PheBinh.comPhê Bình
Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học

"Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn": dàn ý nghị luận và cách chọn dẫn chứng

Bàn nhận định "chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn": chi tiết nhỏ là gì, vì sao nó đo được tầm nhà văn, dàn ý, dẫn chứng nồi cháo cám, chiếc lược ngà, lò gạch cũ.

Close-up of an old ivory comb resting on a worn wooden table in a Mekong Delta stilt house in Can Tho, soft side light, a hand reaching in from the edge

Nhận định "chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn" cho rằng tầm vóc của người viết lộ ra ở những chi tiết tưởng nhỏ bé nhưng chứa sức nặng của cả tác phẩm. Một nhà văn lớn không cần nói nhiều; họ chọn đúng một hình ảnh, một hành động, một câu nói, và người đọc nhớ mãi. Làm đề này, bạn phải giải thích được "nhỏ" là nhỏ về dung lượng chứ không nhỏ về ý nghĩa, rồi chứng minh bằng vài chi tiết thật sự đắt.

Câu này lưu hành rộng trong sách tham khảo và đề thi, nhưng người nói đầu tiên không được ghi rõ thống nhất, nên trong bài bạn nên viết "có ý kiến cho rằng". Bài viết này tập trung vào cách nghị luận về nhận định, khác với bài hướng dẫn kỹ thuật phân tích chi tiết: trọng tâm là chứng minh mối liên hệ giữa chi tiết và tầm vóc nhà văn.

Giải thích: "nhỏ" ở đâu, "lớn" ở đâu

Chi tiết là đơn vị nhỏ nhất của hình tượng nghệ thuật: một đồ vật, một cử chỉ, một âm thanh, một câu thoại. Chi tiết "nhỏ" ở chỗ nó chiếm rất ít chữ trong tác phẩm, có khi chỉ một dòng. Nhưng chi tiết nghệ thuật đích thực thì "lớn" về sức gợi: nó chở chủ đề, khắc hoạ số phận, mở ra tầng nghĩa sâu.

"Nhà văn lớn" là người viết có cái nhìn sâu sắc về đời sống và tài năng nghệ thuật hơn hẳn mặt bằng chung. Nhận định đặt hai vế nhỏ – lớn đối nhau để khẳng định: muốn biết một nhà văn lớn đến đâu, hãy nhìn vào cách họ chọn và dùng chi tiết. Người viết bình thường cần nhiều trang để diễn tả điều mà nhà văn lớn chỉ cần một chi tiết.

Ý cả câu vì thế có hai tầng: chi tiết nghệ thuật có giá trị lớn trong tác phẩm, và năng lực sáng tạo chi tiết là thước đo tài năng người viết. Bài làm chỉ chứng minh tầng thứ nhất mà quên tầng thứ hai sẽ thiếu chữ "nhà văn lớn" trong đề.

Một cách tự kiểm nhanh khi giải thích: thử tưởng tượng xoá chi tiết ấy khỏi tác phẩm. Nếu tác phẩm mất đi một tầng nghĩa, một khoảnh khắc xúc động hay một mạch liên kết, đó là chi tiết nghệ thuật đích thực. Nếu xoá đi mà tác phẩm gần như không đổi, chi tiết ấy chỉ là thông tin phụ, không nên chọn làm dẫn chứng cho nhận định này.

Vì sao chi tiết đo được tầm vóc nhà văn

Chi tiết là kết quả của quan sát và vốn sống. Không thể bịa ra một chi tiết đắt nếu không hiểu kỹ đời sống. Nồi cháo cám trong Vợ nhặt chỉ có thể đến từ người hiểu cái đói của nông thôn năm 1945 từ bên trong.

Chi tiết đòi hỏi khả năng chọn lọc. Đời sống có vô số chi tiết, nhà văn phải chọn đúng cái mang được ý nghĩa lớn nhất. Khả năng chọn lọc ấy chính là tài năng.

Chi tiết làm việc bằng sức gợi. Một chi tiết hay không giải thích mà để người đọc tự cảm. Điều này đòi hỏi người viết tin vào người đọc và tiết chế lời mình, một phẩm chất của ngòi bút từng trải.

Chi tiết đứng được qua thời gian. Người đọc có thể quên cốt truyện nhưng nhớ chi tiết. Chính chi tiết làm cho tác phẩm, và tên tuổi nhà văn, ở lại trong trí nhớ nhiều thế hệ.

Dẫn chứng: những chi tiết nhỏ mà nặng

Bảng dưới gợi ý các chi tiết quen thuộc và hướng khai thác để nối về tầm vóc nhà văn. Mỗi chi tiết chỉ nên phân tích theo một hai tầng nghĩa chắc chắn.

Chi tiếtTác phẩmSức nặng của chi tiếtĐiều nói được về nhà văn
Nồi cháo cám bà cụ Tứ gọi là "chè khoán"Vợ nhặt (Kim Lân)Hiện thực đói thê thảm và tình thương, sự lạc quan gượng gạo mà cảm động của người mẹVốn sống nông thôn sâu, lòng tin vào con người
Cây lược ngà khắc dòng chữ tặng conChiếc lược ngà (Nguyễn Quang Sáng)Kết tinh tình cha con, nỗi đau chiến tranh, được trao lại qua người đồng độiKhả năng dồn cảm xúc vào một đồ vật nhỏ
Cái lò gạch cũ ở đầu và cuối truyệnChí Phèo (Nam Cao)Vòng luẩn quẩn của số phận người nông dân bị tha hoá có thể lặp lạiCái nhìn khái quát, kết cấu chặt
Chuyến tàu đêm và ngọn đèn con của chị TíHai đứa trẻ (Thạch Lam)Đối lập ánh sáng lớn – ánh sáng nhỏ, khát vọng và hiện thực tù đọngNgòi bút tinh tế, giàu chất thơ
Vầng trăng tròn im lặngÁnh trăng (Nguyễn Duy)Quá khứ nghĩa tình lặng lẽ soi lại con người hiện tạiGiọng thơ mộc mạc mà sâu, sức tự vấn

Bạn để ý cột cuối: đây là cột thường bị bỏ trống trong bài làm. Mỗi lần phân tích xong một chi tiết, hãy viết thêm một câu cho thấy chi tiết ấy nói gì về tài năng, vốn sống hay tấm lòng của nhà văn. Đó là cách giữ cho bài luôn bám vào chữ "nhà văn lớn".

Ba kiểu chi tiết nên biết để chọn dẫn chứng đa dạng

Chi tiết đồ vật. Một vật cụ thể được nhà văn trao cho sức nặng biểu tượng: nồi cháo cám, cây lược ngà, bát cháo hành. Kiểu chi tiết này dễ phân tích vì người đọc nhìn thấy được, sờ thấy được. Khi dùng, bạn nên chỉ ra vật ấy xuất hiện vào lúc nào trong mạch truyện, và vì sao đúng lúc đó nó mới phát huy sức gợi. Cùng một nồi cháo cám, nếu xuất hiện ở đầu truyện thì chỉ là cảnh nghèo; đặt vào bữa cơm đầu tiên có nàng dâu, nó thành một điểm nhấn vừa xót xa vừa ấm áp.

Chi tiết âm thanh, ánh sáng. Tiếng sáo gọi bạn tình trong đêm xuân ở Vợ chồng A Phủ, chuyến tàu đêm sáng rực ở Hai đứa trẻ là những chi tiết tác động vào cảm giác. Chúng thường gắn với sự thức tỉnh nội tâm hoặc khát vọng. Phân tích kiểu chi tiết này, bạn nên chú ý nhịp lặp lại: chi tiết trở đi trở lại bao nhiêu lần, mỗi lần mang sắc thái gì.

Chi tiết kết cấu. Có những chi tiết đặt ở vị trí đặc biệt để tạo vòng tròn hoặc đối xứng, như cái lò gạch cũ ở đầu và cuối Chí Phèo, hay hình ảnh rừng xà nu mở đầu và khép lại Rừng xà nu. Kiểu chi tiết này chứng minh rất tốt tầm vóc nhà văn, vì nó cho thấy người viết nhìn bao quát toàn bộ tác phẩm chứ không chỉ chăm chút từng đoạn.

Đoạn mẫu ngắn: từ chiếc lược ngà đến tầm vóc người viết

Đoạn dưới đây cho thấy cách đi hết hai tầng của nhận định trong một đoạn văn. Đọc để thấy mạch, không chép.

Cây lược ngà chỉ là một vật nhỏ, nhưng Nguyễn Quang Sáng đã dồn vào đó cả một đời người lính: nỗi nhớ con, lời hứa, công sức tỉ mỉ cưa từng chiếc răng lược ở nơi căn cứ, và cả cái chết khi chưa kịp trao quà. Chi tiết người đồng đội mang chiếc lược về trao lại cho đứa con gái khiến tình cha con vượt qua cả sự mất mát. Không cần những đoạn bình luận dài về chiến tranh, nhà văn để một đồ vật nói thay. Chính khả năng biến một vật nhỏ thành biểu tượng của tình cảm thiêng liêng ấy cho thấy tầm vóc của ngòi bút.

Câu kết của đoạn là câu quay về nhận định, nối chi tiết với tài năng người viết. Nếu bỏ câu này, đoạn văn vẫn là một đoạn phân tích hay, nhưng chưa làm nhiệm vụ chứng minh.

Dàn ý gợi ý

Dàn ý dưới đây dùng được cho cả đề yêu cầu chứng minh bằng tác phẩm tự chọn và đề chỉ định một tác phẩm.

  1. Mở bài: dẫn từ trải nghiệm đọc: người đọc thường quên cốt truyện nhưng nhớ chi tiết; nêu nhận định.
  2. Giải thích: chi tiết nghệ thuật là gì; "nhỏ" về dung lượng, "lớn" về ý nghĩa; nhà văn lớn; ý cả câu với hai tầng.
  3. Lý giải: chi tiết là kết quả của vốn sống; đòi hỏi chọn lọc; làm việc bằng sức gợi; đứng được qua thời gian.
  4. Chứng minh: hai đến ba chi tiết từ một hoặc hai tác phẩm; mỗi chi tiết phân tích ý nghĩa rồi nói về tầm vóc nhà văn.
  5. Bàn luận: chi tiết chỉ có giá trị trong chỉnh thể; chi tiết thừa, chi tiết giả; nhà văn lớn không chỉ nhờ chi tiết; bài học cho người đọc và người viết.
  6. Kết bài: khẳng định giá trị nhận định; suy nghĩ về cách đọc chậm để nhận ra chi tiết.

Bàn luận: đừng tuyệt đối hoá chi tiết

Phần bàn luận nên làm rõ những giới hạn sau, để bài không ca ngợi một chiều.

  • Chi tiết chỉ có giá trị khi nằm trong chỉnh thể tác phẩm. Tách cây lược ngà khỏi câu chuyện về người cha thì nó chỉ còn là một đồ vật.
  • Không phải chi tiết nào cũng đắt. Có những chi tiết thừa, rườm, hoặc giả tạo vì người viết muốn gây ấn tượng. Nhà văn lớn biết bỏ bớt.
  • Nhà văn lớn không chỉ lớn nhờ chi tiết. Tư tưởng, cách nhìn đời, giọng điệu, kết cấu đều góp phần. Chi tiết là nơi những phẩm chất ấy hiện ra rõ nhất, chứ không thay thế chúng.
  • Với người đọc, nhận định là lời nhắc đọc chậm. Đọc lướt để biết chuyện thì bỏ qua chi tiết; đọc chậm mới thấy nhà văn gửi gắm gì vào một dòng tưởng bình thường.
  • Với người học viết, nhận định gợi một kỹ năng: muốn bài văn của mình có sức nặng, hãy tìm một chi tiết cụ thể thay vì nhiều câu bình luận chung.

Câu hỏi thường gặp

Ai là người nói "chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn"?

Câu này lưu hành rộng trong sách tham khảo và đề thi ở Việt Nam, nhưng người nói đầu tiên không được ghi nhận thống nhất trong các nguồn phổ thông. Vì vậy, khi viết bài, bạn nên dùng "có ý kiến cho rằng". Điều quan trọng là hiểu và chứng minh được nhận định.

Chi tiết nghệ thuật khác gì chi tiết thông thường trong truyện?

Chi tiết thông thường chỉ cung cấp thông tin để câu chuyện chạy. Chi tiết nghệ thuật mang thêm tầng nghĩa: biểu tượng, dự báo, khắc hoạ số phận, chở chủ đề. Trong bài nghị luận về nhận định này, bạn chỉ nên chọn chi tiết nghệ thuật, vì chỉ chúng mới chứng minh được chữ "lớn".

Có thể dùng chi tiết trong thơ làm dẫn chứng không?

Được. Thơ cũng có chi tiết, hình ảnh đắt, như vầng trăng trong Ánh trăng hay hương ổi trong Sang thu. Chỉ cần phân tích hình ảnh đó như một chi tiết nghệ thuật: nhỏ về dung lượng, lớn về sức gợi, và cho thấy tài năng nhà thơ.

Nên chọn bao nhiêu chi tiết để chứng minh?

Hai đến ba chi tiết phân tích kỹ là vừa. Nếu chọn từ một tác phẩm, các chi tiết nên bổ sung cho nhau. Nếu chọn từ hai tác phẩm, nên chọn chúng khác nhau về loại, ví dụ một đồ vật và một âm thanh, để bài phong phú.

Bát cháo hành trong Chí Phèo có nên dùng không?

Có thể dùng, vì đây là chi tiết rất đắt. Tuy nhiên rất nhiều bài làm chọn chi tiết này, nên bạn cần phân tích đúng hướng nhận định: nó cho thấy tài năng của Nam Cao trong việc dùng một vật bình thường để đánh thức phần người. Nếu muốn bài khác biệt hơn, có thể chọn cái lò gạch cũ.

Phần bàn luận có nên nói nhận định này phiến diện không?

Không nên gọi là phiến diện, mà nên bổ sung: chi tiết là một thước đo quan trọng nhưng không phải duy nhất. Cách nói bổ sung có lý lẽ thường được đánh giá cao hơn cách bác bỏ, vì nó cho thấy bạn hiểu nhận định nhưng vẫn có suy nghĩ riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138