PheBinh.comPhê Bình
Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học

"Thơ là tiếng nói của tình cảm": hiểu nhận định và chứng minh bằng bài thơ cụ thể

Cách bàn nhận định "thơ là tiếng nói của tình cảm": ý của Bạch Cư Dị, vì sao cảm xúc phải thành ngôn từ, dàn ý và dẫn chứng từ thơ trung đại, Thơ mới.

Teenage girl sitting on wooden steps of an old house in Hue at dusk, holding a closed poetry collection to her chest, gazing at the river, face turned away

Nhận định "thơ là tiếng nói của tình cảm" khẳng định cảm xúc là gốc rễ của thơ: không có rung động thật thì không có bài thơ hay, dù câu chữ có khéo đến đâu. Khi làm đề, bạn cần giải thích vì sao tình cảm là cái gốc, tình cảm ấy được biểu hiện qua ngôn từ, nhịp điệu, hình ảnh ra sao, rồi chứng minh bằng một hai bài thơ.

Nhận định này có nhiều cách phát biểu khác nhau trong sách tham khảo. Một cách nói nổi tiếng và chắc chắn nguồn là ý của nhà thơ đời Đường Bạch Cư Dị trong thư gửi bạn là Nguyên Chẩn: cái gốc của thơ là tình cảm, cái mầm là lời, cái hoa là âm thanh, cái quả là ý nghĩa. Bài này dùng hình ảnh cái cây đó làm sợi chỉ xuyên suốt dàn ý.

Nhận định nói gì: tình cảm là gốc, không phải là tất cả

Giải thích nhận định, bạn nên bắt đầu từ chữ "tiếng nói". Thơ là một cách con người lên tiếng, nhưng khác văn xuôi kể chuyện hay văn nghị luận lập luận, thơ lên tiếng chủ yếu bằng cảm xúc. Người làm thơ viết khi trong lòng có điều thương, điều nhớ, điều đau, điều vui không nói ra không được.

Hình ảnh cái cây của Bạch Cư Dị giúp bạn tránh hiểu nhận định một cách hời hợt. Tình cảm là gốc, nhưng gốc phải mọc thành mầm lời, nở hoa âm thanh, kết quả ý nghĩa. Nói cách khác, cảm xúc của nhà thơ chỉ thành thơ khi tìm được ngôn từ, nhịp điệu và tầng nghĩa phù hợp. Một người rất xúc động mà viết ra những câu vụng về thì đó vẫn chưa phải thơ hay.

Ý cả câu vì thế có hai vế: thơ bắt nguồn từ tình cảm chân thật, và thơ là tình cảm đã được tổ chức thành nghệ thuật ngôn từ. Bài làm chỉ nói vế đầu dễ trượt thành ca ngợi chung chung; bài làm nói được cả hai vế mới cho thấy hiểu đặc trưng của thơ.

Vì sao thơ gắn với tình cảm nhiều hơn các thể loại khác

Thơ trữ tình lấy thế giới nội tâm làm đối tượng. Truyện kể về sự việc, nhân vật; kịch dựng xung đột; còn thơ trữ tình chủ yếu bộc lộ trạng thái cảm xúc. Ngay cả khi tả cảnh, thơ vẫn tả cảnh như một cách giãi bày lòng mình.

Hình thức thơ sinh ra để chở cảm xúc. Câu thơ ngắn, có vần, có nhịp, có những chỗ ngắt và lặp. Các yếu tố đó tạo nhạc điệu, mà nhạc điệu là thứ đánh thẳng vào cảm xúc người nghe trước cả khi họ kịp nghĩ.

Thơ cần sự đồng cảm của người đọc. Một bài thơ sống được qua nhiều thế hệ vì người đọc nhận ra trong đó cảm xúc của chính mình. Tình cảm riêng của nhà thơ, nếu chân thật và sâu, sẽ chạm tới tình cảm chung của nhiều người.

Truyền thống thơ phương Đông coi trọng "tình". Nhiều quan niệm thơ cổ Trung Hoa và Việt Nam đều nhấn vào việc thơ phát ra từ lòng người. Đây là chỗ bạn có thể liên hệ ý của Bạch Cư Dị mà không cần dẫn thêm những câu không chắc nguồn.

Chọn bài thơ làm dẫn chứng: gốc tình cảm hiện ra ở đâu

Bảng gợi ý vài bài thơ quen thuộc và chỗ "gốc tình cảm" lộ ra qua "mầm lời, hoa âm thanh". Trích dẫn nên ngắn, đúng từng chữ.

Bài thơTình cảm gốcBiểu hiện qua ngôn từ, âm thanhCâu nên trích
Qua Đèo Ngang (Bà Huyện Thanh Quan)Nỗi nhớ nước thương nhà, cô đơn của người đi xaPhép đối, âm "quốc quốc", "gia gia" vừa là tiếng chim vừa gợi nước, nhà"Nhớ nước đau lòng con quốc quốc / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia"
Bạn đến chơi nhà (Nguyễn Khuyến)Tình bạn chân thành, vượt lên vật chấtGiọng hóm hỉnh, kể cái "không có" rồi lật lại ở câu cuối"Bác đến chơi đây ta với ta"
Tràng giang (Huy Cận)Nỗi buồn mênh mang, nỗi nhớ quê trước không gian rộngTừ láy, nhịp chậm, cấu trúc phủ định"Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà"
Ông đồ (Vũ Đình Liên)Niềm thương tiếc một lớp người và một nét đẹp đang mấtCâu hỏi tu từ ở khổ cuối, kết cấu đầu cuối tương ứng"Những người muôn năm cũ / Hồn ở đâu bây giờ?"
Ánh trăng (Nguyễn Duy)Sự giật mình, tự vấn về lối sống quên quá khứGiọng kể mộc mạc, hình ảnh trăng tròn im lặng"trăng cứ tròn vành vạnh"

Hai dòng cuối là thơ còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, nên bạn chỉ trích một câu ngắn, phần còn lại diễn đạt bằng lời mình. Với thơ trung đại, bạn có thể trích dài hơn, nhưng vẫn chỉ trích chỗ thật sự cần phân tích.

Dàn ý gợi ý cho đề "thơ là tiếng nói của tình cảm"

Dàn ý này đi theo hình ảnh cái cây để bài có mạch rõ. Bạn có thể đổi trật tự phần lý giải cho hợp đề cụ thể.

  1. Mở bài: đi từ việc người ta đọc thơ khi lòng có điều muốn nói, hoặc từ một câu thơ cảm động; nêu nhận định.
  2. Giải thích: "tiếng nói" là sự bộc lộ; "tình cảm" là rung động chân thật của chủ thể trữ tình; ý cả câu là thơ bắt nguồn từ cảm xúc và biểu đạt cảm xúc bằng nghệ thuật ngôn từ.
  3. Lý giải: đặc trưng thơ trữ tình; hình thức thơ chở cảm xúc; thơ sống nhờ đồng cảm; liên hệ hình ảnh gốc – mầm – hoa – quả của Bạch Cư Dị.
  4. Chứng minh: một bài thơ chính, phân tích tình cảm gốc và cách nó thành lời, thành nhạc; một bài thơ đối chiếu khác thời kỳ.
  5. Bàn luận: tình cảm phải chân thật và có tầm khái quát; thơ không chỉ có cảm xúc mà còn có suy tưởng; yêu cầu với người làm thơ và người đọc thơ.
  6. Kết bài: khẳng định lại; nêu suy nghĩ riêng về cách đọc thơ bằng cảm xúc, không chỉ bằng việc tìm biện pháp tu từ.

Nếu đề cho nhận định kèm yêu cầu "qua một bài thơ đã học", bạn dồn phần lớn bài vào bài thơ đó và bỏ tác phẩm đối chiếu. Đọc kỹ yêu cầu phụ của đề trước khi chọn dẫn chứng.

Đoạn mẫu ngắn: từ một câu thơ quay về nhận định

Đoạn mẫu sau dùng Qua Đèo Ngang để minh hoạ cách đi từ chi tiết ngôn từ tới tầng tình cảm, rồi quay về nhận định.

Cảnh Đèo Ngang trong thơ Bà Huyện Thanh Quan có cỏ cây, đá, lá, hoa, có tiều phu, có chợ, nhưng tất cả đều thưa thớt, nhỏ bé. Đến cặp câu "Nhớ nước đau lòng con quốc quốc / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia", tiếng chim không còn là âm thanh của núi rừng mà thành tiếng lòng của người lữ khách. Phép đối chặt chẽ và lối chơi chữ đồng âm là "mầm lời", "hoa âm thanh"; còn gốc rễ là nỗi nhớ nước thương nhà da diết. Chính vì có gốc ấy, những câu thơ đăng đối của thể Đường luật mới không khô cứng mà vẫn khiến người đọc hôm nay rưng rưng.

Đoạn văn trên không cố giải thích mọi từ trong bài thơ. Nó chọn một cặp câu, chỉ ra cơ chế biểu đạt, rồi dùng chính hình ảnh trong nhận định để kết. Đó là cách giữ cho phần chứng minh luôn bám vào đề.

Bàn luận: những câu hỏi nên tự đặt ra

Phần bàn luận hay thường bắt đầu từ một câu hỏi thật. Dưới đây là vài câu bạn có thể chọn một hai để phát triển.

  • Tình cảm nào mới làm nên thơ hay? Không phải mọi cảm xúc riêng tư đều đáng thành thơ. Tình cảm cần chân thật, có chiều sâu, và gặp được nỗi niềm chung của nhiều người.
  • Thơ có chỗ cho suy tưởng, triết lý không? Có. Nhiều bài thơ giàu suy tưởng, nhưng suy tưởng trong thơ vẫn được chở bằng cảm xúc; một bài thơ chỉ có lý lẽ khô thì gần với văn nghị luận có vần hơn là thơ.
  • Kỹ thuật có quan trọng không? Có, vì theo hình ảnh cái cây, gốc tình cảm cần mầm lời và hoa âm thanh. Cảm xúc thật mà thiếu nghệ thuật thì khó truyền tới người đọc.
  • Tình cảm của một thời có còn chạm tới người đọc thời khác không? Ông đồ viết về một lớp người đã khuất bóng từ lâu, nhưng niềm tiếc nuối trước những giá trị đang mất thì người đọc hôm nay vẫn hiểu. Đây là bằng chứng rằng tình cảm chân thật vượt được khoảng cách thời gian.
  • Người đọc cần gì? Đọc thơ bằng cả trái tim, để cảm xúc của mình gặp cảm xúc trong bài, rồi mới dùng kiến thức về biện pháp tu từ để lý giải vì sao mình rung động.

Ba lỗi khiến bài bàn về thơ và tình cảm bị nhạt

Gọi tên cảm xúc mà không chỉ ra nó nằm ở đâu. Viết "bài thơ thể hiện nỗi buồn sâu sắc" rồi chuyển ý là lỗi phổ biến nhất. Người chấm cần thấy nỗi buồn ấy hiện ra ở từ láy nào, nhịp nào, hình ảnh nào. Ví dụ với Tràng giang, nỗi buồn nằm trong những từ như "điệp điệp", "song song", trong hình ảnh một cành củi khô lạc giữa dòng, trong cách nhà thơ phủ định "không khói hoàng hôn" mà vẫn "nhớ nhà".

Đồng nhất nhà thơ với nhân vật trữ tình một cách máy móc. Tình cảm trong thơ là tình cảm đã được nghệ thuật hoá. Bà Huyện Thanh Quan viết Qua Đèo Ngang bằng nỗi lòng thật, nhưng "ta với ta" ở câu kết là hình tượng nghệ thuật, không phải một dòng nhật ký. Bạn nên nói "nhân vật trữ tình" hoặc "chủ thể trữ tình" khi phân tích, và chỉ liên hệ tiểu sử khi chắc chắn, có ích cho việc hiểu bài.

Chỉ dùng thơ buồn làm dẫn chứng. Nhiều bài làm mặc định "tình cảm" là nỗi buồn, nỗi nhớ. Thật ra tiếng cười hóm hỉnh trong Bạn đến chơi nhà, niềm vui trước mùa xuân, sự giật mình tự vấn trong Ánh trăng đều là tình cảm. Chọn một bài thơ không buồn làm dẫn chứng phụ là cách nhanh để bài bạn khác bài người khác và cho thấy bạn hiểu rộng nhận định.

Câu hỏi thường gặp

Ý của Bạch Cư Dị về thơ nằm ở đâu và nên trích thế nào?

Ý này nằm trong bức thư Bạch Cư Dị gửi bạn thơ Nguyên Chẩn. Trong bài làm, bạn có thể diễn đạt: Bạch Cư Dị cho rằng gốc của thơ là tình cảm, mầm là lời, hoa là âm thanh, quả là ý nghĩa. Không cần trích nguyên văn chữ Hán, diễn đạt đúng ý là đủ.

Nếu đề ghi một câu khác cùng ý, ví dụ "thơ phát khởi từ lòng người", có làm giống không?

Hướng làm tương tự, nhưng giải thích phải bám đúng câu chữ đề cho. "Phát khởi từ lòng người" nhấn vào nguồn gốc, còn "tiếng nói của tình cảm" nhấn vào chức năng bộc lộ. Bạn giữ khung dàn ý, chỉ đổi phần giải thích từ khoá cho khớp.

Có nên dùng truyện ngắn làm dẫn chứng cho nhận định về thơ không?

Không nên dùng làm dẫn chứng chính, vì nhận định bàn riêng về thơ. Bạn có thể nhắc truyện ngắn để đối chiếu, ví dụ truyện bộc lộ tình cảm qua sự việc và nhân vật, còn thơ bộc lộ trực tiếp hơn. Phần chứng minh vẫn phải là thơ.

Làm sao để phân tích tình cảm mà không sa vào diễn xuôi bài thơ?

Hãy luôn đi qua ba bước: chỉ ra chữ hoặc hình ảnh cụ thể, nói nó tạo hiệu quả gì về âm thanh, nhịp điệu, sắc thái, rồi mới gọi tên cảm xúc. Diễn xuôi là bỏ qua bước giữa, chỉ kể lại bài thơ bằng lời văn xuôi.

Nhận định này có đúng với thơ trào phúng không?

Đúng, vì tiếng cười trào phúng cũng xuất phát từ tình cảm: sự bất bình, mỉa mai, xót xa trước cái xấu. Đây là ý mở rộng hay cho phần bàn luận, cho thấy "tình cảm" không chỉ là buồn thương mà gồm cả giận, cười, châm biếm.

Có nên đưa cảm nhận cá nhân vào bài nghị luận về ý kiến này không?

Nên, ở mức vừa phải. Một câu nói rõ bài thơ khiến em xúc động ở chỗ nào làm bài sống hơn và chứng minh luôn nhận định. Nhưng cảm nhận cá nhân phải đi kèm phân tích, không thay cho phân tích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138