Rừng xà nu là truyện ngắn của Nguyễn Trung Thành viết năm 1965, kể về làng Xô Man ở Tây Nguyên đứng lên cầm vũ khí chống kẻ thù, qua một đêm Tnú về thăm làng và cụ Mết kể lại câu chuyện của anh cho dân làng nghe. Tác phẩm nổi bật với hình tượng rừng xà nu bị thương mà vẫn bất khuất, với kết cấu truyện lồng truyện và với chất sử thi đậm đặc.
Bài này phân tích tác phẩm theo các trục: hoàn cảnh ra đời, hình tượng cây xà nu, kết cấu, chủ đề, chất sử thi và nghệ thuật. Phân tích riêng nhân vật Tnú là dạng đề khác; ở đây con người được nhìn trong quan hệ với rừng xà nu và với cộng đồng làng.
Hoàn cảnh ra đời: viết giữa những ngày chiến tranh lan rộng
Rừng xà nu được viết năm 1965, thời điểm cuộc kháng chiến chống Mỹ ở miền Nam bước vào giai đoạn quyết liệt khi quân Mỹ đổ quân trực tiếp vào chiến trường. Truyện được đăng lần đầu trên tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng Trung Trung Bộ, sau đó in trong tập Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc. Nguyễn Trung Thành là bút danh của nhà văn Nguyên Ngọc trong những năm hoạt động ở chiến trường miền Nam.
Nhà văn gắn bó lâu năm với Tây Nguyên, nên hiểu đời sống, phong tục và tinh thần của đồng bào nơi đây. Không khí của truyện là không khí của những ngày dân làng tự đứng lên, được gọi là đồng khởi: cả làng cầm giáo mác chống lại kẻ thù. Bối cảnh ấy giúp bạn hiểu vì sao truyện mang tinh thần cộng đồng và giọng điệu hào hùng.
Khi làm bài, bạn có thể nhắc hoàn cảnh trong một hai câu và nối ngay vào chủ đề: tác phẩm ra đời trong lúc cả dân tộc bước vào cuộc chiến lớn, nên mang khát vọng khẳng định sức sống và con đường đứng lên bảo vệ quê hương. Viết với giọng chuẩn mực, bám vào văn bản, tránh những lời bình luận ngoài tác phẩm.
Hình tượng cây xà nu: từ hình ảnh thiên nhiên đến biểu tượng con người
Truyện mở đầu bằng cảnh làng ở trong tầm đại bác của đồn giặc, ngày nào rừng xà nu cũng bị đạn đại bác bắn vào. Cả rừng hàng vạn cây, không cây nào không bị thương; có cây bị chặt đứt ngang thân, nhựa ứa ra thành từng cục máu lớn. Nhưng cạnh một cây ngã gục, đã có bốn năm cây con mọc lên, vươn thẳng lên bầu trời để đón ánh nắng.
Hình tượng cây xà nu được xây dựng trên hai phương diện song song. Ở phương diện thiên nhiên, đó là loài cây ham ánh sáng, có sức sống mãnh liệt, gắn bó với đời sống người Xô Man: nhựa xà nu làm đuốc, khói xà nu xông bảng nứa, lửa xà nu sưởi ấm. Ở phương diện biểu tượng, rừng xà nu là hình ảnh của dân làng: chịu nhiều đau thương mất mát, mà thế hệ này nối tiếp thế hệ khác, không chịu khuất phục.
Sự tương ứng giữa cây và người hiện ra rõ qua các thế hệ trong làng: cụ Mết như cây xà nu già cứng cỏi, Tnú và Mai như những cây trưởng thành bị thương, Dít và bé Heo như những cây non đang vươn lên. Khi phân tích, bạn nên chứng minh mối tương ứng bằng chi tiết cụ thể, không chỉ khẳng định chung rằng cây tượng trưng cho người. Câu văn nhân hoá rừng xà nu ưỡn tấm ngực lớn ra che chở cho làng là một dẫn chứng ngắn rất đắt.
Kết cấu truyện lồng truyện: một đêm kể chuyện bên bếp lửa
Câu chuyện khung. Tnú đi lực lượng ba năm, được về thăm làng một đêm. Tối ấy, dân làng tụ họp ở nhà ưng, bên bếp lửa, nghe cụ Mết kể chuyện. Sáng hôm sau, cụ Mết và Dít tiễn Tnú lên đường.
Câu chuyện được kể. Chuyện của Tnú từ thuở nhỏ, chuyện Mai và đứa con, chuyện những ngón tay bị đốt, chuyện cả làng nổi dậy giết sạch toán giặc. Đây là phần chứa sự kiện bi tráng nhất của truyện.
Tác dụng của lối kể bên bếp lửa. Kể chuyện đêm khuya bên bếp lửa nhà ưng gợi đến lối kể khan, kể sử thi truyền thống của Tây Nguyên. Người kể là già làng, người nghe là cả làng, câu chuyện của một người trở thành câu chuyện của cộng đồng, được truyền lại cho thế hệ sau.
Đan xen hiện tại và quá khứ. Hiện tại là một đêm yên bình hiếm hoi; quá khứ là những ngày máu lửa. Sự đan xen làm câu chuyện quá khứ thêm sức nặng và cho thấy bài học được rút ra từ chính đau thương.
Gợi ý viết. Khi phân tích kết cấu, bạn nên vẽ ra khung hai lớp trước, rồi mới đi vào tác dụng. Đây là luận điểm ít bài viết khai thác nên dễ tạo dấu ấn, nhưng phải chính xác về trình tự sự việc.
Mở đầu và kết thúc tương ứng: rừng xà nu nối tiếp đến chân trời
Truyện mở bằng rừng xà nu bị thương dưới tầm đại bác và khép lại cũng bằng rừng xà nu: khi tiễn Tnú, ba người đứng nhìn những rừng xà nu nối tiếp nhau chạy đến tận chân trời. Kết cấu đầu cuối tương ứng này không chỉ tạo sự chặt chẽ mà còn mang ý nghĩa.
Ở đầu truyện, rừng xà nu hiện lên chủ yếu với vết thương; ở cuối truyện, nó hiện lên với sự trải rộng, nối tiếp, bất tận. Giữa hai hình ảnh là câu chuyện của Tnú và làng Xô Man, câu chuyện về việc từ đau thương, con người tìm ra con đường đứng lên. Như vậy, sự thay đổi trong hình ảnh rừng xà nu chính là sự vận động của chủ đề: đau thương không làm con người gục ngã mà làm họ mạnh lên.
Bạn có thể đặt cạnh nhau hai câu văn ngắn ở đầu và cuối truyện, rồi chỉ ra điểm giống và khác. Cách phân tích đối chiếu này giúp người chấm thấy bạn đọc tác phẩm như một chỉnh thể, không chỉ nhặt từng đoạn rời. Đây cũng là cách làm có thể áp dụng cho nhiều truyện khác có kết cấu tương tự.
Chi tiết và ngôn ngữ: những điểm nghệ thuật nên khai thác
Ngoài hình tượng và kết cấu, Rừng xà nu còn nhiều điểm nghệ thuật đáng bình. Bạn có thể chọn hai ba điểm trong danh sách dưới để làm dày luận điểm nghệ thuật:
- Chi tiết ngọn lửa xà nu. Lửa xà nu xuất hiện nhiều lần: trong bếp nhà ưng đêm kể chuyện, trong ngọn đuốc dân làng đốt lên đêm nổi dậy, và trong cảnh kẻ thù dùng nhựa xà nu gây tội ác. Cùng một thứ lửa mà mang hai nghĩa đối lập, tuỳ ở tay ai cầm.
- Câu nói của cụ Mết. Câu chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo ngắn như một lời răn, là điểm kết tinh tư tưởng của truyện. Khi trích, bạn chỉ cần câu ngắn này rồi phân tích, không cần chép cả đoạn.
- Hai giọng kể đan vào nhau. Giọng người kể chuyện tả cảnh đêm bên bếp lửa xen với giọng cụ Mết kể chuyện cũ, có lúc ngắt quãng, có lúc dằn từng câu. Sự đan xen tạo nhịp điệu chậm, trang nghiêm như một buổi truyền lại lịch sử của làng.
- Ngôn ngữ mang sắc thái Tây Nguyên. Cách xưng hô, lối nói ngắn, chắc, nhiều hình ảnh thiên nhiên làm lời nhân vật gần với lời ăn tiếng nói của đồng bào.
- Bút pháp tương phản. Đêm yên bình bên bếp lửa đặt cạnh những năm tháng máu lửa; cây đổ đặt cạnh cây non; tiếng cười của dân làng đặt cạnh nỗi đau mất mát. Tương phản làm nổi bật sức sống vượt lên đau thương.
Nhớ rằng tác phẩm của Nguyễn Trung Thành còn trong thời hạn bảo hộ, nên trong bài viết bạn chỉ trích những câu, cụm từ thật ngắn. Phần giá trị của bài nằm ở lời bình của bạn: chi tiết ấy nằm ở đâu, gợi ra điều gì, góp gì vào chủ đề chung của truyện.
Chất sử thi: dấu hiệu nhận biết trong Rừng xà nu
Rừng xà nu thường được coi là một tác phẩm tiêu biểu cho khuynh hướng sử thi của văn học Việt Nam giai đoạn 1945–1975. Bảng dưới đối chiếu các dấu hiệu sử thi với biểu hiện trong truyện.
| Dấu hiệu sử thi | Biểu hiện trong Rừng xà nu |
|---|---|
| Đề tài mang tầm vóc cộng đồng | Cuộc nổi dậy của cả làng Xô Man, số phận của cả cộng đồng chứ không chỉ một người |
| Nhân vật tiêu biểu cho cộng đồng | Cụ Mết, Tnú, Dít mang phẩm chất chung của dân làng: trung thành, gan góc, gắn bó với buôn làng |
| Không gian rộng lớn, kì vĩ | Rừng xà nu hàng vạn cây, đồi núi trùng điệp, rừng nối tiếp đến chân trời |
| Giọng điệu trang trọng, hào hùng | Lời kể của cụ Mết, những câu nói ngắn gọn như lời răn dạy cả cộng đồng |
| Lối kể như truyền thuyết | Câu chuyện kể đêm khuya bên bếp lửa, truyền lại cho thế hệ sau như một bài học của làng |
Thông điệp mà truyện gửi qua lời cụ Mết là khi kẻ thù dùng vũ lực, dân làng phải cầm vũ khí để bảo vệ mình. Khi trình bày ý này, bạn nên dùng giọng trung tính, bám vào văn bản và hoàn cảnh lịch sử của tác phẩm. Chất sử thi không phải để tô vẽ mà là cách nhà văn nói về sức mạnh của cả một cộng đồng.
Dàn ý gợi ý cho đề phân tích tác phẩm Rừng xà nu
Dàn ý dưới đây lấy hình tượng rừng xà nu làm trục, phù hợp đề phân tích tác phẩm hoặc đề phân tích hình tượng cây xà nu.
- Mở bài: giới thiệu Nguyễn Trung Thành, nhà văn gắn bó với Tây Nguyên; giới thiệu Rừng xà nu và hình tượng cây xà nu.
- Luận điểm 1: hoàn cảnh ra đời và vị trí tác phẩm.
- Luận điểm 2: hình tượng cây xà nu, gồm phương diện thiên nhiên, phương diện biểu tượng, sự tương ứng giữa các thế hệ cây và người.
- Luận điểm 3: kết cấu truyện lồng truyện và kết cấu đầu cuối tương ứng.
- Luận điểm 4: chủ đề và chất sử thi.
- Luận điểm 5: nghệ thuật, gồm ngôn ngữ giàu hình ảnh, giọng kể trang trọng, chi tiết đặc sắc.
- Kết bài: khẳng định giá trị tác phẩm và nêu cảm nhận của em về sức sống của rừng xà nu.
Đoạn mẫu ngắn về hình tượng cây xà nu: "Rừng xà nu trong truyện không đứng yên làm nền cho con người; nó bị thương, chảy nhựa, ngã xuống rồi lại mọc lên như chính dân làng. Mỗi cây non vươn lên cạnh cây đổ là một lời khẳng định lặng lẽ: đau thương có thể cướp đi một thế hệ, nhưng không cắt đứt được mạch sống của cả cộng đồng."
Câu hỏi thường gặp
Rừng xà nu được viết năm nào?
Truyện được Nguyễn Trung Thành viết năm 1965, đăng lần đầu trên tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng Trung Trung Bộ, sau in trong tập Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc.
Nguyễn Trung Thành và Nguyên Ngọc có phải một người không?
Đúng. Nguyễn Trung Thành là bút danh nhà văn Nguyên Ngọc dùng trong thời gian hoạt động ở chiến trường miền Nam. Khi làm bài về Rừng xà nu, bạn ghi tên tác giả là Nguyễn Trung Thành theo cách sách giáo khoa thường ghi.
Ý nghĩa của hình tượng cây xà nu là gì?
Cây xà nu vừa là loài cây gắn bó với đời sống người Xô Man vừa là biểu tượng cho dân làng: chịu nhiều đau thương mà vẫn kiên cường, thế hệ sau nối tiếp thế hệ trước. Hình tượng này xuyên suốt từ đầu đến cuối truyện.
Kết cấu truyện lồng truyện trong Rừng xà nu là gì?
Câu chuyện khung là một đêm Tnú về thăm làng; bên trong là câu chuyện cuộc đời Tnú và cuộc nổi dậy của làng do cụ Mết kể bên bếp lửa. Lối kể này gợi đến truyền thống kể sử thi của Tây Nguyên.
Chất sử thi trong Rừng xà nu thể hiện ở đâu?
Chất sử thi thể hiện ở đề tài cộng đồng, nhân vật tiêu biểu cho phẩm chất chung của làng, không gian rộng lớn, giọng điệu trang trọng và lối kể như truyền thuyết bên bếp lửa. Mỗi dấu hiệu nên có dẫn chứng cụ thể khi viết.
Đề phân tích tác phẩm Rừng xà nu khác đề phân tích nhân vật Tnú thế nào?
Đề nhân vật đi theo cuộc đời, phẩm chất và bi kịch của Tnú. Đề tác phẩm rộng hơn: hình tượng rừng xà nu, kết cấu, chủ đề, chất sử thi, nghệ thuật. Đọc kĩ yêu cầu để chọn trục phân tích phù hợp.