PheBinh.comPhê Bình
Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học

"Văn dĩ tải đạo" và câu thơ Nguyễn Đình Chiểu: nghị luận về văn chương chở đạo

Hiểu quan niệm văn dĩ tải đạo và câu thơ Nguyễn Đình Chiểu, phân biệt giáo dục với giáo huấn, dàn ý, dẫn chứng Lục Vân Tiên, Chữ người tử tù và cách bàn luận.

Wooden rowing boat loaded with rice sacks gliding on a canal in Ben Tre at sunrise, an elderly rower in a conical hat seen from behind, mist on palms

"Văn dĩ tải đạo" nghĩa là văn để chở đạo: văn chương có nhiệm vụ truyền tải đạo lý, giáo dục con người. Câu thơ "Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm / Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà" của Nguyễn Đình Chiểu trong truyện thơ Dương Từ – Hà Mậu là cách nói Việt hoá, mạnh mẽ của quan niệm ấy. Đề bàn về quan niệm này yêu cầu bạn hiểu nó trong bối cảnh văn học trung đại, chứng minh bằng tác phẩm, rồi bàn xem nó còn đúng tới đâu với văn chương hôm nay.

Quan niệm "văn dĩ tải đạo" thuộc truyền thống Nho gia và thường được gắn với các nhà Nho đời Tống, trong đó hay được nhắc là Chu Đôn Di. Nếu không chắc, bạn chỉ cần ghi "quan niệm văn chương của Nho gia". Bài viết này đi qua giải thích, lý giải, dẫn chứng, dàn ý và phần bàn luận phân biệt giáo dục với giáo huấn — chỗ quyết định bài sâu hay nông.

Giải thích: "đạo" là gì, "chở" thế nào

Chữ "văn" ở đây là văn chương nói chung, gồm cả thơ. "Tải" là chở, "đạo" là đạo lý, lẽ phải, những chuẩn mực sống mà xã hội đề cao. Trong văn học trung đại, "đạo" chủ yếu là đạo lý Nho gia như nhân, nghĩa, trung, hiếu; trong văn hoá dân gian, nó còn là đạo lý làm người như thương người, giữ chữ tín, biết ơn.

Hình ảnh con thuyền trong câu thơ của Nguyễn Đình Chiểu rất đáng phân tích. Văn chương là con thuyền, đạo lý là hàng hoá; thuyền chở bao nhiêu đạo cũng "không khẳm", tức không bao giờ quá tải. Vế sau "đâm mấy thằng gian bút chẳng tà" biến ngòi bút thành vũ khí: bút đâm kẻ gian mà vẫn ngay thẳng. Hai câu thơ vì thế nói hai chức năng: chở đạo lý và chống cái ác.

Ý cả quan niệm: văn chương không để mua vui suông mà phải có ích cho đạo lý và cho đời. Khi giải thích, bạn nên nhấn rằng đây là quan niệm có lịch sử, gắn với một thời kỳ, để phần bàn luận về sau có cơ sở đánh giá khách quan.

Vì sao văn chương trung đại coi trọng việc chở đạo

Người viết phần lớn là nhà Nho. Họ học kinh sách, coi việc tu thân, giúp đời là lẽ sống. Văn chương với họ là một phần của trách nhiệm ấy, không tách khỏi đạo đức.

Văn chương là phương tiện giáo dục chính. Khi sách vở còn hiếm và phần đông người dân không biết chữ, những truyện thơ được kể, được ngâm là cách truyền đạo lý hiệu quả. Truyện Lục Vân Tiên được người dân Nam Bộ thuộc lòng, kể cả người không biết chữ, là một ví dụ.

Thời loạn cần văn chương đứng về lẽ phải. Trong những thời kỳ biến động, văn chương được kỳ vọng phân biệt rõ chính tà, khích lệ lòng yêu nước, chống cái ác. Vế "đâm mấy thằng gian" phản ánh đúng kỳ vọng đó.

Quan niệm có gốc trong truyền thống phương Đông. Văn học trung đại Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu của văn hoá Hán, nên việc tiếp nhận quan niệm "văn dĩ tải đạo" là tự nhiên. Điều đáng nói là các tác giả Việt đã chuyển nó thành đạo lý gần gũi với nhân dân.

Dẫn chứng: đạo được chở trong tác phẩm thế nào

Bảng dưới gợi ý tác phẩm và cách "chở đạo" của từng tác phẩm. Bạn nên chọn một tác phẩm trung đại làm chính và một tác phẩm hiện đại để đối chiếu ở phần bàn luận.

Tác phẩmĐạo lý được chởCách chở
Truyện Lục Vân Tiên (Nguyễn Đình Chiểu)Nhân nghĩa, trọng nghĩa khinh tài, ở hiền gặp lànhQua nhân vật lý tưởng, cốt truyện thiện thắng ác, lời thơ mộc mạc dễ thuộc; câu "Nhớ câu kiến nghĩa bất vi / Làm người thế ấy cũng phi anh hùng"
Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Nguyễn Đình Chiểu)Lòng yêu nước, sự tri ân người nông dân nghĩa sĩNgòi bút như vũ khí: ngợi ca người hy sinh, căm ghét kẻ xâm lược
Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân)Thiên lương, cái đẹp đi cùng cái thiệnKhông giảng giải; đạo lý hiện ra qua lời khuyên quản ngục về quê giữ thiên lương
Lão Hạc (Nam Cao)Lòng tự trọng, tình cha con, sự thấu hiểu con ngườiQua bi kịch và lời suy ngẫm của nhân vật ông giáo, không có câu răn dạy trực tiếp
Ánh trăng (Nguyễn Duy)Uống nước nhớ nguồn, không quên quá khứQua sự giật mình tự vấn của nhân vật trữ tình, đạo lý tự thấm vào người đọc

Cột "cách chở" là chìa khoá cho phần bàn luận. Văn chương trung đại thường chở đạo khá trực tiếp, qua nhân vật lý tưởng và lời răn; văn chương hiện đại chở đạo gián tiếp, qua số phận, cảm xúc và sự tự vấn. Đạo vẫn còn, chỉ là con thuyền đã đổi cách đi.

Đoạn mẫu ngắn: phân tích câu thơ của Nguyễn Đình Chiểu

Đoạn dưới đây minh hoạ cách phân tích hình ảnh trong nhận định, một bước nhiều bài làm bỏ qua. Bạn đọc để thấy cách làm, không chép.

Với Nguyễn Đình Chiểu, văn chương không phải chiếc thuyền chở khách đi ngắm cảnh mà là con thuyền chở đạo lý, và chở bao nhiêu cũng "không khẳm". Cách nói ấy cho thấy niềm tin rằng đạo lý không bao giờ là gánh nặng thừa đối với văn chương. Vế sau còn quyết liệt hơn: ngòi bút có thể "đâm" kẻ gian mà vẫn "chẳng tà". Hai câu thơ dựng lên chân dung một nhà thơ coi việc viết là một cách sống ngay thẳng, và chính cuộc đời ông, mù loà mà vẫn cầm bút đứng về phía lẽ phải, đã làm cho câu thơ ấy có sức nặng.

Để ý câu cuối của đoạn mẫu nối nhận định với cuộc đời tác giả. Chi tiết Nguyễn Đình Chiểu bị mù là thông tin chắc chắn và có ích cho việc hiểu thái độ sống của ông; khi liên hệ tiểu sử, bạn chỉ nên dùng những thông tin như vậy, không thêm giai thoại thiếu căn cứ.

Lỗi hay gặp khi làm đề văn chở đạo

Nhầm xuất xứ câu thơ. Câu "Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm" thuộc truyện thơ Dương Từ – Hà Mậu, không thuộc Truyện Lục Vân Tiên. Đây là lỗi kiến thức rất hay gặp vì Lục Vân Tiên nổi tiếng hơn. Bạn vẫn dùng Lục Vân Tiên làm dẫn chứng chính được, chỉ cần tách rõ: câu thơ nêu quan niệm ở một tác phẩm, còn Lục Vân Tiên là nơi quan niệm ấy được thực hiện.

Giải thích "đạo" quá hẹp hoặc quá rộng. Hiểu "đạo" chỉ là lễ giáo phong kiến thì phần bàn luận sẽ thành phê phán một chiều; hiểu "đạo" là mọi điều tốt thì giải thích mất đi sắc thái lịch sử. Cách an toàn là nói "đạo" trong văn học trung đại chủ yếu là đạo lý Nho gia, đồng thời gần gũi với đạo lý làm người của nhân dân như nhân nghĩa, thương người, ghét cái ác.

Kể lại cốt truyện Lục Vân Tiên. Truyện dài, nhiều nhân vật, kể lại sẽ hết giờ. Chỉ chọn hai ba chỗ cho thấy cách chở đạo: hành động đánh cướp cứu người, lời từ chối nhận ơn, lời thơ nêu đạo lý. Mỗi chỗ phân tích ngắn rồi quay về quan niệm của đề.

Bỏ quên vế "đâm mấy thằng gian". Nhiều bài chỉ nói văn chương chở đạo lý mà quên chức năng chống cái ác trong câu thơ. Vế này giúp bạn nói tới tinh thần chiến đấu của văn chương Nguyễn Đình Chiểu, nhất là các bài văn tế, thơ yêu nước ông viết khi Nam Bộ bị xâm lược.

Dàn ý gợi ý

Khung dưới đây dùng cho đề bàn về quan niệm "văn dĩ tải đạo" hoặc câu thơ của Nguyễn Đình Chiểu.

  1. Mở bài: dẫn từ câu hỏi văn chương để làm gì; nêu quan niệm "văn dĩ tải đạo" và câu thơ của Nguyễn Đình Chiểu.
  2. Giải thích: "văn", "tải", "đạo"; hình ảnh con thuyền "không khẳm"; ngòi bút "đâm" kẻ gian; ý cả quan niệm.
  3. Lý giải: người viết là nhà Nho; văn chương là phương tiện giáo dục; thời loạn cần lẽ phải; gốc trong truyền thống phương Đông.
  4. Chứng minh: một tác phẩm trung đại làm chính, chỉ ra đạo được chở và cách chở; một tác phẩm hiện đại đối chiếu.
  5. Bàn luận: giá trị của quan niệm; giới hạn khi biến văn chương thành bài giảng đạo đức; cách văn chương hiện đại tiếp nối.
  6. Kết bài: khẳng định ý nghĩa; suy nghĩ về những đạo lý mà văn chương đã gieo trong bản thân.

Bàn luận: giáo dục khác giáo huấn

Chỗ quan trọng nhất của phần bàn luận là phân biệt giáo dục với giáo huấn. Giáo huấn là răn dạy trực tiếp, nói cho người đọc điều phải làm. Giáo dục bằng văn chương là để người đọc tự xúc động, tự suy nghĩ, rồi tự thay đổi. Quan niệm "văn dĩ tải đạo", nếu hiểu cứng nhắc, dễ dẫn tới thứ văn khô khan, nhân vật chỉ là cái loa phát ngôn đạo lý.

Những tác phẩm trung đại sống lâu như Truyện Lục Vân Tiên không chỉ vì chở đạo, mà vì chở đạo bằng câu chuyện hấp dẫn, nhân vật đáng yêu, lời thơ gần với tiếng nói nhân dân. Nghĩa là ngay trong văn học trung đại, đạo lý muốn đến được với người đọc cũng phải đi qua nghệ thuật.

Ý thứ ba là "đạo" thay đổi theo thời đại. Một số chuẩn mực xưa như quan niệm "tiết hạnh" khắt khe với phụ nữ ngày nay cần được nhìn lại. Người đọc hôm nay tiếp nhận đạo lý trong văn chương cũ một cách có chọn lọc: giữ những giá trị nhân văn bền vững như nhân nghĩa, thương người, ghét cái ác, và hiểu những chuẩn mực khác trong bối cảnh lịch sử của chúng.

Đoạn mẫu ngắn cho phần bàn luận: Văn chương hôm nay vẫn chở đạo, nhưng con thuyền không còn treo biển răn dạy ở mũi. Đạo lý trong Ánh trăng không nằm ở một lời khuyên nào, mà ở cái im lặng của vầng trăng khiến người đọc tự giật mình.

Câu hỏi thường gặp

"Văn dĩ tải đạo" có phải câu của Nguyễn Đình Chiểu không?

Không. "Văn dĩ tải đạo" là quan niệm của Nho gia Trung Hoa, thường được gắn với các nhà Nho đời Tống. Nguyễn Đình Chiểu tiếp nhận quan niệm ấy và diễn đạt theo cách riêng trong câu thơ "Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm". Bạn cần ghi rõ hai nguồn này để tránh nhầm.

Câu "Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm" nằm trong tác phẩm nào?

Câu thơ nằm trong truyện thơ Dương Từ – Hà Mậu của Nguyễn Đình Chiểu, không phải trong Truyện Lục Vân Tiên như nhiều bài làm nhầm. Khi dùng Lục Vân Tiên làm dẫn chứng, bạn nói đó là tác phẩm thể hiện quan niệm, còn câu thơ thì ghi đúng xuất xứ.

Văn học hiện đại có còn "chở đạo" không?

Có, nhưng theo cách khác. Văn học hiện đại ít khi răn dạy trực tiếp; đạo lý được gửi qua số phận nhân vật, qua cảm xúc và sự tự vấn. Đây là ý chính cho phần bàn luận, giúp bạn đánh giá quan niệm cũ một cách công bằng.

Có nên phê phán quan niệm "văn dĩ tải đạo" là lỗi thời không?

Không nên phê phán một chiều. Quan niệm có giá trị ở chỗ đề cao trách nhiệm đạo đức của văn chương. Giới hạn của nó nằm ở cách hiểu cứng nhắc, biến văn thành bài giảng, và ở một số chuẩn mực cũ không còn phù hợp. Bàn luận như vậy mới khách quan.

Đề này có liên quan tới chức năng giáo dục của văn học không?

Liên quan trực tiếp. "Văn dĩ tải đạo" là một cách phát biểu, mang dấu ấn trung đại, về chức năng giáo dục của văn học. Khi bàn luận, bạn nên khẳng định chức năng giáo dục vẫn còn nguyên giá trị, chỉ có cách thực hiện là thay đổi.

Có thể dùng câu thơ "Nay ở trong thơ nên có thép" để mở rộng không?

Có thể, đó là câu trong bài Cảm tưởng đọc Thiên gia thi của Hồ Chí Minh, cũng bàn về trách nhiệm của thơ ca. Nếu dùng, chỉ nên dùng ở phần mở rộng để thấy mạch quan niệm văn chương gắn với trách nhiệm, và giữ giọng trung tính, bám câu chữ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138