Lời nhân vật Hộ trong truyện Đời thừa của Nam Cao — "Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những cái gì chưa có" — khẳng định sáng tạo là sống còn của văn chương. Người viết chỉ lặp lại khuôn mẫu, dù khéo đến đâu, vẫn chưa phải nhà văn đích thực.
Đề bàn về câu này yêu cầu bạn phân biệt được "thợ khéo tay" với "người sáng tạo", lý giải vì sao văn chương đòi hỏi sự mới mẻ, chứng minh bằng những tác phẩm có cái nhìn và cách viết riêng, rồi bàn thêm về quan hệ giữa sáng tạo và kế thừa. Bài viết đi qua từng phần, kèm đoạn mẫu ngắn để bạn tự phát triển.
Hiểu đúng hình ảnh "người thợ khéo tay"
Chữ "thợ" trong câu văn không hàm ý coi thường nghề thủ công. Người thợ giỏi làm ra đồ vật đẹp, chắc, đúng mẫu, và xã hội cần họ. Nhưng điểm mạnh của người thợ là làm đúng theo "kiểu mẫu đưa cho": càng giống mẫu càng tốt. Văn chương đi theo logic ngược lại: một tác phẩm càng giống tác phẩm khác càng mất giá trị.
"Khéo tay" là chỉ kỹ năng câu chữ, bố cục, vần điệu. Câu văn không phủ nhận kỹ năng, chỉ nói rằng kỹ năng thôi chưa đủ. Một người có thể viết rất trơn tru, đúng niêm luật, đúng cấu trúc, mà vẫn không nói được điều gì mới.
Vế sau của câu chỉ ra phẩm chất cần có: "đào sâu" vào đời sống và con người, "tìm tòi" cách nhìn và cách viết, "khơi những nguồn chưa ai khơi" là tìm đề tài, góc nhìn, vẻ đẹp mà người trước chưa thấy, và "sáng tạo những cái gì chưa có" là tạo ra hình tượng, giọng điệu chỉ của riêng mình. Bốn động từ này có thể làm khung cho phần giải thích.
Vì sao văn chương "chỉ dung nạp" người sáng tạo
Mỗi tác phẩm là một khám phá về đời sống. Người đọc tìm đến văn chương để thấy điều họ chưa thấy, hiểu điều họ chưa hiểu. Một tác phẩm lặp lại điều đã biết không mang lại gì mới cho nhận thức của người đọc.
Văn chương là dấu ấn cá nhân. Hai nhà văn viết cùng một đề tài vẫn cho ra hai tác phẩm khác nhau vì cách nhìn, cách cảm, giọng điệu khác nhau. Mất dấu ấn cá nhân, văn chương thành sản phẩm hàng loạt.
Thời gian sàng lọc rất khắc nghiệt. Những tác phẩm viết theo khuôn thường chỉ sống được một thời, còn những tác phẩm có sáng tạo thật thì ở lại. Chữ "dung nạp" gợi đúng điều này: văn chương như một dòng chảy chỉ giữ lại những gì có giá trị riêng.
Sáng tạo gắn với trách nhiệm. Cũng trong Đời thừa, Hộ nghĩ rằng sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là bất lương, còn cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện. Đặt hai câu cạnh nhau, bạn thấy sáng tạo không phải chuyện tài hoa riêng mà còn là lương tâm nghề nghiệp.
Dẫn chứng: "khơi nguồn" ở đề tài, cái nhìn hay hình thức
Sáng tạo có thể nằm ở nhiều tầng. Bảng dưới gợi ý mỗi tầng một tác phẩm để bạn chọn đúng góc cần chứng minh.
| Tầng sáng tạo | Tác phẩm | Điểm mới nên phân tích |
|---|---|---|
| Đề tài và cái nhìn | Vợ nhặt (Kim Lân) | Viết về nạn đói năm 1945 qua một tình huống lạ: nhặt được vợ giữa lúc đói nhất, từ đó thấy con người vẫn hướng về sự sống |
| Giọng điệu cá nhân | Bánh trôi nước (Hồ Xuân Hương) | Mượn hình ảnh chiếc bánh quen thuộc để nói về thân phận và bản lĩnh người phụ nữ, giọng vừa xót xa vừa cứng cỏi |
| Cách nhìn thiên nhiên | Người lái đò Sông Đà (Nguyễn Tuân) | Nhìn con sông vừa như một sinh thể hung bạo vừa như một áng tóc trữ tình; vốn chữ phong phú, liên tưởng táo bạo |
| Hình tượng mới | Chí Phèo (Nam Cao) | Lần đầu một người nông dân bị tha hoá được khám phá tới tận cùng nỗi đau và khát vọng lương thiện |
| Kế thừa mà vẫn mới | Truyện Kiều (Nguyễn Du) | Dựa vào cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân nhưng chuyển thành truyện thơ lục bát với chiều sâu nội tâm và giá trị nhân đạo lớn |
Dòng cuối là dẫn chứng quan trọng cho phần bàn luận: sáng tạo không có nghĩa là không được dựa vào gì có sẵn. Nguyễn Du mượn cốt truyện nhưng đã tạo ra một tác phẩm mới về nghệ thuật và tư tưởng. Đó là "khơi nguồn" ở tầng sâu hơn cốt truyện.
Dàn ý gợi ý
Dàn ý sau dành cho đề yêu cầu bàn về câu văn và chứng minh qua tác phẩm tự chọn.
- Mở bài: từ quan niệm của Nam Cao về nghề viết; dẫn câu văn trong Đời thừa, ghi rõ là lời nhân vật Hộ.
- Giải thích: "người thợ khéo tay làm theo kiểu mẫu" và người "đào sâu, tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi"; ý cả câu: sáng tạo là yêu cầu cốt lõi của văn chương.
- Lý giải: văn chương là khám phá; văn chương mang dấu ấn cá nhân; quy luật sàng lọc; trách nhiệm của người viết.
- Chứng minh: một tác phẩm chính, chỉ ra cái mới ở đề tài, cái nhìn hoặc hình thức; một tác phẩm đối chiếu.
- Bàn luận: sáng tạo không phải lập dị; sáng tạo dựa trên kế thừa; kỹ năng vẫn cần; bài học cho người viết và người đọc.
- Kết bài: khẳng định ý nghĩa câu văn; liên hệ với việc học văn: tự cảm, tự nghĩ thay vì chép văn mẫu.
Bàn luận: sáng tạo, lập dị và kế thừa
Phần bàn luận nên trả lời một câu hỏi: sáng tạo đến đâu là đủ, và khi nào sáng tạo thành lập dị? Cái mới có giá trị khi nó giúp người đọc thấy đời sống sâu hơn, đẹp hơn, thật hơn. Cái lạ chỉ để gây chú ý, không gắn với đời sống và cảm xúc thật, thì nhanh chóng bị quên.
Ý thứ hai là quan hệ với truyền thống. Không nhà văn nào sáng tạo từ hư không. Họ học tiếng mẹ đẻ, học người đi trước, rồi mới tìm ra giọng riêng. Truyện Kiều là ví dụ rõ: kế thừa cốt truyện, thể thơ lục bát dân tộc, nhưng nâng nghệ thuật ngôn từ tiếng Việt lên một tầm mới. Như vậy, "khơi những nguồn chưa ai khơi" không mâu thuẫn với việc học hỏi.
Ý thứ ba là liên hệ bản thân, và đây là chỗ bài của bạn có thể khác bài người khác. Học văn mà chỉ chép văn mẫu cũng là làm "thợ khéo tay theo kiểu mẫu đưa cho". Câu văn của Nam Cao vì thế là lời nhắc cho cả người học: hãy tự đọc, tự cảm, tự tìm cách diễn đạt của mình.
Đoạn mẫu ngắn: Kim Lân không phải người đầu tiên viết về nạn đói, nhưng ông đã "khơi" được một mạch nguồn ít ai chạm tới: giữa cái đói, con người vẫn muốn yêu thương và vun vén một gia đình. Cái mới ấy không nằm ở việc tìm một đề tài lạ, mà ở cách nhìn con người bằng niềm tin.
Ba cặp khái niệm dễ lẫn khi giải thích
Khéo tay và tài năng. Khéo tay là thành thạo kỹ thuật, làm được cái người khác đã làm. Tài năng trong văn chương gồm cả khả năng nhìn ra cái mới và diễn đạt nó theo cách riêng. Một người khéo tay có thể chưa có tài năng; một người có tài năng mà thiếu rèn luyện kỹ năng thì tài năng khó thành tác phẩm. Phân biệt được cặp này, phần giải thích của bạn sẽ rõ ràng hơn hẳn.
Mới và lạ. Cái mới làm giàu thêm hiểu biết và cảm xúc của người đọc. Cái lạ chỉ gây bất ngờ trong chốc lát. Câu văn của Nam Cao đòi hỏi "sáng tạo những cái gì chưa có", nhưng đặt sau những yêu cầu "đào sâu", "tìm tòi" — nghĩa là cái mới phải bắt rễ từ sự hiểu biết sâu sắc về đời sống, không phải từ mong muốn gây chú ý.
Kiểu mẫu và truyền thống. Kiểu mẫu là khuôn có sẵn để rập theo; truyền thống là vốn liếng để người viết dựa vào mà đi xa hơn. Thơ lục bát, thể Đường luật, lối kể chuyện dân gian là truyền thống; còn việc viết một bài thơ y như hàng trăm bài thơ khác về cùng đề tài là làm theo kiểu mẫu. Ý này chuẩn bị sẵn cho phần bàn luận về kế thừa.
Những dạng đề biến thể từ cùng câu văn
Câu văn của Nam Cao được dùng ở nhiều dạng đề khác nhau. Nhận ra dạng đề giúp bạn điều chỉnh trọng tâm thay vì viết một bài giống hệt cho mọi đề.
- Đề bàn riêng câu văn: trọng tâm là giải thích và lý giải; dẫn chứng có thể là bất kỳ tác phẩm có sáng tạo rõ nét.
- Đề yêu cầu chứng minh qua một tác phẩm cụ thể: phần chứng minh chiếm phần lớn bài; mọi phân tích phải trả lời câu hỏi "cái mới của tác phẩm này là gì".
- Đề ghép câu văn với lời của Hộ về sự cẩu thả: cần nối hai ý sáng tạo và lương tâm nghề nghiệp, cho thấy chúng bổ sung nhau.
- Đề hai ý kiến: câu của Nam Cao đặt cạnh một ý kiến nhấn vào kế thừa truyền thống; hướng xử lý hợp lý là chỉ ra hai ý kiến không loại trừ mà bổ sung cho nhau.
- Đề liên hệ người học: phần bàn luận về việc học văn, tự cảm thụ, không chép văn mẫu trở thành phần chính, cần cụ thể và chân thành.
Dù đề thuộc dạng nào, đừng quên ghi rõ xuất xứ câu văn và đừng biến bài thành bài phân tích nhân vật Hộ. Nhân vật chỉ là người phát ngôn; đối tượng nghị luận là quan niệm về sáng tạo.
Câu hỏi thường gặp
Câu "văn chương không cần đến những người thợ khéo tay" có phải của Nam Cao không?
Đó là lời của nhân vật Hộ trong truyện ngắn Đời thừa của Nam Cao. Vì thống nhất với quan niệm nghệ thuật của tác giả, câu này thường được coi là tiếng nói của chính Nam Cao. Khi trích, bạn ghi "nhân vật Hộ trong Đời thừa" là chính xác nhất.
Có thể dùng câu này cho đề bàn về phong cách nhà văn không?
Có thể dùng làm lý lẽ bổ trợ, vì sáng tạo là cơ sở hình thành phong cách. Nhưng nếu đề hỏi riêng về phong cách, bạn cần thêm khái niệm phong cách và các biểu hiện của nó. Câu của Nam Cao nhấn vào đòi hỏi sáng tạo hơn là mô tả phong cách.
Nên chọn tác phẩm của Nam Cao hay tác phẩm của nhà văn khác để chứng minh?
Cả hai đều được. Chọn tác phẩm của Nam Cao cho thấy sự thống nhất giữa quan niệm và sáng tác; chọn tác phẩm của nhà văn khác chứng tỏ câu văn có giá trị phổ quát. Bài làm tốt thường có một tác phẩm của Nam Cao và một của tác giả khác.
Sáng tạo trong thơ trung đại có khó chứng minh không, vì thơ có quy tắc chặt?
Không khó, mà còn thú vị. Thơ trung đại có niêm luật, ước lệ, nhưng những tác giả lớn vẫn tạo được dấu ấn riêng trong khuôn khổ đó. Hồ Xuân Hương dùng thể thơ Đường luật với giọng điệu táo bạo, hình ảnh dân dã — đó chính là sáng tạo trong giới hạn.
Phần liên hệ bản thân nên viết thế nào cho không sáo?
Hãy nói cụ thể một thói quen học văn của mình, ví dụ học thuộc mở bài mẫu hay chép ý từ sách tham khảo, rồi nói câu văn của Nam Cao khiến em muốn thay đổi điều gì. Tránh những câu hứa hẹn chung chung kiểu "em sẽ cố gắng sáng tạo hơn".
Câu văn có phủ nhận vai trò của kỹ năng viết không?
Không. Câu văn chỉ nói rằng khéo tay theo khuôn mẫu là chưa đủ. Người sáng tạo vẫn cần kỹ năng để biến cái nhìn mới thành tác phẩm. Trong phần bàn luận, bạn nên lập luận rằng kỹ năng là điều kiện cần, sáng tạo là điều kiện đủ.