PheBinh.comPhê Bình
Kỹ năng viết bài phân tích tác phẩm

So sánh hai đoạn thơ: chọn bố cục song hành hay nối tiếp và viết câu chuyển

Cách viết bài so sánh hai đoạn thơ: lập bảng đối chiếu, chọn bố cục nối tiếp hay song hành, viết câu chuyển và câu so sánh, ví dụ Tràng giang và Chiều tối.

Two students at a cafe table in Hanoi comparing two open notebooks side by side, faces out of frame, glasses of iced tea, soft window light

Bài so sánh hai đoạn thơ có hai bố cục chính: nối tiếp, tức phân tích lần lượt đoạn thứ nhất, đoạn thứ hai rồi mới đối chiếu; và song hành, tức đặt hai đoạn cạnh nhau theo từng tiêu chí như hình ảnh, cảm xúc, nghệ thuật. Nối tiếp dễ viết, hợp người mới luyện và đoạn thơ dài; song hành khó hơn nhưng làm phần so sánh sắc và liền mạch hơn.

Chọn bố cục nào cũng cần một việc làm trước: lập bảng đối chiếu trên nháp để tìm đúng chỗ giống và khác. Bài này hướng dẫn lập bảng, phân tích ưu nhược từng bố cục, gợi ý câu chuyển và câu so sánh tự nhiên, rồi phác dàn ý cho một cặp đoạn thơ quen thuộc: khổ cuối Tràng giang của Huy Cận và bài Chiều tối của Hồ Chí Minh.

Đề so sánh yêu cầu gì ở người viết

Mục đích của đề so sánh không phải phân xử đoạn thơ nào hay hơn. Đặt hai đoạn thơ cạnh nhau là để mỗi đoạn hiện rõ nét riêng của nó, điều mà khi đọc riêng lẻ người ta dễ bỏ qua. Cảnh thu của Nguyễn Khuyến tĩnh và khép kín đến mức nào chỉ thấy rõ khi đặt cạnh khoảnh khắc giao mùa đầy chuyển động trong Sang thu của Hữu Thỉnh.

Vì thế bài so sánh có hai yêu cầu đồng thời. Thứ nhất, vẫn phải phân tích được từng đoạn thơ với chi tiết cụ thể, không chỉ nêu nhận xét chung. Thứ hai, phải chỉ ra được điểm gặp nhau và điểm khác nhau, kèm một vài lý giải vì sao có sự khác biệt. Thiếu yêu cầu thứ nhất, bài so sánh thành bảng liệt kê. Thiếu yêu cầu thứ hai, bài văn thành hai bài phân tích đặt cạnh nhau.

Đề so sánh thường được nêu dưới dạng "cảm nhận về hai đoạn thơ", "so sánh để thấy nét đặc sắc", hoặc "nhận xét về điểm tương đồng và khác biệt". Lệnh đề khác nhau chút ít nhưng người đọc bài đều chờ một phần đối chiếu rõ ràng. Phần này nên chiếm khoảng một phần ba thân bài trở lên nếu đề nhấn vào so sánh, ít hơn nếu đề nhấn vào cảm nhận.

Lập bảng đối chiếu trên nháp trước khi chọn bố cục

Bảng đối chiếu là bước bắt buộc, dù bạn chọn bố cục nào. Kẻ ba cột, mỗi hàng một tiêu chí, điền ngắn gọn bằng chi tiết lấy từ văn bản. Ví dụ dưới đây đặt bốn câu đầu Thu điếu cạnh khổ đầu Sang thu.

Tiêu chíThu điếu (bốn câu đầu)Sang thu (khổ đầu)
Thời điểmMùa thu đã định hình, cảnh thu trọn vẹnKhoảnh khắc giao mùa, thu vừa chớm
Không gianAo làng nhỏ, thuyền câu "bé tẻo teo"Ngõ, vườn, làn gió, khoảng không gần
Giác quan chủ đạoThị giác: màu nước trong, sóng biếc, lá vàngKhứu giác và xúc giác: hương ổi, gió se, sương
Chuyển độngRất khẽ: sóng "gợn tí", lá "khẽ đưa vèo"Chậm rãi, ngập ngừng: sương "chùng chình"
Chủ thể cảm nhậnẨn sau cảnh, nỗi lặng lẽ thấm qua cảnhHiện qua "bỗng nhận ra", "hình như": ngỡ ngàng
Thể thơ, nhịpThất ngôn bát cú Đường luật, vần "eo"Thơ năm chữ, nhịp nhẹ, gần lời nói

Nhìn bảng, điểm giống hiện ra ngay: cả hai đều là cảnh thu làng quê Bắc Bộ, đều tinh tế ở những chuyển động rất nhỏ. Điểm khác cũng rõ: một bên là thu đã trọn và tĩnh, một bên là thu vừa sang và đang động. Những dòng như thế chính là câu luận điểm cho phần so sánh. Hàng nào bạn không điền được chi tiết cụ thể thì bỏ, đừng cố đối chiếu tiêu chí không có trong văn bản.

Bố cục nối tiếp: phân tích lần lượt rồi đối chiếu

Cấu trúc. Mở bài giới thiệu cả hai tác giả, tác phẩm và vấn đề chung. Thân bài gồm ba khối: phân tích đoạn thơ thứ nhất, phân tích đoạn thơ thứ hai, rồi một khối so sánh nêu điểm giống, điểm khác và lý giải. Kết bài đánh giá chung.

Ưu điểm. Dễ tổ chức, mỗi đoạn thơ được phân tích trọn vẹn, ít nguy cơ bỏ sót chi tiết. Hợp với đoạn thơ dài hoặc hai đoạn thơ khác biệt nhiều về thể loại và giọng điệu, khi đặt song hành từng tiêu chí sẽ rất gượng.

Nhược điểm. Dễ thành hai bài phân tích dán lại, khối so sánh cuối bài bị viết vội vì đã hết thời gian. Người đọc phải nhớ chi tiết của đoạn thứ nhất khi đọc đến khối so sánh.

Cách khắc phục. Khi phân tích đoạn thơ thứ hai, cài sẵn những câu nhắc lại đoạn thứ nhất, ví dụ "nếu cảnh thu của Nguyễn Khuyến được nhìn bằng mắt thì ở đây mùa thu đến qua mùi hương". Như vậy phần so sánh đã bắt đầu từ giữa bài, khối cuối chỉ cần khái quát và lý giải. Đồng thời, phân bổ thời gian sao cho khối so sánh không ít hơn mỗi khối phân tích quá nhiều.

Bố cục song hành: đối chiếu theo từng tiêu chí

Cấu trúc. Sau mở bài và một đoạn giới thiệu ngắn hai đoạn thơ, thân bài chia theo tiêu chí lấy từ bảng đối chiếu: không gian, giác quan cảm nhận, chủ thể trữ tình, nghệ thuật. Mỗi đoạn văn bàn một tiêu chí, nói về cả hai đoạn thơ trong cùng đoạn văn.

Ưu điểm. Phần so sánh nằm khắp bài, sắc và liền mạch. Người đọc thấy ngay sự khác biệt vì hai chi tiết được đặt sát nhau. Hợp với hai đoạn thơ cùng đề tài, cùng độ dài, có nhiều điểm đối chiếu được.

Nhược điểm. Khó viết, dễ rơi vào kiểu "A thế này, còn B thế kia" lặp lại nhàm. Từng đoạn thơ có thể bị cắt vụn, người đọc không cảm được trọn vẹn một đoạn nào.

Cách khắc phục. Trước khi vào các tiêu chí, viết một đoạn khái quát cảm nhận chung về từng đoạn thơ để người đọc có hình dung trọn. Trong mỗi tiêu chí, phân tích sâu một bên rồi dùng bên kia làm điểm đối chiếu, thay vì chia đôi số chữ đều đặn. Đổi chiều luân phiên: tiêu chí này lấy đoạn thứ nhất làm chính, tiêu chí sau lấy đoạn thứ hai.

Câu chuyển và câu so sánh dùng được

Phần so sánh hay bị đơn điệu vì người viết chỉ có một mẫu câu "còn ở đoạn thơ thứ hai". Dưới đây là những kiểu câu bạn có thể biến đổi theo nội dung của mình, miễn đặt vào đó chi tiết thật của văn bản.

  • Câu nêu điểm gặp: "Cùng viết về buổi chiều, cả hai đoạn thơ đều mở bằng những hình ảnh quen thuộc của thơ cổ: cánh chim và áng mây".
  • Câu chuyển sang điểm khác: "Nhưng nếu cánh chim của Huy Cận chở cả bóng chiều đổ xuống, thì cánh chim trong Chiều tối mỏi mệt tìm về chốn nghỉ".
  • Câu đối chiếu trong một mệnh đề: "Một bên khép lại trong nỗi nhớ nhà, một bên mở ra ngọn lửa hồng ấm áp của sự sống".
  • Câu lý giải: "Sự khác biệt ấy có gốc từ hoàn cảnh: một hồn thơ lạc lõng giữa không gian vũ trụ, một người tù trên đường bị giải đi vẫn hướng về con người".
  • Câu khái quát cuối phần so sánh: "Đặt cạnh nhau, hai đoạn thơ cho thấy hai cách thơ hiện đại tiếp nhận thi liệu cổ điển".

Tránh lạm dụng các cụm "giống nhau ở chỗ", "khác nhau ở chỗ" ở đầu mọi câu. Khi so sánh đã được cài vào cấu trúc câu, người đọc tự thấy sự đối chiếu mà không cần biển báo.

Phác dàn ý: khổ cuối Tràng giang và bài Chiều tối

Đây là cặp được dạy nhiều vì cùng cảnh chiều, cùng hình ảnh cánh chim và áng mây. Dàn ý dưới đây theo bố cục song hành, chỉ nêu khung để bạn tự phân tích.

  1. Mở bài: giới thiệu Huy Cận với khổ cuối Tràng giang trong tập Lửa thiêng, Hồ Chí Minh với Chiều tối trong tập Nhật ký trong tù; vấn đề: hai bức tranh chiều mang màu sắc cổ điển nhưng chở hai tâm trạng khác nhau.
  2. Khái quát: khổ cuối Tràng giang khép lại bài thơ bằng nỗi nhớ nhà; Chiều tối là cảnh chiều trên đường chuyển lao, kết bằng hình ảnh lò than rực hồng.
  3. Tiêu chí thiên nhiên: "Lớp lớp mây cao đùn núi bạc, / Chim nghiêng cánh nhỏ: bóng chiều sa" với không gian hùng vĩ, cánh chim nhỏ như chở bóng chiều; "Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ, / Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không" với cảnh chiều thanh, chậm, cánh chim mang tâm thế mỏi.
  4. Tiêu chí con người và cảm xúc: "Lòng quê dợn dợn vời con nước, / Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà" với nỗi nhớ không cần cớ; cô gái xay ngô và lò than rực hồng với điểm sáng ấm của đời sống lao động.
  5. Tiêu chí nghệ thuật: thi liệu cổ điển ở cả hai; câu kết Tràng giang gợi nhớ ý thơ Hoàng Hạc lâu của Thôi Hiệu nhưng nói khác đi; bài Chiều tối vận động từ tĩnh sang động, từ bóng tối sang ánh lửa.
  6. Lý giải và đánh giá: hồn thơ cô đơn trước vũ trụ của một nhà Thơ mới; cái nhìn hướng về sự sống của người tù cách mạng; cả hai cho thấy sức sống của thi liệu cổ trong thơ hiện đại.
  7. Kết bài: khẳng định nét riêng của mỗi đoạn và điều người đọc mang theo sau khi đặt chúng cạnh nhau.

Khi phân tích Chiều tối, cần nói rõ bạn đang bàn bản dịch thơ hay nguyên tác phiên âm. Bản dịch của Nam Trân thường dùng trong sách học có thêm chữ "tối" không có trong nguyên tác và chuyển "cô vân mạn mạn" thành "chòm mây trôi nhẹ"; nhiều người đọc đã chỉ ra rằng sắc thái lẻ loi, chậm chạp của nguyên tác vì thế mờ đi. Nhận xét chênh lệch dịch thuật như vậy làm bài so sánh chính xác hơn.

Lỗi hay gặp trong bài so sánh hai đoạn thơ

Những lỗi dưới đây khiến bài so sánh mất điểm mạnh dù phần phân tích từng đoạn không tệ.

  • Phân xử hơn kém: kết luận đoạn thơ này hay hơn đoạn kia. Mỗi đoạn có giá trị trong hoàn cảnh của nó; bài so sánh làm sáng nét riêng chứ không xếp hạng.
  • So sánh khập khiễng: đối chiếu tiêu chí mà một bên không có, ví dụ cố tìm "nhân vật trữ tình xuất hiện trực tiếp" ở một đoạn thơ tả cảnh thuần tuý.
  • Chỉ nêu giống khác mà không lý giải: người đọc thấy hiện tượng nhưng không hiểu vì sao. Một vài câu lý giải về hoàn cảnh, thể loại, phong cách là đủ.
  • Lý giải quá đà: biến phần lý giải thành bài lịch sử văn học hoặc tiểu sử tác giả, lấn mất phần văn bản.
  • Mất cân đối: phân tích đoạn thơ quen kỹ, đoạn lạ sơ sài. Người đọc sẽ thấy ngay bạn đang dựa vào bài đã học.

Câu hỏi thường gặp

Nên chọn bố cục nối tiếp hay song hành khi đi thi?

Nếu chưa luyện nhiều, chọn nối tiếp và cài các câu đối chiếu khi phân tích đoạn thứ hai. Nếu hai đoạn thơ cùng đề tài, nhiều điểm tương ứng và bạn đã quen viết, song hành cho bài so sánh sắc hơn. Quan trọng nhất là chọn sớm và giữ nhất quán.

Phần so sánh nên dài bao nhiêu so với phần phân tích?

Khi đề nhấn vào so sánh, phần đối chiếu và lý giải nên chiếm ít nhất khoảng một phần ba thân bài. Với bố cục song hành, so sánh nằm sẵn trong từng đoạn nên không cần khối riêng dài, chỉ cần một đoạn khái quát ở cuối.

Hai đoạn thơ khác đề tài thì so sánh trên cơ sở nào?

Tìm điểm gặp ở tầng sâu hơn đề tài: cùng một cảm xúc, cùng một kiểu hình tượng, cùng cách dùng thi liệu, hoặc cùng một vấn đề nhân sinh. Đề thường chọn hai đoạn có một điểm gặp như thế; nhiệm vụ của bạn là gọi tên đúng điểm ấy ngay ở mở bài.

Có cần biết hoàn cảnh sáng tác của cả hai bài để lý giải không?

Biết thì lý giải chắc hơn, nhưng chỉ nêu những gì bạn chắc chắn. Khi không chắc năm sáng tác, có thể lý giải bằng đặc điểm văn bản: thể thơ, giọng điệu, cách nhìn của chủ thể trữ tình. Bịa hoàn cảnh còn tệ hơn không nêu.

Kết bài của bài so sánh nên viết gì?

Kết bài nên khái quát nét riêng của từng đoạn trong một hai câu và nêu điều việc đặt chúng cạnh nhau giúp người đọc nhận ra, chẳng hạn hai cách cảm nhận mùa thu hay hai tâm thế trước buổi chiều. Tránh tuyên bố đoạn nào hay hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138