Trong bài "Ý nghĩa văn chương", Hoài Thanh viết: "Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có." Ý kiến chỉ ra công dụng của văn chương với đời sống tình cảm con người: mở rộng thế giới cảm xúc bằng những tình cảm mới, và bồi đắp, làm sâu thêm những tình cảm vốn có.
Đề bàn về câu này hay gặp ở bậc trung học cơ sở và cũng xuất hiện ở bài nâng cao. Làm tốt, bạn cần tách hai vế "gây" và "luyện", lý giải vì sao văn chương làm được điều đó, chọn dẫn chứng cho từng vế, và bàn thêm về điều kiện để văn chương thật sự tác động tới tình cảm người đọc. Bài viết đi lần lượt các bước, kèm đoạn mẫu ngắn để bạn tự phát triển.
Xuất xứ và hai vế của ý kiến
Ý nghĩa văn chương là bài tiểu luận của Hoài Thanh, nhà phê bình gắn với cuốn Thi nhân Việt Nam. Bài viết bàn về nguồn gốc và công dụng của văn chương. Câu văn được đề dùng nằm ở phần nói về công dụng, sau khi tác giả khẳng định nguồn gốc cốt yếu của văn chương là lòng thương người và muôn vật.
Vế thứ nhất, "gây cho ta những tình cảm ta không có": văn chương đưa người đọc tới những cảnh đời, những con người, những trải nghiệm mình chưa từng gặp, và khơi dậy những tình cảm mình chưa từng có. Một học sinh thành phố có thể chưa bao giờ biết đói, nhưng đọc trang văn về nạn đói lại thấy thương những con người khốn khổ. Đó là một tình cảm "không có" được văn chương gây ra.
Vế thứ hai, "luyện những tình cảm ta sẵn có": tình yêu gia đình, quê hương, thiên nhiên vốn có trong mỗi người, nhưng thường mờ nhạt, ít được gọi tên. Văn chương làm cho chúng sâu hơn, tinh tế hơn, bền hơn. Chữ "luyện" gợi một quá trình rèn giũa lâu dài, như luyện kim loại cho bền, chứ không phải một lần xúc động rồi thôi.
Hai vế bổ sung cho nhau chứ không tách rời. Tình cảm mới mà văn chương gây ra, nếu được nuôi dưỡng qua nhiều lần đọc, sẽ trở thành tình cảm sẵn có và tiếp tục được luyện. Nói rõ mối liên hệ này trong phần giải thích giúp bài của bạn có chiều sâu hơn so với việc giải thích hai vế như hai ý riêng.
Vì sao văn chương làm được hai việc ấy
Văn chương mở rộng trải nghiệm. Đời người có giới hạn về thời gian, không gian, hoàn cảnh. Văn chương cho người đọc sống thêm nhiều cuộc đời khác, và mỗi cuộc đời ấy đem theo những cảm xúc mới.
Văn chương tác động bằng hình tượng, không bằng lý lẽ. Một lời khuyên "hãy thương người nghèo" ít khi làm ai xúc động. Một nhân vật cụ thể, một chi tiết đau đớn thì có. Tình cảm sinh ra từ cảm xúc trước hình tượng sẽ bền hơn tình cảm sinh ra từ mệnh lệnh.
Văn chương gọi tên điều ta cảm mà chưa nói được. Nhiều người thương bà, thương mẹ nhưng không biết diễn tả. Đọc một bài thơ nói đúng điều ấy, họ nhận ra tình cảm của mình rõ hơn. Đó là cách văn chương "luyện" tình cảm sẵn có.
Văn chương được đọc lại nhiều lần. Mỗi lần đọc lại ở một độ tuổi khác, người đọc cảm thêm một tầng mới. Sự lặp lại ấy chính là quá trình "luyện".
Dẫn chứng cho từng vế
Bảng gợi ý tác phẩm theo từng vế. Một bài làm tốt nên có ít nhất một dẫn chứng cho mỗi vế, vì đề có hai vế rõ ràng.
| Vế của ý kiến | Tác phẩm | Tình cảm được gây ra hoặc được luyện |
|---|---|---|
| Gây tình cảm ta không có | Lão Hạc (Nam Cao) | Lòng thương và sự kính trọng với một người nông dân nghèo mà người đọc có thể chưa từng gặp; sự hiểu rằng phải cố tìm hiểu những người quanh ta |
| Gây tình cảm ta không có | Vợ nhặt (Kim Lân) | Sự xót thương trước nạn đói năm 1945 và niềm cảm phục khát vọng sống của con người |
| Luyện tình cảm sẵn có | Bếp lửa (Bằng Việt) | Tình bà cháu, lòng biết ơn được gợi qua hình ảnh "Một bếp lửa chờn vờn sương sớm" |
| Luyện tình cảm sẵn có | Sang thu (Hữu Thỉnh) | Sự nhạy cảm trước những biến chuyển rất nhẹ của thiên nhiên, từ "hương ổi" đến làn sương |
| Cả hai vế | Ánh trăng (Nguyễn Duy) | Luyện lòng biết ơn quá khứ vốn có, đồng thời gây ra cảm giác tự vấn mà người đọc trẻ có thể chưa từng trải qua |
Bếp lửa và Ánh trăng là thơ còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả; bạn chỉ trích một dòng ngắn, phần còn lại diễn đạt bằng lời mình. Với truyện, không cần trích dài, chỉ cần dẫn chi tiết chính xác.
Đoạn mẫu ngắn: chứng minh vế "luyện những tình cảm ta sẵn có"
Đoạn dưới đây dùng Bếp lửa để chứng minh vế thứ hai. Đọc để thấy cách nối tác phẩm với chữ "luyện", không chép.
Tình thương bà là tình cảm gần như ai cũng có, nhưng thường lặng lẽ, ít khi được nói thành lời. Đọc Bếp lửa, người đọc gặp lại tình cảm ấy qua một hình ảnh rất đời thường: bếp lửa nhóm lên mỗi sớm. Bằng Việt không kể những điều lớn lao, chỉ kể khói bếp, tiếng tu hú, những năm tháng bà lặng lẽ chăm cháu. Từ những chi tiết nhỏ đó, tình bà cháu vốn có trong người đọc được gọi tên, được soi sáng, và trở nên sâu hơn. Đó chính là điều Hoài Thanh gọi là văn chương "luyện những tình cảm ta sẵn có".
Đoạn mẫu bắt đầu từ tình cảm phổ biến của người đọc, đi qua chi tiết tác phẩm, rồi quay về từ khoá "luyện". Với vế "gây", bạn đi theo chiều ngược lại: bắt đầu từ một hoàn cảnh người đọc chưa từng trải qua, rồi chỉ ra tình cảm mới mà tác phẩm khơi lên.
Lỗi hay gặp khi làm đề này
Chỉ chứng minh một vế. Nhiều bài dồn hết vào vế "gây tình cảm ta không có" vì dẫn chứng truyện hiện thực dễ tìm, rồi chỉ nhắc vế "luyện" bằng một câu. Ý kiến có hai vế cân nhau, nên phần chứng minh cũng cần cân. Nếu thời gian ít, hãy rút gọn phần lý giải chứ đừng cắt vế thứ hai.
Hiểu "tình cảm ta không có" thành "tình cảm xa lạ". Vế này không nói văn chương gieo vào ta những cảm xúc kỳ lạ, mà nói văn chương khơi lên những tình cảm ta chưa có dịp trải nghiệm do hoàn cảnh sống. Một bạn trẻ chưa từng sống qua chiến tranh, đọc truyện về người lính, có thể lần đầu thấy biết ơn và xót xa thật sự — đó là tình cảm "không có" được khơi lên.
Dùng dẫn chứng chung chung. Viết "đọc truyện cổ tích, ta thấy thương người tốt, ghét kẻ xấu" là đúng nhưng nhạt. Hãy gọi tên một tác phẩm, một chi tiết, và tả đúng tình cảm mà chi tiết ấy gây ra. Sự cụ thể là thứ phân biệt bài làm tốt với bài làm trung bình ở dạng đề này.
Quên nói vì sao văn chương làm được. Phần lý giải hay bị bỏ vì học sinh coi ý kiến là hiển nhiên. Nhưng chỉ khi trả lời được câu hỏi "vì sao", bài mới thành bài nghị luận chứ không phải một chuỗi ví dụ.
Dàn ý gợi ý
Dàn ý dưới đây theo hai vế, phù hợp cả đề trung học cơ sở lẫn trung học phổ thông; ở bậc cao hơn, phần bàn luận cần dài và sâu hơn.
- Mở bài: giới thiệu Hoài Thanh và bài Ý nghĩa văn chương; dẫn câu văn.
- Giải thích: vế "gây tình cảm ta không có"; vế "luyện tình cảm ta sẵn có"; chữ "luyện"; ý cả câu là công dụng của văn chương với tình cảm con người.
- Lý giải: văn chương mở rộng trải nghiệm; tác động bằng hình tượng; gọi tên điều ta cảm; được đọc lại nhiều lần.
- Chứng minh vế một: một tác phẩm khơi tình cảm mới.
- Chứng minh vế hai: một tác phẩm bồi đắp tình cảm sẵn có.
- Bàn luận: văn chương chỉ tác động khi người đọc mở lòng; văn chương chân chính mới luyện tình cảm đẹp; liên hệ việc đọc của bản thân.
- Kết bài: khẳng định giá trị ý kiến; suy nghĩ về việc giữ thói quen đọc văn.
Bàn luận: điều kiện để văn chương "gây" và "luyện" được
Ý kiến của Hoài Thanh nói về khả năng của văn chương, nhưng khả năng ấy chỉ thành hiện thực khi có hai điều kiện. Điều kiện thứ nhất thuộc về tác phẩm: chỉ văn chương chân chính, có tình cảm thật và nghệ thuật thật, mới gây và luyện được tình cảm đẹp. Thứ văn chương giả, cường điệu hoặc dễ dãi có thể gây ra cảm xúc nhất thời mà không để lại gì.
Điều kiện thứ hai thuộc về người đọc. Đọc lướt để biết cốt truyện, đọc chỉ để thuộc ý cho bài kiểm tra, thì tình cảm khó được khơi lên. Người đọc cần dành thời gian, tưởng tượng, đặt mình vào cảnh ngộ nhân vật. Đây là ý liên hệ tự nhiên với việc học văn của chính học sinh.
Ý thứ ba, nếu bài ở bậc cao: tình cảm mà văn chương gây ra không phải lúc nào cũng dễ chịu. Có tác phẩm khiến người đọc day dứt, bất an, xấu hổ về chính mình, như cảm giác giật mình trong Ánh trăng. Những tình cảm ấy cũng là một phần của việc "luyện", vì chúng làm con người tự nhìn lại và tốt lên.
Lưu ý chính xác khi trích: câu văn là "Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện những tình cảm ta sẵn có". Nhiều bài làm chép nhầm thành "tạo cho ta" hoặc đảo thứ tự hai vế. Đề thường đã in sẵn câu văn, bạn chỉ cần chép đúng như đề.
Câu hỏi thường gặp
Ý nghĩa văn chương của Hoài Thanh được viết khi nào?
Bài viết thường được ghi là in năm 1936, trong cuốn Văn chương và hành động. Nếu không chắc năm, bạn có thể bỏ qua chi tiết này trong bài làm; điều quan trọng là ghi đúng tên tác giả và tên bài. Thông tin năm chỉ nên đưa vào khi chắc chắn.
Có cần nhắc ý "nguồn gốc cốt yếu của văn chương là lòng thương người" khi làm đề này không?
Không bắt buộc, nhưng nhắc ngắn ở phần lý giải hoặc mở bài giúp bài sâu hơn: vì văn chương bắt nguồn từ lòng thương người, nên nó có khả năng gây và luyện tình thương ở người đọc. Chỉ cần một câu, không nên phát triển thành luận điểm riêng.
Một dẫn chứng có thể dùng cho cả hai vế không?
Có thể, nếu bạn chỉ ra rõ phần nào của tác phẩm gây tình cảm mới và phần nào luyện tình cảm sẵn có. Tuy nhiên, bài làm sẽ rõ ràng hơn nếu mỗi vế có một dẫn chứng riêng, vì người chấm dễ thấy bạn đã xử lý đủ hai vế.
Ý kiến này khác gì nhận định "văn học là nhân học"?
"Văn học là nhân học" nói về bản chất của văn học: lấy con người làm trung tâm. Ý kiến của Hoài Thanh nói về công dụng cụ thể của văn chương với đời sống tình cảm. Hai ý kiến liên quan, nhưng khi làm đề này, trọng tâm phải là tình cảm của người đọc.
Có nên đưa trải nghiệm đọc của bản thân vào bài không?
Nên, và đề này đặc biệt hợp với liên hệ cá nhân. Hãy kể ngắn một tác phẩm từng khiến em cảm thấy một điều chưa từng có, hoặc hiểu rõ hơn tình cảm của mình với gia đình. Liên hệ cụ thể, chân thật làm bài thuyết phục hơn mọi lời bình chung.
Đề yêu cầu "làm sáng tỏ qua một bài thơ" thì xử lý hai vế thế nào?
Bạn tìm trong bài thơ cả tình cảm mới mà người đọc chưa từng trải qua lẫn tình cảm phổ biến được bồi đắp. Nhiều bài thơ có cả hai: tình cảm chung là gốc, còn hoàn cảnh và cách cảm riêng của nhà thơ đem lại điều mới. Chia phần chứng minh theo hai vế giúp bài mạch lạc.