Một đoạn phân tích thơ chắc ý thường có bốn phần nối nhau: câu luận điểm nêu điều đoạn văn sẽ chứng minh, dẫn chứng là dòng thơ hoặc chữ thơ, phần phân tích giải thích vì sao chữ ấy tạo ra ý nghĩa ấy, và câu chốt nâng ý lên hoặc nối sang đoạn sau. Thiếu luận điểm, đoạn văn thành giảng thơ không hướng; thiếu phân tích, đoạn văn thành chép thơ kèm lời khen.
Mô hình này không phải công thức máy móc. Nó là cách kiểm tra xem đoạn văn đã làm đủ việc chưa. Bài viết đi qua từng phần, chỉ ra câu luận điểm tốt khác câu yếu ở đâu, phần phân tích cần mấy tầng, tỉ lệ hợp lý giữa các phần, và có một đoạn mẫu ngắn về bài Bánh trôi nước để bạn thấy bốn phần ghép với nhau ra sao.
Vì sao bài phân tích được xây từ từng đoạn
Bài phân tích tác phẩm dài hay ngắn đều được ghép từ các đoạn văn, mỗi đoạn mang một luận điểm. Người chấm, người đọc lướt qua bài thường nhìn câu đầu mỗi đoạn để nắm mạch. Nếu câu đầu nói rõ ý, bài văn có xương sống; nếu câu đầu chỉ là "Đến câu thơ thứ ba, tác giả viết", người đọc phải tự đoán người viết muốn chứng minh điều gì.
Viết tốt từng đoạn cũng là cách luyện hiệu quả nhất khi thời gian ít. Thay vì viết trọn một bài dài mỗi tuần, bạn có thể viết mỗi ngày một đoạn phân tích cho một khổ thơ, tự kiểm theo bốn phần, sau một tháng đã có mấy chục đoạn và một thói quen viết có cấu trúc. Khi vào bài lớn, việc còn lại chủ yếu là sắp các đoạn theo dàn ý và viết câu nối.
Một lý do nữa: đề thi theo chương trình hiện hành thường có câu viết đoạn văn ngắn bên cạnh bài văn dài. Câu viết đoạn ấy kiểm tra đúng năng lực xây một luận điểm trọn vẹn trong số chữ giới hạn. Đoạn văn có đủ bốn phần sẽ đáp ứng yêu cầu ấy mà không phải học thêm một kỹ thuật riêng.
Bốn phần của một đoạn phân tích và việc của từng phần
Luận điểm. Một câu, đặt ở đầu đoạn, nói điều đoạn văn sẽ chứng minh. Câu luận điểm phải có nhận xét, không chỉ có đối tượng. "Hai câu thực tả cảnh Đèo Ngang" mới là đối tượng; "Hai câu thực cho thấy sự sống con người hiện ra thưa thớt, nhỏ nhoi giữa núi đèo hoang vắng" mới là luận điểm.
Dẫn chứng. Dòng thơ, cụm từ hoặc một chữ, trích chính xác. Dẫn chứng nên vừa đủ: phân tích chữ nào thì trích chữ ấy, không chép cả khổ rồi chỉ bàn một từ. Với Qua Đèo Ngang, dẫn chứng cho luận điểm trên là "Lom khom dưới núi, tiều vài chú, / Lác đác bên sông, chợ mấy nhà".
Phân tích. Phần dài nhất, trả lời câu hỏi vì sao dẫn chứng chứng minh được luận điểm. Ở đây là phép đảo từ láy "lom khom", "lác đác" lên đầu câu, các số từ ít ỏi "vài chú", "mấy nhà", phép đối giữa hai câu. Mỗi đặc điểm phải đi kèm tác dụng: đảo từ láy lên trước khiến dáng vẻ nhỏ bé hiện ra trước cả con người.
Chốt ý. Một câu khép đoạn, nâng nhận xét lên tầm khái quát hơn hoặc mở sang luận điểm sau. Ví dụ: chính vì con người hiện lên ít ỏi như thế mà nỗi cô đơn của người lữ khách ở hai câu sau càng thấm thía. Câu chốt tốt khiến người đọc thấy đoạn văn có đích đến.
Câu luận điểm yếu và câu luận điểm có nội dung
Câu luận điểm quyết định chất lượng cả đoạn. Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu hay gặp trong bài học sinh và cách sửa để câu ấy mang được nhận xét.
| Câu yếu | Vì sao yếu | Câu có nội dung |
|---|---|---|
| Câu thơ đầu bài Bánh trôi nước rất hay. | Chỉ khen, không nói hay ở đâu | Câu thơ đầu giới thiệu vẻ đẹp hình thể người phụ nữ bằng lời tự hào, đầy tự tin. |
| Tiếp theo, tác giả tả cảnh mùa thu. | Chỉ báo thứ tự, không có nhận xét | Hai câu tiếp mở rộng không gian thu lên trời cao nhưng vẫn giữ cái tĩnh lặng của ao làng. |
| Khổ thơ sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật. | Biện pháp nào, để làm gì | Phép đảo ngữ và từ láy ở hai câu thực làm sự sống con người hiện ra nhỏ bé, rời rạc. |
| Khổ thơ thể hiện tâm trạng của tác giả. | Tâm trạng gì, sắc thái ra sao | Khổ thơ cuối dồn nỗi cô đơn của người lữ khách vào một hình ảnh khép kín: ta với ta. |
| Đoạn thơ nói về tình yêu quê hương. | Đúng nhưng chung, dùng được cho trăm bài | Đoạn thơ gửi tình quê vào những chi tiết rất nhỏ của đời sống thường ngày. |
Phép thử nhanh: đọc câu luận điểm của bạn rồi tự hỏi câu ấy có thể đặt vào bài phân tích một tác phẩm khác mà vẫn đúng không. Nếu có, câu ấy còn quá chung, cần thêm đặc điểm riêng của đoạn thơ đang phân tích.
Phân tích ba tầng: chữ, hình ảnh, ý nghĩa
Phần phân tích hay bị viết mỏng vì người viết dừng ở tầng thứ nhất: gọi tên biện pháp. Một phân tích đầy đặn đi qua ba tầng. Tầng chữ: chữ được dùng là gì, từ loại nào, có gì lạ về âm, về vị trí. Tầng hình ảnh: chữ ấy dựng lên hình ảnh nào trong trí người đọc. Tầng ý nghĩa: hình ảnh ấy nói gì về cảm xúc, thân phận, quan niệm của chủ thể trữ tình.
Lấy câu "Bảy nổi ba chìm với nước non" trong Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương. Tầng chữ: thành ngữ "ba chìm bảy nổi" được đảo thành "bảy nổi ba chìm", con số đi đôi với hai động từ trái nghĩa. Tầng hình ảnh: chiếc bánh trôi lúc chìm lúc nổi trong nồi nước sôi, đúng cách luộc bánh. Tầng ý nghĩa: thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ lênh đênh, không tự quyết được đời mình. Ba tầng nối nhau khiến lời phân tích có lý lẽ chứ không chỉ là cảm tính.
Không phải câu thơ nào cũng đủ ba tầng đậm như nhau. Có câu mạnh về âm thanh, có câu mạnh về hình ảnh. Nhưng thói quen đi qua ba tầng giúp bạn không bỏ sót, và nhất là không nhảy thẳng từ chữ sang ý nghĩa lớn lao mà không có cầu nối hình ảnh ở giữa. Bước nhảy ấy là nguyên nhân của những câu phân tích nghe như gán ghép.
Một đoạn mẫu ngắn về bài Bánh trôi nước
Đoạn dưới đây viết cho luận điểm về hai câu đầu bài thơ, khoảng một trăm sáu mươi chữ, để bạn thấy bốn phần ghép với nhau. Nó chỉ là minh hoạ cách viết, không phải đáp án; bạn nên viết lại theo cảm nhận và chữ của mình.
Hai câu đầu bài Bánh trôi nước vừa ngợi ca vẻ đẹp vừa ngậm ngùi cho thân phận người phụ nữ. Hồ Xuân Hương mở bằng lời tự giới thiệu: "Thân em vừa trắng lại vừa tròn". Cặp từ "vừa… lại vừa" đếm từng nét đẹp với giọng tự tin, gần như kiêu hãnh, khác hẳn lối xưng "thân em" nhún nhường quen thuộc trong ca dao. Nhưng ngay câu sau, giọng thơ trùng xuống: "Bảy nổi ba chìm với nước non". Thành ngữ "ba chìm bảy nổi" được đảo trật tự, vừa tả đúng cảnh chiếc bánh chìm nổi trong nồi nước, vừa gợi một kiếp người lênh đênh trước "nước non" rộng lớn. Chỉ qua hai câu, cái đẹp và cái bấp bênh đã đứng sát bên nhau, chuẩn bị cho lời khẳng định tấm lòng ở hai câu cuối.
Đọc lại đoạn mẫu, bạn sẽ thấy câu đầu là luận điểm; hai câu thơ là dẫn chứng; phần giữa phân tích cặp từ "vừa… lại vừa", thành ngữ đảo trật tự và hai lớp nghĩa của hình ảnh; câu cuối chốt ý và mở sang luận điểm về hai câu kết.
Tỉ lệ giữa các phần và những lệch hay gặp
Một đoạn phân tích cân đối thường có câu luận điểm ngắn, dẫn chứng vừa đủ, phần phân tích chiếm phần lớn số chữ và câu chốt ngắn. Những lệch dưới đây là dấu hiệu đoạn văn cần sửa.
- Dẫn chứng dài hơn phân tích: chép cả khổ thơ tám dòng rồi viết hai câu nhận xét. Hãy cắt dẫn chứng xuống những dòng thật sự được bàn.
- Phân tích chỉ có tên biện pháp: "Câu thơ sử dụng phép đảo ngữ, nhấn mạnh hình ảnh". Nhấn mạnh hình ảnh nào, để người đọc cảm thấy gì, chưa được nói.
- Không có câu chốt: đoạn văn dừng lửng ở một chi tiết, đoạn sau mở sang ý mới mà không có cầu nối, bài văn rời thành từng mảnh.
- Luận điểm nằm cuối đoạn: viết kiểu quy nạp không sai, nhưng trong bài thi người đọc lướt dễ bỏ qua; với người mới luyện, đặt luận điểm ở đầu đoạn an toàn hơn.
- Một đoạn ôm hai luận điểm: vừa bàn cảnh vừa bàn tình, vừa bàn khổ này vừa sang khổ khác. Tách thành hai đoạn, mỗi đoạn một câu luận điểm riêng.
- Câu chốt lặp lại luận điểm: chép lại câu đầu bằng chữ khác. Câu chốt nên tiến thêm một bước: nêu ý nghĩa rộng hơn hoặc quan hệ với ý sau.
Khi tự sửa, bạn có thể đếm sơ số câu: một câu luận điểm, một đến hai câu dẫn, ba đến năm câu phân tích, một câu chốt là khung hợp cho đoạn chừng một trăm năm mươi đến hai trăm chữ. Đoạn dài hơn thì tăng phần phân tích, không tăng phần dẫn chứng.
Tự kiểm một đoạn văn bằng bút màu
Cách kiểm này nhiều giáo viên dùng trong lớp và bạn tự làm được ở nhà. Chỉ cần bốn màu bút và một đoạn văn vừa viết.
- Tô một màu cho câu luận điểm. Nếu không tìm được câu nào để tô, đoạn văn chưa có luận điểm.
- Tô màu thứ hai cho mọi chữ trích từ tác phẩm. Nhìn vùng màu này có lấn át cả đoạn không.
- Tô màu thứ ba cho những câu giải thích vì sao chữ thơ tạo ra ý nghĩa. Đây phải là vùng màu lớn nhất.
- Tô màu thứ tư cho câu chốt. Đọc nó cạnh câu luận điểm: hai câu có khác nhau và câu chốt có tiến thêm một bước không.
- Gạch những câu không thuộc màu nào. Đó thường là câu kể lại nội dung hoặc lời khen chung, cân nhắc xoá hoặc viết lại.
Làm vài lần, bạn sẽ không cần bút màu nữa vì mắt đã quen nhận ra đoạn văn lệch ở đâu. Bài tập này cũng hữu ích khi đọc đoạn văn của bạn cùng lớp: nhận xét bằng màu cụ thể hơn nhiều so với "đoạn này chưa hay".
Câu hỏi thường gặp
Đoạn văn phân tích thơ có bắt buộc theo đúng bốn phần không?
Không bắt buộc theo thứ tự cứng. Người viết vững tay có thể mở bằng dẫn chứng rồi mới nêu luận điểm, hoặc đan phân tích xen giữa các dẫn chứng. Bốn phần là để kiểm tra đoạn văn đã đủ việc chưa; khi mới luyện, giữ thứ tự giúp đoạn văn rõ ràng hơn.
Một đoạn văn phân tích nên trích bao nhiêu câu thơ?
Trích đúng những gì sẽ được phân tích. Thường một đoạn bàn một đến hai dòng thơ, đôi khi một khổ ngắn nếu luận điểm nói về cấu trúc cả khổ. Trích nhiều mà không bàn đến thì phần trích chỉ làm loãng đoạn văn và tốn thời gian chép.
Đoạn văn khoảng 200 chữ thì phân bổ thế nào?
Có thể dành một câu cho luận điểm, một câu dẫn thơ, bốn đến năm câu phân tích, một câu chốt. Nếu đề chỉ định một nét đặc sắc, hãy chọn hẹp, chẳng hạn một hình ảnh hay một chữ, thay vì cố ôm cả đoạn thơ trong số chữ ít ỏi.
Có nên dùng câu hỏi tu từ trong đoạn phân tích không?
Dùng được nhưng tiết chế. Một câu hỏi đặt đúng chỗ có thể dẫn người đọc vào phần phân tích, ví dụ hỏi vì sao tác giả không viết theo trật tự thông thường. Dùng liên tục nhiều câu hỏi khiến đoạn văn né việc khẳng định nhận xét.
Làm sao để câu chốt không lặp lại câu luận điểm?
Câu chốt nên trả lời câu hỏi "vậy thì sao": điều vừa phân tích nói gì về cả bài, về tâm trạng chung, hoặc dẫn tới ý tiếp theo thế nào. Thử viết câu chốt bắt đầu bằng "chính vì thế" hoặc nêu quan hệ với luận điểm sau.
Đoạn văn phân tích có được dùng ý kiến của nhà phê bình không?
Được, nếu bạn chắc người nói và nội dung ý kiến. Ý kiến dẫn vào nên phục vụ luận điểm của đoạn, không thay cho phần phân tích của chính bạn. Không nhớ chắc người nói thì viết "có ý kiến cho rằng", tránh gán sai tên.