PheBinh.comPhê Bình
Phân tích ký, tuỳ bút và kịch

Phân tích Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài: xung đột kịch và bi kịch người nghệ sĩ

Phân tích đoạn trích Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài (hồi V vở Vũ Như Tô): hai tầng xung đột kịch, bi kịch người nghệ sĩ, câu hỏi để ngỏ của Nguyễn Huy Tưởng.

Ruins of an old brick tower foundation at dusk with smoke drifting across, a lone silhouette standing far away among scattered timber, deep orange and charcoal tones, low angle

Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài là đoạn trích hồi V — hồi cuối — của vở kịch lịch sử Vũ Như Tô do Nguyễn Huy Tưởng viết năm 1941. Trong hồi này, cuộc nổi loạn nổ ra, Cửu Trùng Đài bị đốt, Vũ Như Tô và Đan Thiềm bị bắt. Mọi xung đột tích tụ từ đầu vở kịch bùng lên cùng lúc và được giải quyết một cách bi thảm.

Đoạn trích nổi tiếng vì đặt ra một câu hỏi lớn không có đáp án dễ dàng: khát vọng nghệ thuật cao đẹp có đứng được không khi nó đi ngược lợi ích trước mắt của nhân dân? Bài này phân tích hai tầng xung đột kịch, cách hồi V dồn nén kịch tính, và thái độ để ngỏ của tác giả; cuối bài có dàn ý và đoạn mẫu ngắn.

Tóm lược cốt truyện cần nắm trước khi phân tích

Vở kịch lấy bối cảnh triều Lê Tương Dực đầu thế kỷ XVI. Vua Lê Tương Dực, một hôn quân ăn chơi, bắt Vũ Như Tô — một kiến trúc sư tài năng — xây Cửu Trùng Đài, một toà đài chín tầng tráng lệ. Ban đầu Vũ Như Tô từ chối. Đan Thiềm, một cung nữ say mê cái đẹp, thuyết phục ông nhận lời để mượn tay hôn quân mà làm nên một công trình lưu lại cho đời.

Việc xây đài kéo dài, tốn kém, khiến dân chúng khổ cực, thợ thuyền chết nhiều. Mâu thuẫn tích tụ. Đến hồi V, quân nổi loạn kéo vào kinh thành, nhà vua bị giết, thợ và quân lính đốt Cửu Trùng Đài, bắt Vũ Như Tô và Đan Thiềm. Đến phút cuối, Vũ Như Tô vẫn tin rằng mình không có tội, vì ông xây đài cho đất nước chứ không cho riêng mình.

Nắm cốt truyện như vậy là đủ cho bài phân tích hồi V. Bạn không cần kể chi tiết bốn hồi trước, chỉ cần nêu ngắn để người đọc hiểu vì sao hồi cuối lại dồn dập đến thế. Phần lớn dung lượng bài nên dành cho xung đột và ý nghĩa của đoạn trích.

Hai tầng xung đột kịch trong vở kịch

Xung đột là linh hồn của kịch. Vũ Như Tô có hai tầng xung đột đan vào nhau, và hồi V là nơi cả hai cùng đến điểm giải quyết:

Tầng xung độtHai phíaTính chấtCách giải quyết ở hồi V
Xung đột thứ nhấtNhân dân lao khổ — hôn quân và bè lũ ăn chơiGay gắt, rõ ràng, có đúng có saiCuộc nổi loạn, nhà vua bị giết
Xung đột thứ haiKhát vọng nghệ thuật cao đẹp của Vũ Như Tô — lợi ích thiết thực, trước mắt của nhân dânPhức tạp, không dễ phân đúng saiCửu Trùng Đài bị đốt, người nghệ sĩ bị giết

Xung đột thứ nhất được giải quyết theo hướng rõ ràng. Xung đột thứ hai mới là chỗ sâu sắc của vở kịch, vì nó không có kẻ hoàn toàn đúng hay hoàn toàn sai. Vũ Như Tô có tài và có khát vọng chân chính, nhưng công trình của ông được xây bằng mồ hôi, nước mắt của người dân. Người dân có lý do chính đáng để căm giận, nhưng việc đốt đài cũng là huỷ đi một công trình nghệ thuật.

Hồi V dồn nén kịch tính như thế nào

Nhịp hành động dồn dập. Tin dữ đến liên tiếp, nhân vật ra vào liên tục, các lớp kịch ngắn và gấp. Hồi V không có thời gian cho những đoạn thoại dài suy tưởng, ngoại trừ những lời của Vũ Như Tô và Đan Thiềm. Nhịp ấy tạo không khí hỗn loạn, khẩn cấp.

Đối lập giữa tỉnh và mê. Đan Thiềm sớm nhận ra nguy hiểm, nhiều lần giục Vũ Như Tô trốn đi. Vũ Như Tô lại không chịu, vì tin mình vô tội và vẫn mơ về công trình dang dở. Sự đối lập ấy làm cho người xem day dứt: người tỉnh không cứu được người mê.

Đỉnh điểm là ngọn lửa. Cửu Trùng Đài bốc cháy là hình ảnh tượng trưng cho sự sụp đổ của cả một giấc mơ nghệ thuật. Tiếng kêu đau đớn của Vũ Như Tô trước ngọn lửa là khoảnh khắc bi kịch chạm tới tận cùng. Khi phân tích, nên đặt hình ảnh này ở vị trí trung tâm.

Ngôn ngữ kịch giàu sức gợi. Lời thoại của Vũ Như Tô có lúc mang tính độc thoại, như nói với chính mình hơn là với người khác. Ngôn ngữ của quân nổi loạn thì ngắn, mạnh, thô. Sự khác biệt giọng nói giữa các phía làm nổi bật khoảng cách không thể hoà giải.

Bi kịch người nghệ sĩ: đúng mà vẫn thất bại

Bi kịch của Vũ Như Tô nằm ở chỗ ông không sai về khát vọng nhưng sai về con đường. Ông muốn làm nên một công trình vĩ đại cho đất nước, nhưng lại phải dựa vào quyền lực của một hôn quân và vào sức lao động bị bóc lột của nhân dân. Cái đẹp ông theo đuổi tách khỏi đời sống của những người lẽ ra phải được hưởng nó.

Điều đau đớn hơn là ông không nhận ra điều đó cho đến cuối cùng. Sự không nhận ra ấy không phải do ông xấu mà do ông quá say mê. Đây chính là kiểu bi kịch khiến người xem vừa thương vừa giận: thương vì tài năng và tấm lòng, giận vì sự mù quáng.

Đan Thiềm trong hồi V cũng mang bi kịch tương tự ở một mức khác. Bà là người say mê cái đẹp, đã khuyên Vũ Như Tô xây đài, và đến cuối cùng vẫn một lòng muốn cứu ông. Khi phân tích tác phẩm, bạn có thể nhắc tới Đan Thiềm ở góc độ bà làm nổi bật bi kịch chung của những người yêu cái đẹp trong một thời đại không có chỗ cho nó, không cần đi sâu vào tính cách.

Bi kịch ấy cũng là lời cảnh tỉnh cho bất kỳ ai làm nghệ thuật: tài năng lớn đến đâu cũng cần đặt trong mối quan hệ với con người và thời đại. Đây là ý đánh giá có thể đưa vào cuối thân bài, miễn là được rút ra từ chính diễn biến hồi V.

Câu hỏi để ngỏ của Nguyễn Huy Tưởng

Một chi tiết quan trọng cần đưa vào bài là lời đề tựa của chính tác giả:

  • Trong lời đề tựa vở kịch, Nguyễn Huy Tưởng viết: "Như Tô phải hay những kẻ giết Như Tô phải? Ta chẳng biết." Câu này cho thấy tác giả không đưa ra phán xét một chiều.
  • Thái độ để ngỏ ấy không phải là né tránh. Nó thừa nhận rằng xung đột giữa nghệ thuật và cuộc sống là vấn đề phức tạp, cần được suy nghĩ thấu đáo chứ không thể trả lời bằng một khẩu hiệu.
  • Từ góc nhìn hôm nay, nhiều người đọc rút ra rằng nghệ thuật chân chính phải gắn với đời sống nhân dân, không thể xây trên nỗi khổ của con người. Đồng thời, tài năng và cái đẹp cũng cần được trân trọng, không nên bị huỷ hoại trong cơn phẫn nộ.
  • Khi viết kết bài, bạn có thể nêu suy nghĩ riêng của mình về câu hỏi này, nhưng nên lập luận có cơ sở từ văn bản thay vì đưa ra một kết luận dứt khoát.

Dàn ý, đoạn mẫu và lỗi hay gặp

Dàn ý gợi ý cho đề phân tích đoạn trích Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài:

  1. Mở bài: giới thiệu Nguyễn Huy Tưởng, vở kịch Vũ Như Tô và vị trí hồi V; nêu vấn đề — xung đột giữa khát vọng nghệ thuật và lợi ích nhân dân.
  2. Tóm lược bối cảnh: nêu ngắn những gì dẫn đến hồi V.
  3. Hai tầng xung đột: xung đột thứ nhất rõ ràng; xung đột thứ hai phức tạp, là chiều sâu của vở kịch.
  4. Nghệ thuật dồn nén kịch tính: nhịp hành động, đối lập tỉnh – mê, hình ảnh ngọn lửa, ngôn ngữ kịch.
  5. Bi kịch người nghệ sĩ và câu hỏi để ngỏ: đúng về khát vọng, sai về con đường; lời đề tựa của tác giả.
  6. Kết bài: giá trị của đoạn trích; suy nghĩ của em về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống.

Đoạn mẫu: "Ngọn lửa thiêu Cửu Trùng Đài không chỉ đốt đi một công trình. Nó đốt đi giấc mơ của một đời người, và cũng soi rõ cái giá mà giấc mơ ấy đã bắt người khác phải trả. Nguyễn Huy Tưởng để người đọc đứng giữa hai cảm xúc — xót xa cho tài năng bị huỷ hoại và thấu hiểu nỗi căm giận của những người đã đổ mồ hôi xây đài."

Lỗi hay gặp: phân xử dứt khoát rằng Vũ Như Tô hoàn toàn đúng hoặc hoàn toàn sai; kể lại cả vở kịch; trích sai lời đề tựa. Hãy giữ tinh thần để ngỏ của tác giả và lập luận bằng chi tiết hồi V.

Kịch lịch sử: dựa vào sử mà không chép sử

Vũ Như Tô là kịch lịch sử, tức lấy đề tài từ một giai đoạn có thật. Sử cũ có ghi việc vua Lê Tương Dực sai xây Cửu Trùng Đài và nhắc tới người thợ Vũ Như Tô, nhưng chỉ ở mức vài dòng. Từ những dòng ngắn ngủi ấy, Nguyễn Huy Tưởng dựng nên cả một thế giới nhân vật, tâm trạng và xung đột.

Điều đáng chú ý là nhà viết kịch không dừng ở việc kể lại một biến cố. Ông dùng câu chuyện quá khứ để đặt ra một vấn đề có giá trị lâu dài: quan hệ giữa người nghệ sĩ, cái đẹp và đời sống của nhân dân. Đây là đặc trưng quan trọng của kịch lịch sử có giá trị: lịch sử là chất liệu, còn câu hỏi được đặt ra thuộc về mọi thời.

Khi làm bài, bạn không cần tranh luận về độ chính xác lịch sử của từng chi tiết trong vở kịch. Điều cần là phân biệt được phần dựa vào sử và phần hư cấu nghệ thuật, chẳng hạn các nhân vật và lời thoại cụ thể là sáng tạo của tác giả. Hiểu như vậy, bạn sẽ không nhầm lẫn giữa phân tích tác phẩm văn học và bình luận một sự kiện lịch sử.

Câu hỏi thường gặp

Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài là hồi mấy của vở kịch?

Đây là hồi V, hồi cuối của vở kịch Vũ Như Tô gồm năm hồi. Hồi này giải quyết toàn bộ các xung đột: cuộc nổi loạn nổ ra, Cửu Trùng Đài bị đốt và Vũ Như Tô bị bắt.

Vở kịch có những xung đột nào?

Có hai tầng xung đột chính: xung đột giữa nhân dân lao khổ với hôn quân và bè lũ ăn chơi, và xung đột giữa khát vọng nghệ thuật cao đẹp của Vũ Như Tô với lợi ích thiết thực của nhân dân. Tầng thứ hai phức tạp và sâu sắc hơn.

Vì sao nói bi kịch của Vũ Như Tô là bi kịch của người nghệ sĩ?

Vì ông có tài năng và khát vọng chân chính nhưng chọn con đường dựa vào quyền lực hôn quân và sức lao động của dân, nên cái đẹp ông tạo ra tách rời đời sống nhân dân. Ông thất bại dù không sai về mục đích, và không nhận ra sai lầm cho đến cuối cùng.

Lời đề tựa của Nguyễn Huy Tưởng nói lên điều gì?

Câu hỏi Như Tô phải hay những kẻ giết Như Tô phải và lời thừa nhận ta chẳng biết cho thấy tác giả không phán xét một chiều. Ông để ngỏ vấn đề, mời người đọc suy nghĩ về mối quan hệ phức tạp giữa nghệ thuật và cuộc sống.

Đan Thiềm có vai trò gì trong hồi V?

Đan Thiềm là người tỉnh táo nhận ra nguy hiểm và nhiều lần giục Vũ Như Tô trốn đi. Sự đối lập giữa người tỉnh và người mê làm tăng kịch tính, đồng thời cho thấy bi kịch chung của những người say mê cái đẹp trong thời đại ấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138