Mở đầu tiểu luận Tiếng nói của văn nghệ, Nguyễn Đình Thi viết: "Tác phẩm nghệ thuật nào cũng xây dựng bằng những vật liệu mượn ở thực tại. Nhưng nghệ sĩ không những ghi lại cái đã có rồi mà còn muốn nói một điều gì mới mẻ." Ý kiến này nêu hai mặt của quan hệ giữa văn học và hiện thực: hiện thực là chất liệu không thể thiếu, còn giá trị của tác phẩm nằm ở điều mới mẻ mà người nghệ sĩ phát hiện và gửi gắm.
Đề bàn về ý kiến này đòi hỏi bạn giải thích cả hai vế và mối liên hệ giữa chúng, lý giải vì sao văn học không thể là bản sao đời sống, chứng minh bằng một tác phẩm có cả chất liệu hiện thực dày dặn lẫn một phát hiện riêng, rồi bàn về hư cấu và trách nhiệm của người viết. Bài này đi qua từng bước, kèm đoạn mẫu ngắn.
Hai vế của ý kiến: chất liệu và phát hiện
Vế thứ nhất, "vật liệu mượn ở thực tại", khẳng định văn học không sinh ra từ hư không. Con người, cảnh vật, sự kiện, ngôn ngữ trong tác phẩm đều có gốc từ đời sống, kể cả khi tác phẩm có yếu tố kỳ ảo. Chữ "mượn" rất đáng chú ý: người nghệ sĩ mượn chất liệu của đời sống để xây một thế giới khác, không phải sao chép lại nguyên xi.
Vế thứ hai, "không những ghi lại cái đã có rồi mà còn muốn nói một điều gì mới mẻ", chỉ ra phần đóng góp của nghệ sĩ. Nếu chỉ ghi lại, văn học không khác một bản tin hay một biên bản. Điều mới mẻ có thể là một cách hiểu mới về con người, một vẻ đẹp chưa ai nhận ra, một câu hỏi day dứt mà đời sống thường ngày bỏ qua.
Quan hệ giữa hai vế là quan hệ nền và đỉnh: không có chất liệu thật thì điều mới mẻ thành bịa đặt; không có điều mới mẻ thì chất liệu chỉ là đống vật liệu chưa thành nhà. Trong bài, bạn nên dành một câu riêng nói rõ mối quan hệ này, vì đó là chỗ phân biệt bài hiểu sâu với bài giải thích từng vế rời rạc.
Vì sao văn học không thể chỉ là bản sao đời sống
Đời sống đã có sẵn, không cần chép lại. Người đọc có thể tự nhìn thấy đời sống quanh mình. Họ tìm tới văn học để thấy điều mà mắt thường bỏ qua, để hiểu vì sao sự việc diễn ra như vậy và con người cảm thấy gì bên trong.
Người viết luôn chọn lọc. Không tác phẩm nào chứa hết mọi chi tiết của đời sống. Việc chọn chi tiết này, bỏ chi tiết kia đã là một hành động sáng tạo, thể hiện cách nhìn của người viết.
Điều mới mẻ đến từ tâm hồn nghệ sĩ. Cùng một hiện thực, mỗi người viết thấy một điều khác. Chính tiểu luận của Nguyễn Đình Thi về sau nói tới việc nghệ sĩ gửi vào tác phẩm một phần của mình — bạn có thể diễn đạt ý này bằng lời mình thay vì trích dài.
Văn học hướng tới tương lai, không chỉ ghi quá khứ. Điều mới mẻ thường là niềm tin, khát vọng, dự cảm về một đời sống khác. Đó là lý do nhiều tác phẩm viết về bóng tối vẫn để lại một tia sáng.
Dẫn chứng: chất liệu thực và điều mới mẻ trong từng tác phẩm
Bảng gợi ý cách tách hai vế trong một tác phẩm cụ thể. Khi viết, bạn nên phân tích theo đúng thứ tự: chất liệu trước, phát hiện sau.
| Tác phẩm | Vật liệu mượn ở thực tại | Điều mới mẻ nghệ sĩ muốn nói |
|---|---|---|
| Vợ nhặt (Kim Lân) | Nạn đói năm 1945: người chết đói, mùi đống rác, tiếng quạ, nồi cháo cám | Giữa cái chết, con người vẫn khao khát sống, vẫn yêu thương; cuối truyện, hình ảnh đám người đói và lá cờ đỏ trong óc Tràng gợi một con đường đổi đời |
| Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu) | Đời sống vùng biển nghèo, một gia đình hàng chài đông con, cảnh bạo lực gia đình | Cái đẹp bề ngoài có thể che giấu sự thật; người nghệ sĩ và người làm luật cần nhìn đời sống nhiều chiều, thấu hiểu thay vì phán xét vội |
| Hai đứa trẻ (Thạch Lam) | Phố huyện nghèo lúc chiều tàn, chợ vãn, gánh phở, ngọn đèn con của chị Tí | Khát vọng về một thế giới khác sáng hơn, gói trong hình ảnh chuyến tàu đêm |
| Lão Hạc (Nam Cao) | Người nông dân nghèo, mảnh vườn, con chó, nạn đói kém | Phải cố tìm hiểu con người mới thấy phần cao quý bị che lấp bởi vẻ ngoài khốn khổ |
Chiếc thuyền ngoài xa là dẫn chứng đặc biệt đắt, vì chính truyện bàn về quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống. Bức ảnh chiếc thuyền trong sương mà nghệ sĩ Phùng chụp được đẹp như tranh, nhưng phía sau là một sự thật khác. Truyện vì thế vừa là dẫn chứng, vừa là một ý kiến tương tự Nguyễn Đình Thi nói bằng hình tượng.
Đoạn mẫu ngắn: phân tích Chiếc thuyền ngoài xa theo hai vế
Đoạn dưới đây cho thấy cách đi từ chất liệu tới điều mới mẻ trong cùng một đoạn văn. Bạn đọc để thấy cấu trúc, không chép câu chữ.
Nguyễn Minh Châu mượn từ đời sống những chất liệu rất quen: một vùng biển miền Trung, một con thuyền lưới vó, một gia đình hàng chài nghèo đông con. Nếu dừng ở đó, truyện chỉ là một mảnh đời buồn. Điều mới mẻ nằm ở chỗ nhà văn đặt cạnh nhau hai khoảnh khắc: chiếc thuyền trong sương đẹp như một bức tranh và cảnh người đàn ông đánh vợ khi thuyền vào bờ. Từ khoảng cách giữa hai khoảnh khắc ấy, truyện đặt ra một câu hỏi lớn: cái đẹp mà nghệ thuật ghi lại có đủ để hiểu đời sống không. Đó chính là "điều gì mới mẻ" mà người đọc chỉ nhận được từ trang văn, không phải từ một bản tin về bạo lực gia đình.
Đoạn văn kết bằng một phép so sánh với bản tin để làm rõ vế "không những ghi lại". Đây là kỹ thuật đối chiếu đơn giản mà hiệu quả: chỉ ra điều tác phẩm làm được mà một văn bản ghi chép thông thường không làm được.
Lỗi hay gặp và cách sửa nhanh
Giải thích "thực tại" quá hẹp. Nhiều bài hiểu thực tại chỉ là sự kiện lịch sử, xã hội lớn. Thật ra thực tại gồm cả đời sống thường ngày, cảnh vật, ngôn ngữ, cảm xúc của con người. Một bài thơ tả mùa thu cũng mượn vật liệu ở thực tại là những làn gió, hương ổi, màn sương có thật. Mở rộng như vậy, bạn chọn dẫn chứng thoải mái hơn và không bị gò vào văn học hiện thực.
Đánh đồng "điều mới mẻ" với chủ đề. Chủ đề là vấn đề trung tâm tác phẩm đặt ra; điều mới mẻ là phần phát hiện riêng của tác giả so với những gì người đọc đã biết. Nạn đói năm 1945 là đề tài nhiều người viết; điều mới mẻ của Vợ nhặt là cách nhìn con người hướng về sự sống ngay trong nạn đói. Khi phân tích, hãy dùng phép so sánh ngầm với cái "đã có rồi" để làm nổi điều mới.
Quên nói vai trò của người nghệ sĩ. Ý kiến có chủ ngữ là "nghệ sĩ". Bài làm chỉ nói về tác phẩm mà không nói tới cách nhìn, tấm lòng, tài năng của người viết là bỏ mất nửa ý. Một câu ngắn chỉ ra vì sao Kim Lân hay Nguyễn Minh Châu nhìn thấy được điều người khác bỏ qua — vốn sống, sự gắn bó, sự trăn trở nghề nghiệp — sẽ làm phần chứng minh đầy đặn hơn.
Dàn ý gợi ý
Dàn ý dưới đây dùng cho đề "bàn về ý kiến và làm sáng tỏ qua một tác phẩm".
- Mở bài: dẫn vấn đề quan hệ văn học và hiện thực; nêu ý kiến, ghi rõ xuất xứ Tiếng nói của văn nghệ của Nguyễn Đình Thi.
- Giải thích: "vật liệu mượn ở thực tại"; "ghi lại cái đã có rồi"; "điều gì mới mẻ"; quan hệ nền và đỉnh giữa hai vế.
- Lý giải: đời sống không cần chép lại; người viết luôn chọn lọc; điều mới mẻ đến từ tâm hồn nghệ sĩ; văn học hướng tới tương lai.
- Chứng minh: một tác phẩm chính, phân tích chất liệu hiện thực trước, phát hiện mới mẻ sau; một tác phẩm đối chiếu ngắn.
- Bàn luận: hư cấu không phải bịa đặt; điều mới mẻ phải xuất phát từ hiểu biết thật; yêu cầu với người đọc là nhận ra phần gửi gắm.
- Kết bài: khẳng định giá trị ý kiến; suy nghĩ riêng về cách đọc một tác phẩm hiện thực.
Bàn luận: hư cấu, bịa đặt và điều mới mẻ
Phần bàn luận có thể xoay quanh những câu hỏi sau. Chọn một hai câu phát triển kỹ còn hơn điểm qua tất cả.
- Hư cấu có trái với "vật liệu mượn ở thực tại" không? Không. Nhân vật, sự việc có thể được tạo ra, nhưng chúng phải có lý của đời sống. Một nhân vật hư cấu mà người đọc tin được là vì nó được xây bằng chất liệu thật.
- Điều mới mẻ có phải là sự khác lạ không? Không hẳn. Nhiều khi điều mới mẻ là một cách hiểu sâu hơn về điều quen thuộc, như Kim Lân nhìn thấy niềm khát sống trong nạn đói.
- Có tác phẩm nào chỉ ghi lại mà vẫn có giá trị? Những ghi chép, phóng sự có giá trị tư liệu, nhưng ngay cả chúng cũng hàm chứa cách nhìn của người viết. Ý kiến của Nguyễn Đình Thi nói về tác phẩm nghệ thuật, nơi yêu cầu sáng tạo cao hơn.
- Người đọc cần làm gì? Đọc không dừng ở việc biết tác phẩm phản ánh hiện thực nào, mà phải hỏi nhà văn muốn nói điều gì mới qua hiện thực ấy. Câu hỏi này cũng là cách đặt luận điểm hiệu quả cho nhiều đề phân tích khác.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng nói của văn nghệ có phải văn bản nghị luận trong sách giáo khoa không?
Đây là tiểu luận của Nguyễn Đình Thi, từng được học trong chương trình Ngữ văn trung học cơ sở. Với chương trình mới nhiều bộ sách, bạn nên kiểm lại sách mình đang học. Dù có học hay không, câu mở đầu của tiểu luận vẫn là ý kiến hay được dùng trong đề nghị luận văn học.
Có nên trích thêm nhiều câu khác trong Tiếng nói của văn nghệ không?
Chỉ nên trích những câu bạn nhớ chính xác. Nếu nhớ ý mà không nhớ chữ, hãy diễn đạt bằng lời mình và ghi "theo Nguyễn Đình Thi". Trích sai câu chữ của một văn bản nổi tiếng dễ bị người chấm phát hiện và đánh giá thấp độ tin cậy của bài.
Ý kiến này khác gì nhận định "văn học là nhân học"?
"Văn học là nhân học" nhấn vào đối tượng trung tâm là con người. Ý kiến của Nguyễn Đình Thi nhấn vào quan hệ giữa tác phẩm và hiện thực, cùng phần sáng tạo của nghệ sĩ. Hai ý kiến có thể bổ trợ cho nhau trong phần bàn luận, nhưng trọng tâm giải thích khác nhau.
Có thể dùng thơ để chứng minh ý kiến này không?
Được. Thơ cũng mượn chất liệu từ thực tại như cảnh vật, sự kiện, cảm xúc có thật, rồi nói điều mới về tâm hồn con người. Chẳng hạn một bài thơ về người lính mượn hiện thực chiến tranh nhưng điều mới mẻ là vẻ đẹp tâm hồn họ. Chỉ cần tách rõ hai vế như với truyện.
Làm sao để không biến phần chứng minh thành tóm tắt truyện?
Mỗi lần nhắc một sự việc trong truyện, bạn phải nói ngay nó là chất liệu hiện thực gì hoặc điều mới mẻ gì. Nếu một đoạn văn chỉ có sự việc mà không có câu nối về ý kiến, đó là đoạn tóm tắt cần viết lại.
Phần bàn luận có nên phản bác ý kiến không?
Không cần phản bác, vì ý kiến khá toàn diện. Hướng tốt hơn là mở rộng: điều mới mẻ phải xuất phát từ hiểu biết thật về đời sống, và người đọc cũng tham gia vào việc nhận ra điều mới ấy. Bổ sung có lý lẽ được đánh giá cao hơn phản bác gượng ép.