PheBinh.comPhê Bình
Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học

"Cái đẹp sẽ cứu rỗi thế giới": nghị luận về chức năng thẩm mỹ của văn học

Xuất xứ câu nói trong tiểu thuyết Chàng ngốc, cái đẹp trong văn học là gì, dàn ý và dẫn chứng Chữ người tử tù, Hai đứa trẻ, cùng cách bàn về cái đẹp và sự thật.

Old calligrapher hands holding a brush above a blank red paper on a low table in a Hanoi street alley, onlooking teenager blurred behind, warm lantern light

Câu "Cái đẹp sẽ cứu rỗi thế giới" xuất hiện trong tiểu thuyết Chàng ngốc của nhà văn Nga Dostoevsky, được đặt vào lời các nhân vật nhắc lại như một ý nghĩ của hoàng tử Myshkin, và thường được trích như quan niệm của chính nhà văn. Trong đề nghị luận văn học, câu này được dùng để bàn về chức năng thẩm mỹ: văn học đem cái đẹp đến cho con người, và cái đẹp ấy có sức nâng đỡ, cảm hoá, giữ con người khỏi sa ngã.

Làm đề này, bạn cần hiểu "cái đẹp" không chỉ là vẻ đẹp bề ngoài mà gồm cả cái đẹp của tâm hồn, của nhân cách, của nghệ thuật ngôn từ; lý giải vì sao cái đẹp có sức "cứu rỗi"; chứng minh qua tác phẩm; và bàn luận về giới hạn — cái đẹp không thay được sự thật và hành động. Bài viết đi theo đúng trình tự đó.

Xuất xứ và cách ghi nguồn cho đúng

Chàng ngốc là một tiểu thuyết lớn của Dostoevsky. Câu nói về cái đẹp không được trình bày như một luận đề của người kể chuyện; nó xuất hiện trong lời các nhân vật khác khi họ nhắc lại, có lúc với giọng chế giễu, ý nghĩ của Myshkin — một con người hiền hậu, trong sáng đến mức bị coi là "ngốc". Chi tiết này cho thấy câu nói vốn đã chứa sự hoài nghi ngay trong tác phẩm.

Trong bài làm phổ thông, bạn có thể ghi: "Dostoevsky, qua tiểu thuyết Chàng ngốc, gửi gắm niềm tin rằng cái đẹp sẽ cứu rỗi thế giới". Cách ghi này đủ chính xác: không khẳng định đó là lời người kể, cũng không bỏ mất tên nhà văn. Tránh viết "trong bài phát biểu nổi tiếng" hay gán cho một tác phẩm khác.

Chữ "cứu rỗi" có gốc trong ngôn ngữ tôn giáo, nhưng trong đề văn nó được hiểu theo nghĩa rộng: cứu giúp, nâng đỡ, giữ con người khỏi sa vào cái xấu, cái ác. Bạn chỉ cần giải thích theo nghĩa này, không cần bàn về khía cạnh tín ngưỡng.

Cái đẹp trong văn học gồm những gì

Cái đẹp của thiên nhiên, cảnh vật. Một con sông, một mùa thu, một ánh trăng được miêu tả bằng ngôn từ tinh tế khiến người đọc biết rung động trước thế giới quanh mình. Đây là tầng dễ thấy nhất của cái đẹp.

Cái đẹp của tâm hồn và nhân cách. Lòng thương người, sự hy sinh, khí phách, thiên lương là những vẻ đẹp bên trong mà văn học làm cho hiện hình. Phần lớn đề nghị luận về câu này nên đi sâu vào tầng này.

Cái đẹp của nghệ thuật. Một câu thơ hàm súc, một chi tiết đắt, một kết cấu độc đáo đem lại khoái cảm thẩm mỹ cho người đọc. Cái đẹp này làm nên sự khác biệt giữa văn học và các văn bản thông tin.

Cái đẹp trong hoàn cảnh không đẹp. Văn học hay đặt cái đẹp vào nơi tối tăm, khổ cực để nó nổi bật hơn. Đây là tầng sâu nhất, gắn trực tiếp với chữ "cứu rỗi": cái đẹp sống được ngay giữa cái xấu.

Vì sao cái đẹp có sức "cứu rỗi"

Lý lẽ thứ nhất: cái đẹp đánh thức phần tốt đẹp trong con người. Khi xúc động trước một vẻ đẹp, con người tạm quên vụ lợi, trở nên nhạy cảm và bao dung hơn. Đó là cách văn học tác động mà không cần rao giảng.

Lý lẽ thứ hai: cái đẹp cho con người lý do để sống và hy vọng. Trong hoàn cảnh khắc nghiệt, một vẻ đẹp dù nhỏ vẫn giúp con người không buông xuôi. Văn học lưu giữ những vẻ đẹp ấy và trao lại cho người đọc ở những thời điểm khác.

Lý lẽ thứ ba: cái đẹp có thể cảm hoá cả người đang đứng về phía cái xấu. Đây là lý lẽ mạnh nhất cho chữ "cứu rỗi", và cũng là chỗ dẫn chứng từ văn học Việt Nam rất thuyết phục, như cảnh cho chữ trong Chữ người tử tù.

Khi trình bày, bạn nên sắp ba lý lẽ theo thứ tự tăng dần như trên: từ tác động lên cảm xúc, tới niềm hy vọng, tới sức cảm hoá. Trật tự tăng tiến giúp phần lý giải có lực và dẫn tự nhiên sang phần chứng minh.

Dẫn chứng: cái đẹp giữa nơi tối tăm

Những dẫn chứng sau đều cho thấy cái đẹp xuất hiện ở hoàn cảnh không đẹp — đúng tinh thần câu nói.

  • Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân): cảnh cho chữ diễn ra trong ngục tối, trong buồng giam ẩm ướt bừa bãi phân chuột, phân gián, dưới ánh một bó đuốc. Cái đẹp của nét chữ và nhân cách Huấn Cao khiến viên quản ngục cúi đầu; lời khuyên quản ngục về quê giữ thiên lương là khoảnh khắc cái đẹp cảm hoá con người.
  • Hai đứa trẻ (Thạch Lam): trong bóng tối phố huyện, chuyến tàu đêm và ánh sáng của nó là một vẻ đẹp mong manh nhưng đủ để hai chị em thức đợi; cái đẹp nuôi khát vọng sống.
  • Vợ nhặt (Kim Lân): giữa nạn đói, buổi sáng sau đêm tân hôn, người đàn bà xa lạ thành người vợ hiền thảo, căn nhà được quét tước gọn gàng; vẻ đẹp tình người giúp những con người khốn khổ nghĩ tới tương lai.
  • Sang thu (Hữu Thỉnh): một dẫn chứng thơ cho tầng cái đẹp thiên nhiên — chỉ một "hương ổi" thoảng qua cũng khiến con người giật mình nhận ra mùa thu, nhận ra mình còn biết rung động.

Chữ người tử tù nên là dẫn chứng chính, vì nó chứa đủ ba lý lẽ: cái đẹp đánh thức, nuôi hy vọng và cảm hoá. Bạn chỉ cần phân tích kỹ cảnh cho chữ, không cần kể lại toàn bộ truyện.

Dàn ý gợi ý và đoạn mẫu ngắn

Khung dưới đây để tự điền; đoạn mẫu sau khung minh hoạ phần chứng minh.

  1. Mở bài: dẫn từ nhu cầu cái đẹp của con người; nêu câu nói, ghi xuất xứ tiểu thuyết Chàng ngốc của Dostoevsky.
  2. Giải thích: "cái đẹp" với bốn tầng; "cứu rỗi" theo nghĩa nâng đỡ, cảm hoá; ý cả câu là niềm tin vào sức mạnh của cái đẹp.
  3. Lý giải: cái đẹp đánh thức phần tốt; cái đẹp nuôi hy vọng; cái đẹp cảm hoá.
  4. Chứng minh: Chữ người tử tù làm dẫn chứng chính; một dẫn chứng phụ khác thể loại.
  5. Bàn luận: cái đẹp không thay được sự thật và hành động; cái đẹp giả có thể che đậy; trách nhiệm của người viết và người đọc.
  6. Kết bài: khẳng định giá trị niềm tin vào cái đẹp; liên hệ việc nuôi dưỡng khả năng cảm thụ cái đẹp trong đời sống hằng ngày.

Đoạn mẫu ngắn: Cảnh cho chữ là "một cảnh tượng xưa nay chưa từng có" chính vì cái đẹp xuất hiện ở nơi tưởng không thể có nó. Trong buồng giam ẩm thấp, người tử tù cổ đeo gông lại là người ban phát cái đẹp, còn viên quản ngục khúm núm nhận lấy. Cái đẹp ở đây không chỉ là nét chữ mà là thiên lương, và chính thiên lương ấy đã giữ một con người khỏi bị môi trường tù ngục làm vẩn đục.

Lỗi hay gặp khi bàn về cái đẹp

Chỉ nói tới cảnh đẹp. Bài làm dồn hết vào những đoạn tả thiên nhiên đẹp rồi kết luận văn học đem lại cái đẹp, nghe đúng nhưng chưa chạm tới chữ "cứu rỗi". Cảnh đẹp chỉ là tầng đầu; sức nâng đỡ, cảm hoá chủ yếu nằm ở vẻ đẹp tâm hồn, nhân cách. Ít nhất một luận điểm của bạn phải phân tích được một con người được thay đổi hoặc được giữ lại nhờ cái đẹp.

Dùng từ "cứu rỗi" quá nặng nề, xa rời tác phẩm. Một số bài viết những câu rất lớn về cứu nhân loại, cứu thế giới, rồi không gắn với chi tiết nào. Hãy hạ xuống cỡ con người: cái đẹp cứu một viên quản ngục khỏi bị tù ngục làm vẩn đục, cứu hai đứa trẻ khỏi sự mòn mỏi tuyệt vọng. Cụ thể bao nhiêu, thuyết phục bấy nhiêu.

Ca ngợi một chiều. Bài chỉ khen câu nói mà không đặt câu hỏi nào sẽ thiếu chiều sâu. Một hai câu nói rằng cái đẹp cần đi cùng cái thật, cái thiện, và cần con người biết đón nhận, giúp bài bạn khách quan hơn mà không hề phủ nhận ý kiến.

Gán câu nói cho nhầm tác phẩm. Câu này hay bị gán nhầm cho một tiểu thuyết khác của Dostoevsky hoặc cho một nhà văn khác. Nếu không chắc tên tiểu thuyết, chỉ cần ghi "nhà văn Nga Dostoevsky". Thiếu thông tin vẫn hơn sai thông tin.

Bàn luận: cái đẹp và sự thật

Một phần bàn luận sâu nên chỉ ra rằng câu nói thể hiện niềm tin, không phải một quy luật. Chính trong tiểu thuyết Chàng ngốc, con người hiền hậu tin vào cái đẹp lại gặp nhiều bi kịch, cho thấy bản thân Dostoevsky cũng không coi đây là điều hiển nhiên.

Ý thứ hai: cái đẹp bề ngoài có thể đánh lừa. Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu cho thấy một khung cảnh đẹp như tranh có thể che một sự thật đau lòng. Vì vậy, cái đẹp có sức cứu rỗi phải là cái đẹp gắn với cái thật và cái thiện, không phải vẻ đẹp tô vẽ.

Ý thứ ba: cái đẹp cần con người biết đón nhận. Viên quản ngục trong Chữ người tử tù được cảm hoá vì trong ông vốn có "thanh âm trong trẻo" của tâm hồn. Từ đó, bài làm có thể kết bằng suy nghĩ về việc tự nuôi dưỡng khả năng rung động trước cái đẹp — điều mà đọc văn giúp mỗi người làm được.

Nếu còn thời gian, bạn có thể thêm một ý liên hệ ngắn với đời sống hôm nay: giữa vô số hình ảnh "đẹp" được dàn dựng trên mạng, khả năng phân biệt cái đẹp thật với cái đẹp trang trí càng cần thiết. Đọc văn chương nghiêm túc là một cách luyện con mắt ấy, vì văn chương lớn hiếm khi cho người đọc cái đẹp dễ dãi.

Câu hỏi thường gặp

Câu "cái đẹp sẽ cứu rỗi thế giới" là lời của Dostoevsky hay của nhân vật?

Trong tiểu thuyết Chàng ngốc, câu này được các nhân vật nhắc lại như một ý nghĩ của hoàng tử Myshkin. Vì nó gắn với hình tượng trung tâm của tác phẩm, người ta thường trích như quan niệm của Dostoevsky. Trong bài, ghi "Dostoevsky qua tiểu thuyết Chàng ngốc" là cách an toàn và chính xác.

Có nhất thiết phải hiểu về tiểu thuyết Chàng ngốc mới làm được đề này không?

Không nhất thiết. Đề phổ thông chủ yếu yêu cầu bạn hiểu câu nói và chứng minh bằng tác phẩm đã học. Biết thêm bối cảnh trong tiểu thuyết giúp phần bàn luận sâu hơn, nhưng chỉ nên nhắc những gì bạn chắc chắn.

Chức năng thẩm mỹ khác gì chức năng giáo dục của văn học?

Chức năng thẩm mỹ là đem lại cảm xúc về cái đẹp, bồi dưỡng khả năng cảm thụ cái đẹp. Chức năng giáo dục là giúp con người hướng thiện, hình thành nhân cách. Hai chức năng gắn với nhau: văn học giáo dục chủ yếu thông qua cái đẹp, nên câu nói của Dostoevsky chạm tới cả hai.

Nếu chọn thơ làm dẫn chứng chính thì nên chọn bài nào?

Nên chọn bài thơ mà cái đẹp gắn với con người và hoàn cảnh, chứ không chỉ cảnh đẹp thuần tuý. Ví dụ một bài thơ về người lính có vẻ đẹp tâm hồn giữa gian khổ sẽ chứng minh tầng "cái đẹp giữa nơi tối tăm" tốt hơn một bài tả cảnh đơn thuần.

Có nên viết rằng cái đẹp có thể giải quyết mọi vấn đề xã hội không?

Không nên. Đó là hiểu câu nói quá mức. Cái đẹp nâng đỡ, cảm hoá con người, nhưng không thay được hành động thực tế, pháp luật hay sự thật. Phần bàn luận nên nói rõ giới hạn này để bài khách quan.

Có thể kết hợp câu này với ý kiến của Nam Cao về "ánh trăng lừa dối" không?

Có, và đây là cách mở rộng hay. Nam Cao phản đối cái đẹp giả, che giấu sự thật; câu của Dostoevsky ca ngợi cái đẹp chân chính. Đặt cạnh nhau, bạn thấy cái đẹp có sức cứu rỗi phải là cái đẹp gắn với sự thật và lòng thương người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138