và xúc giác dẫn đường. Cách mở này đặt cốm trong một không gian thiên nhiên trọn vẹn.

Hạt lúa non như một sinh thể. Hình ảnh giọt sữa trắng thơm trong vỏ xanh của bông lúa gợi sự sống đang hình thành, mang hương vị của hoa cỏ, của nắng và sương. Từ ngữ được chọn rất nhẹ, nhiều từ chỉ mùi hương và màu sắc. Phân tích ở đây nên chỉ ra sự tinh tế của các giác quan.

Nghề làm cốm là kết tinh của khéo léo và kinh nghiệm. Văn bản nhắc tới làng Vòng, nơi nổi tiếng làm cốm, và những bí quyết được truyền qua nhiều đời. Cốm vì vậy không chỉ là sản vật tự nhiên mà là sản phẩm văn hoá — có bàn tay người, có nếp nghề.

Một chuỗi chuyển hoá đẹp. Từ hương sen, hạt lúa non, đến bàn tay người làng nghề, rồi đến gánh hàng cốm của những cô gái làng Vòng: Thạch Lam dựng một chuỗi chuyển hoá liền mạch. Người đọc thấy cốm như kết quả của sự hợp tác giữa đất trời và con người.

Giá trị của cốm và lời bàn về phong tục

Ở phần giữa, giọng văn chuyển từ tả sang bình. Thạch Lam gọi cốm là thức quà riêng biệt của đất nước, là thứ dâng của những cánh đồng lúa, mang cái mộc mạc, giản dị và thanh khiết của đồng quê. Cốm được coi là thứ quà để sêu tết, tức để nhà trai biếu nhà gái trong những dịp lễ tết trước khi cưới. Gắn cốm với lễ sêu tết, người viết nâng một món ăn lên thành biểu tượng của tình cảm và lễ nghi.

Đoạn nổi bật là sự hoà hợp giữa hồng và cốm: hai màu xanh, đỏ, hai vị ngọt thanh và ngọt sắc bổ sung cho nhau, được ví như một sự "tốt đôi". Liên tưởng tới hôn nhân ở đây rất khéo, vì chính lễ sêu tết cũng là chuyện đôi lứa. Bạn có thể khai thác chi tiết này để chỉ ra sự liên kết chặt giữa hình ảnh và ý nghĩa trong văn bản.

Cũng trong đoạn này, Thạch Lam bày tỏ sự không bằng lòng với thói chuộng hình thức, chuộng của lạ, khi người ta muốn thay những thức quà mộc mạc bằng những thứ bóng bẩy mà kém ý nghĩa. Giọng phê phán vẫn nhẹ nhàng, chủ yếu qua những câu hỏi và lời nhắc. Đây là chỗ thấy rõ quan niệm của tác giả: giữ gìn cái đẹp truyền thống là giữ gìn một phần bản sắc.

Cách thưởng thức cốm và giọng tuỳ bút Thạch Lam

Ăn chậm như một cách tôn trọng. Thạch Lam viết rằng ăn cốm phải ăn từng chút ít, thong thả và ngẫm nghĩ. Thưởng thức trở thành một hành vi văn hoá, đòi hỏi sự tĩnh tại. Lời khuyên này áp vào cốm nhưng cũng là một cách sống: biết dừng lại để cảm nhận cái đẹp nhỏ bé.

Nâng niu từ cả người mua lẫn người bán. Văn bản nhắc người mua cốm nên nhẹ nhàng, nâng đỡ, chút chiu. Những từ láy giàu tính chất xúc giác khiến hạt cốm như có linh hồn, cần được đối xử dịu dàng.

Ngôn ngữ giàu cảm giác. Từ ngữ của bài thiên về hương, vị, màu, độ mềm, độ thanh. Câu văn có nhịp chậm, nhiều vế cân đối, gần với nhịp thở. Đây là đặc điểm nên nhắc khi bàn nghệ thuật: Thạch Lam viết bằng các giác quan trước khi viết bằng lý lẽ.

Bản ngã kín đáo mà đầy yêu thương. Người viết ít khi nói trực tiếp về mình, nhưng tình cảm thấm vào từng câu tả. Đây là một kiểu bản ngã khác hẳn bản ngã phô diễn tài hoa của Nguyễn Tuân. So sánh hai kiểu bản ngã này là một hướng mở rộng hay cho bài làm.

Dàn ý, đoạn mẫu và lỗi hay gặp

Dàn ý gợi ý cho đề cảm nhận về tuỳ bút này:

  1. Mở bài: giới thiệu Thạch Lam và tập "Hà Nội băm sáu phố phường"; nêu vấn đề — một thức quà giản dị chứa đựng vẻ đẹp của quê hương và văn hoá.
  2. Nguồn gốc cốm: hương sen, hạt lúa non, nghề làng Vòng — sự kết hợp giữa thiên nhiên và con người.
  3. Giá trị của cốm: thức quà riêng biệt, quà sêu tết, sự tốt đôi của hồng và cốm; lời bàn về phong tục.
  4. Cách thưởng thức: ăn chậm, nâng niu; thái độ trân trọng như một cách sống.
  5. Nghệ thuật: giọng nhẹ, ngôn ngữ giàu cảm giác, bản ngã kín đáo.
  6. Kết bài: cảm nghĩ của em về một sản vật quê hương mà em quý.

Đoạn mẫu: "Thạch Lam không bắt đầu bằng hạt cốm mà bằng một làn gió. Gió đi qua đầm sen, mang theo hương lá, và người đọc được dẫn ra cánh đồng trước khi được nếm. Cách mở ấy cho thấy với người viết, cốm không chỉ là món ăn; nó là mùa, là cánh đồng, là cả một thứ không khí của đồng quê được gói lại trong một lá sen."

Lỗi hay gặp: biến bài phân tích thành bài thuyết minh về cách làm cốm; khen chung chung "ngôn ngữ đẹp" mà không chỉ ra từ nào, câu nào; chép lại nguyên đoạn dài thay cho phân tích. Hãy chọn ít chi tiết nhưng nói kỹ.

Đọc chậm một câu văn: cách phân tích ngôn ngữ Thạch Lam

Với tuỳ bút Thạch Lam, cách học hiệu quả nhất là đọc chậm từng câu như chính lời khuyên ăn cốm của tác giả. Lấy câu mở đầu làm ví dụ: chủ ngữ là cơn gió mùa hạ, không phải hạt cốm; động từ "lướt qua" nhẹ, gần như không chạm; hương thơm của lá sen được "nhuần thấm", tức thấm dần, chậm rãi. Chỉ trong một câu, người viết đã đặt ra giọng điệu cho cả bài: nhẹ nhàng, tinh tế, đi bằng khứu giác.

Bước thứ hai là để ý trật tự xuất hiện. Gió đến trước, hương sen đến sau, rồi mới tới "thức quà thanh nhã và tinh khiết". Người đọc được chuẩn bị tâm thế trước khi gặp đối tượng — giống như cách người Hà Nội xưa chờ mùa cốm. Phân tích trật tự này cho thấy bạn hiểu cấu trúc chứ không chỉ hiểu từ.

Bước thứ ba là đặt câu văn cạnh chủ đề. Một thức quà "thanh nhã" thì phải được nói bằng giọng thanh nhã; nếu Thạch Lam dùng câu dồn dập, nhiều từ mạnh, hình ảnh cốm sẽ mất đi. Sự hợp nhau giữa giọng văn và đối tượng là điểm bạn có thể nêu trong phần đánh giá nghệ thuật.

Cách đọc ba bước này áp dụng được cho bất kỳ đoạn nào trong bài: xem chủ ngữ và động từ, xem trật tự hình ảnh, xem độ hợp giữa giọng và đối tượng. Làm như vậy, bạn sẽ có những nhận xét cụ thể thay vì những lời khen chung chung về "ngôn ngữ giàu chất thơ".

Câu hỏi thường gặp

Một thứ quà của lúa non: Cốm thuộc thể loại gì?

Đây là một tuỳ bút trích từ tập "Hà Nội băm sáu phố phường" của Thạch Lam. Văn bản viết về đối tượng có thật là cốm, nhưng chủ yếu bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ của người viết về vẻ đẹp và giá trị văn hoá của thức quà này.

Văn bản chia làm mấy phần?

Có thể chia làm ba phần: nguồn gốc của cốm, giá trị của cốm trong đời sống và phong tục, và cách thưởng thức cốm. Ba phần ứng với ba câu hỏi từ đâu, để làm gì và nên đối xử thế nào, tạo nên bố cục rõ ràng dù là tuỳ bút.

Vì sao Thạch Lam nói hồng và cốm tốt đôi?

Vì hai thứ quà bổ sung cho nhau về màu sắc và hương vị: màu xanh của cốm và màu đỏ của hồng, vị thanh và vị đậm. Cách nói "tốt đôi" còn gợi tới hôn nhân, rất hợp với việc cốm và hồng thường đi cùng nhau trong lễ sêu tết.

Thái độ phê phán trong bài nhắm vào điều gì?

Tác giả không bằng lòng với thói chuộng hình thức, chuộng của lạ khiến người ta coi nhẹ những thức quà mộc mạc mà giàu ý nghĩa. Lời phê phán được nói nhẹ nhàng, gắn với mong muốn giữ gìn nét đẹp truyền thống.

Nên so sánh bài này với tác phẩm nào khi mở rộng?

Có thể đặt cạnh những trang viết khác về sản vật, phong vị Hà Nội để thấy giọng riêng của Thạch Lam, hoặc so bản ngã kín đáo của ông với bản ngã tài hoa phô diễn trong tuỳ bút Nguyễn Tuân. Điều quan trọng là so sánh phải giúp làm rõ tác phẩm đang phân tích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138