PheBinh.comPhê Bình
Phân tích ký, tuỳ bút và kịch

Phân tích Người lái đò Sông Đà: hình tượng con sông và ngòi bút tài hoa Nguyễn Tuân

Đọc Người lái đò Sông Đà ở góc tuỳ bút: con sông hung bạo và trữ tình, ngòi bút tài hoa uyên bác của Nguyễn Tuân, dàn ý và đoạn mẫu ngắn để tự viết.

Wide view of a rocky river gorge in the northwest mountains of Lai Chau at dawn, a lone wooden boat far below, mist over cliffs, cool green and slate tones

Người lái đò Sông Đà là một tuỳ bút in trong tập "Sông Đà" (1960) của Nguyễn Tuân, kết tinh từ chuyến đi thực tế Tây Bắc năm 1958. Tác phẩm dựng hai hình tượng song song: con sông Đà vừa hung bạo vừa trữ tình, và người lái đò vượt thác bằng tay nghề điêu luyện. Phía sau cả hai là một bản ngã rất riêng — bản ngã tài hoa, uyên bác, luôn đi tìm cái đẹp ở chỗ tột cùng của nó.

Bài này không phân tích nhân vật ông đò như một tính cách. Trọng tâm là tác phẩm với tư cách một tuỳ bút: Nguyễn Tuân nhìn con sông bằng con mắt nào, huy động những vốn hiểu biết gì, câu văn được tổ chức ra sao để người đọc nghe được tiếng thác. Cuối bài có dàn ý cho đề "phân tích hình tượng sông Đà" và một đoạn mẫu ngắn để bạn đối chiếu, không phải để chép.

Xuất xứ, thể loại và lời đề từ

Tập "Sông Đà" ra đời sau khi Nguyễn Tuân sống cùng bộ đội, công nhân và đồng bào ở vùng Tây Bắc. Người lái đò Sông Đà là bài nổi tiếng nhất của tập, thường được chọn làm ngữ liệu ở bậc trung học phổ thông. Điều cần nắm đầu tiên: đây là tuỳ bút, không phải truyện. Tuỳ bút cho phép người viết đi theo dòng cảm xúc và liên tưởng, xen ghi chép thực tế với suy tưởng, nên văn bản không có cốt truyện chặt mà có một mạch cảm hứng xuyên suốt.

Mạch cảm hứng ấy là khát khao tìm "chất vàng mười" của Tây Bắc — chữ mà chính Nguyễn Tuân dùng để chỉ vẻ đẹp của thiên nhiên và con người miền núi. Con sông là thứ thiên nhiên dữ dằn cần chinh phục, đồng thời là một công trình nghệ thuật của tạo hoá. Người lái đò là thứ "vàng mười" đã qua thử lửa ở con người lao động.

Tác phẩm mở bằng lời đề từ, trong đó có câu thơ chữ Hán của Nguyễn Quang Bích nói rằng mọi dòng sông đều chảy về phía đông, riêng sông Đà chảy về phía bắc. Lời đề từ báo trước tính cách khác thường của con sông: nó không giống ai, và vì vậy đáng để một ngòi bút ưa cái phi thường dồn sức miêu tả. Khi làm bài, bạn có thể dùng chi tiết này ở phần mở để dẫn vào hình tượng, thay cho câu giới thiệu tác giả chung chung.

Mạch văn bản: đi theo từng đoạn sông

Nắm mạch văn bản giúp bạn trích đúng chỗ và không kể lan man. Có thể chia như sau:

ĐoạnNội dung chínhĐiều cần để ý khi phân tích
Lời đề từHướng chảy khác thường của sông ĐàGợi tính cách "độc" của con sông
Sông Đà hung bạoĐá bờ sông dựng vách thành, mặt ghềnh Hát Loóng, những cái hút nước, thác đáNhân hoá con sông thành kẻ thù có mưu đồ
Trận vượt thácÔng đò vượt ba trùng vi thạch trậnLiên tưởng quân sự, nhịp câu dồn dập
Sông Đà trữ tìnhCon sông nhìn từ tàu bay, màu nước theo mùa, cảm giác gặp lại cố nhân, đoạn sông lặng tờBút pháp hội hoạ, thi ca; nhịp chậm lại
Khép lạiÔng đò sau trận thác, cuộc sống bình thảnChủ nghĩa anh hùng ẩn trong lao động thường ngày

Lưu ý rằng ranh giới giữa các đoạn không tuyệt đối. Nguyễn Tuân hay chen lời bình, kỷ niệm, so sánh xa vào giữa mạch tả. Nếu đề chỉ trích một đoạn, bạn đặt đoạn đó vào bảng trên để biết nó đứng ở đâu trong toàn bài, rồi mới đi vào câu chữ. Chính vị trí ấy cho biết đoạn văn đang làm nhiệm vụ gì: dựng thế đối đầu, đẩy lên cao trào, hay hạ nhịp để người đọc thấy mặt dịu dàng của con sông.

Sông Đà hung bạo: con sông như một sinh thể có mưu đồ

Đá và nước được nhân hoá thành kẻ thù. Nguyễn Tuân không tả đá bằng kích thước đơn thuần. Đá "mai phục", nước "đòi nợ", thác "réo", hút nước như "cái giếng bê tông". Con sông hiện lên như một sinh thể có ý chí, có chiến thuật, luôn rình rập người đi đò. Đây là chỗ khác của tuỳ bút này so với một bài ký địa lý: thiên nhiên được trao tính cách.

Câu văn mang nhịp của dòng thác. Câu nổi tiếng "Nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió" dùng cấu trúc vòng tròn: chữ cuối của vế này thành chữ đầu của vế sau. Đọc lên, bạn nghe được sự xô đẩy liên tiếp không có điểm dừng. Khi phân tích, đừng chỉ gọi tên "điệp cấu trúc"; hãy nói cái cấu trúc đó làm cho người đọc cảm thấy gì.

Âm thanh được tả bằng liên tưởng nghịch. Tiếng thác được ví với nhiều thứ âm thanh khác nhau, từ tiếng oán trách, van xin đến tiếng gầm thét. Nguyễn Tuân hay dùng cách liên tưởng đi từ cái êm sang cái dữ, làm âm thanh có độ tăng tiến. Đây là chỗ thể hiện năng lực cảm thụ bằng nhiều giác quan.

Thạch trận và ngôn ngữ quân sự. Đoạn ông đò vượt thác dùng dày đặc từ của trận mạc: trùng vi, cửa tử, cửa sinh, phục binh, viện binh. Con sông thành một bày binh bố trận có tính toán. Nhờ vậy cuộc vượt thác mang tầm vóc một trận đánh, và cái đẹp của tay nghề được thử thách ở mức khắc nghiệt nhất — đúng sở thích tìm cái phi thường của Nguyễn Tuân.

Sông Đà trữ tình: khi người viết đổi sang con mắt hoạ sĩ

Sau trận thác, nhịp văn chậm hẳn lại. Nhìn từ trên tàu bay, con sông "tuôn dài như một áng tóc trữ tình", ẩn hiện giữa mây trời Tây Bắc, hoa ban, hoa gạo và khói nương. Hình ảnh mái tóc biến con sông dữ dằn thành dáng một người con gái. Phép so sánh này đáng phân tích kỹ vì nó đổi hẳn điểm nhìn: từ dưới lòng thác lên trên cao, từ cận cảnh sang toàn cảnh.

Màu nước sông Đà cũng được tả theo mùa: mùa xuân xanh màu ngọc bích, khác cái xanh "canh hến" của sông Gâm, sông Lô; mùa thu "lừ lừ chín đỏ". Cách so sánh màu nước với những con sông khác cho thấy người viết đã đi nhiều, nhìn nhiều, và có ý thức phân biệt tinh tế. Đến đoạn sông lặng tờ, bờ sông hiện ra "hoang dại như một bờ tiền sử", hồn nhiên như cổ tích. Thời gian như ngưng lại.

Điều quan trọng khi phân tích là chỉ ra sự thống nhất của hai mặt. Hung bạo và trữ tình không phải hai con sông khác nhau; đó là hai trạng thái của cùng một sinh thể, được một bản ngã nghệ sĩ nhìn ra. Bản ngã ấy yêu cái dữ dội đến tột cùng và cũng nhạy với cái dịu dàng đến tận cùng. Viết được ý này, bài của bạn có chiều sâu hơn hẳn việc liệt kê hai mặt rời rạc.

Bản ngã Nguyễn Tuân hiện ra trong từng trang

Tài hoa: nhìn mọi thứ ở phương diện thẩm mỹ. Con sông, tảng đá, mái chèo đều được nhìn như đối tượng nghệ thuật. Tay lái của ông đò được gọi là "ra hoa" — lao động thành nghệ thuật. Đây là quan niệm thẩm mỹ nhất quán: cái đẹp có ở con người lao động bình thường chứ không chỉ ở những thú chơi tao nhã.

Uyên bác: huy động vốn hiểu biết nhiều ngành. Trong cùng một bài, người đọc gặp kiến thức địa lý, quân sự, hội hoạ, điện ảnh, văn chương. Khi tả con sông, ông nghĩ tới góc máy quay, tới tranh, tới thơ cổ. Sự uyên bác không phải để khoe chữ mà để tìm cách diễn đạt chính xác nhất cho một cảm giác.

Ngôn ngữ: chữ mới, câu dài và câu ngắn đan nhau. Nguyễn Tuân có câu dài hàng chục chữ, chồng nhiều vế, rồi đặt cạnh câu cụt vài chữ. Ông dùng từ lạ, ghép từ mới, đặt từ quen vào chỗ không ngờ. Bạn nên chọn hai, ba câu tiêu biểu để chứng minh, đừng cố liệt kê.

Tình yêu đất nước qua thiên nhiên và con người. Tác phẩm viết trong bối cảnh xây dựng miền Bắc sau năm 1954; cảm hứng chung là ngợi ca vẻ đẹp xứ sở và con người lao động. Khi bàn ý này, nên bám vào câu chữ — con sông như "cố nhân", ông đò bình thản sau trận thác — thay vì viết khẩu hiệu.

Dàn ý cho đề phân tích hình tượng sông Đà

Đề thường gặp là phân tích hình tượng sông Đà, hoặc một đoạn tả sông hung bạo hay trữ tình. Dàn ý gợi ý dưới đây theo hướng toàn bài; khi đề trích đoạn, bạn thu hẹp phần thân tương ứng:

  1. Mở bài: dẫn từ lời đề từ về hướng chảy khác thường của sông Đà, giới thiệu tuỳ bút trong tập "Sông Đà" và nêu vấn đề: con sông hung bạo mà trữ tình, nhìn qua bản ngã tài hoa.
  2. Luận điểm 1 — sông Đà hung bạo: chọn hai, ba hình ảnh (vách đá, mặt ghềnh, hút nước, thác đá); phân tích phép nhân hoá và nhịp câu.
  3. Luận điểm 2 — sông Đà như một trận đồ: ngôn ngữ quân sự ở đoạn vượt thác; ý nghĩa của việc đẩy thiên nhiên lên thành đối thủ.
  4. Luận điểm 3 — sông Đà trữ tình: áng tóc, màu nước theo mùa, đoạn sông lặng tờ; đổi điểm nhìn và đổi nhịp văn.
  5. Luận điểm 4 — nghệ thuật và bản ngã: liên tưởng đa ngành, chữ nghĩa, cảm hứng đi tìm cái đẹp tột cùng.
  6. Kết bài: khái quát sự thống nhất hai mặt; nêu cảm nhận riêng về một hình ảnh bạn nhớ nhất, nói vì sao.

Một mẹo nhỏ: mỗi luận điểm chỉ cần một câu trích ngắn đúng nguyên văn, còn lại diễn đạt bằng lời mình. Trích dài làm bài thành chép lại văn bản, giám khảo không đánh giá cao.

Đoạn mẫu ngắn và những lỗi hay gặp

Đoạn dưới đây chỉ minh hoạ cách nối luận điểm – dẫn chứng – phân tích, bạn nên viết lại bằng cảm nhận của mình:

  • Đoạn mẫu: "Chỉ một câu 'nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió', Nguyễn Tuân đã cho người đọc nghe thấy mặt ghềnh Hát Loóng. Chữ cuối của vế trước lặp lại ở đầu vế sau, câu văn cứ thế đẩy nhau đi như những lớp sóng không ngớt. Con sông không đứng yên cho người ta ngắm; nó chủ động tấn công, và câu văn cũng mang nhịp tấn công ấy."
  • Lỗi 1: biến bài phân tích hình tượng con sông thành bài phân tích nhân vật ông đò. Nếu đề hỏi con sông, ông đò chỉ nhắc ở mức làm rõ thế đối đầu.
  • Lỗi 2: liệt kê hàng loạt so sánh mà không nói tác dụng. Một so sánh phân tích kỹ có giá trị hơn mười so sánh gọi tên.
  • Lỗi 3: trích sai chữ. Câu văn Nguyễn Tuân dài và lạ, nhớ không chắc thì diễn đạt lại ý, đừng ghi trong ngoặc kép.
  • Lỗi 4: viết phần bản ngã tác giả bằng các tính từ chung như "tài năng", "độc đáo" mà không gắn với chi tiết cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Người lái đò Sông Đà thuộc thể loại gì?

Đây là một tuỳ bút, in trong tập "Sông Đà" của Nguyễn Tuân. Tuỳ bút cho phép người viết đi theo cảm xúc và liên tưởng, kết hợp ghi chép người thật việc thật với suy tưởng, bình luận, nên mạch văn bản là mạch cảm hứng chứ không phải cốt truyện.

Vì sao gọi bản ngã Nguyễn Tuân là tài hoa, uyên bác?

Tài hoa vì ông nhìn mọi sự vật ở phương diện thẩm mỹ, kể cả tay lái của người lao động. Uyên bác vì trong một bài tuỳ bút ông huy động hiểu biết về địa lý, quân sự, hội hoạ, điện ảnh, văn chương để tìm cách diễn đạt chính xác cho cảm giác của mình.

Khi phân tích sông Đà có cần phân tích ông lái đò không?

Nếu đề hỏi riêng hình tượng con sông, ông đò chỉ nên nhắc ở mức cần thiết để thấy thế đối đầu giữa con người và thiên nhiên. Phân tích ông đò như một nhân vật là một dạng đề khác, cần dàn ý riêng.

Có nên học thuộc nhiều câu văn của Nguyễn Tuân để trích không?

Nên thuộc chính xác vài câu ngắn tiêu biểu cho mỗi luận điểm, như câu về nước xô đá hay hình ảnh áng tóc trữ tình. Thuộc dài mà sai chữ thì có hại hơn là diễn đạt lại ý bằng lời mình và không đặt trong ngoặc kép.

Hai mặt hung bạo và trữ tình liên hệ với nhau thế nào?

Đó là hai trạng thái của cùng một con sông, được một bản ngã nghệ sĩ cảm nhận trọn vẹn. Phân tích tốt cần chỉ ra sự chuyển điểm nhìn, chuyển nhịp văn giữa hai phần, và kết luận rằng chính sự đối lập ấy làm nên vẻ đẹp đầy đủ của sông Đà.

Lời đề từ của tác phẩm có ý nghĩa gì?

Lời đề từ có câu thơ chữ Hán của Nguyễn Quang Bích nói mọi sông đều chảy về đông, riêng sông Đà chảy về bắc. Nó gợi ra tính cách khác thường của con sông và báo trước một ngòi bút sẽ đi tìm cái độc đáo, phi thường ở đối tượng miêu tả.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138