Cảm hứng chủ đạo là trạng thái tình cảm mạnh mẽ, xuyên suốt cả tác phẩm, gắn liền với một tư tưởng và một sự đánh giá của nhà văn về đời sống được phản ánh. Nó là "ngọn lửa" làm tác phẩm ra đời: niềm tự hào, nỗi xót thương, sự căm giận, lòng ngợi ca hay tiếng cười mỉa mai, và nó lan sang người đọc.
Câu hỏi về cảm hứng chủ đạo xuất hiện thường xuyên trong phần đọc hiểu và cả trong bài nghị luận văn học. Nhiều học sinh trả lời bằng cách nhắc lại chủ đề, hoặc gọi tên một cảm xúc thoáng qua của nhân vật. Bài này làm rõ khái niệm, đặt nó cạnh chủ đề, tư tưởng và giọng điệu, rồi đưa ra một quy trình năm dấu hiệu để bạn xác định cảm hứng chủ đạo của một văn bản lạ.
Hiểu khái niệm: tình cảm, tư tưởng và sự đánh giá
Trong định nghĩa ở trên có ba thành tố, và cả ba đều cần có mặt. Thứ nhất là tình cảm mạnh mẽ: cảm hứng không phải một cảm xúc nhạt hay thoáng qua, mà là trạng thái đủ sức chi phối cách nhà văn chọn chi tiết, dùng từ, dựng cảnh. Thứ hai là tính xuyên suốt: cảm hứng chủ đạo có mặt từ đầu đến cuối, dù có lúc lắng xuống, có lúc dâng lên. Thứ ba là gắn với tư tưởng và sự đánh giá: niềm tự hào trong một bài cáo khác niềm tự hào vu vơ ở chỗ nó dựa trên một nhận thức, ví dụ nhận thức về chủ quyền và văn hiến.
Trong lý luận văn học, cảm hứng chủ đạo còn được gọi bằng thuật ngữ gốc Hy Lạp là "pathos", vốn chỉ sự say mê, xúc động. Bạn không cần dùng thuật ngữ ngoại này trong bài, nhưng biết nó giúp hiểu rằng cảm hứng không phải chuyện "cảm thấy" của riêng tác giả, mà là một phẩm chất của tác phẩm: nó nằm trong văn bản và người đọc nhận ra được qua văn bản.
Từ đó rút ra một nguyên tắc khi làm bài: muốn khẳng định cảm hứng chủ đạo, bạn phải chỉ ra được dấu vết của nó trong ngôn từ, hình ảnh, kết cấu. Câu "tác giả rất yêu nước" chưa phải là chứng minh; câu "giọng văn hào sảng, các câu văn biền ngẫu cân xứng, những hình ảnh so sánh mang tầm vóc lịch sử" mới là chứng minh.
Cảm hứng chủ đạo khác chủ đề, tư tưởng, giọng điệu thế nào
Bốn khái niệm này luôn đi cùng nhau, và các câu hỏi đọc hiểu đôi khi đặt chúng cạnh nhau để kiểm tra bạn có phân biệt được không. Bảng dưới dùng Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi làm ví dụ chung.
| Khái niệm | Trả lời câu hỏi | Ví dụ với Bình Ngô đại cáo |
|---|---|---|
| Chủ đề | Tác phẩm nói về vấn đề gì? | Tuyên bố kết thúc chiến tranh, khẳng định nền độc lập và tổng kết cuộc kháng chiến chống quân Minh |
| Tư tưởng | Tác phẩm khẳng định, đề xuất điều gì? | Tư tưởng nhân nghĩa gắn với yên dân, trừ bạo; quan niệm về quốc gia có văn hiến, cương vực, phong tục, lịch sử riêng |
| Cảm hứng chủ đạo | Tác phẩm được thôi thúc bởi tình cảm gì? | Cảm hứng yêu nước, tự hào dân tộc, hào hùng của khúc ca khải hoàn |
| Giọng điệu | Tình cảm ấy vang lên bằng giọng nào? | Giọng trang trọng, hùng hồn; có đoạn căm giận khi kể tội giặc, có đoạn sảng khoái khi kể chiến thắng |
Nhìn bảng, bạn thấy cảm hứng chủ đạo đứng giữa tư tưởng và giọng điệu: tư tưởng là nhận thức, giọng điệu là cách vang lên, còn cảm hứng là năng lượng tình cảm nối hai thứ đó. Vì vậy khi gọi tên cảm hứng, hãy dùng danh từ chỉ tình cảm (tự hào, xót thương, ngợi ca, căm giận, mỉa mai), không dùng danh từ chỉ vấn đề (độc lập, chiến tranh, nông thôn).
Những kiểu cảm hứng chủ đạo thường gặp trong chương trình Ngữ văn
Cảm hứng yêu nước, tự hào dân tộc. Gặp nhiều trong văn học trung đại như Sông núi nước Nam, Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo, và trong văn học kháng chiến. Dấu hiệu là những khẳng định về chủ quyền, lịch sử, văn hiến, hình ảnh mang tầm vóc cộng đồng.
Cảm hứng ngợi ca. Hướng về vẻ đẹp của thiên nhiên, con người, đất nước. Tuỳ bút Người lái đò Sông Đà của Nguyễn Tuân ngợi ca cả con sông hung bạo và trữ tình lẫn người lao động trí dũng, tài hoa trên dòng sông ấy.
Cảm hứng bi tráng. Kết hợp nỗi đau, sự mất mát với vẻ hào hùng, cao cả. Tây Tiến của Quang Dũng là ví dụ quen thuộc: cái chết của người lính được nói tới mà không bi luỵ.
Cảm hứng phê phán, tố cáo. Thường gặp ở văn học hiện thực. Nhà văn phơi bày cái xấu, cái phi lý của xã hội, như truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao.
Cảm hứng trào phúng. Dùng tiếng cười để chế giễu, châm biếm. Thơ Tú Xương với Vịnh khoa thi Hương, tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng thuộc kiểu này.
Cảm hứng thế sự – đời tư. Phổ biến trong văn học sau 1975: quan tâm số phận cá nhân, những trăn trở đạo đức trong đời thường, như Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu.
Năm dấu hiệu để xác định cảm hứng chủ đạo của một văn bản
Khi gặp một văn bản lạ trong đề đọc hiểu, bạn không có kiến thức nền về tác phẩm để dựa vào. Năm dấu hiệu sau giúp bạn tìm ra cảm hứng chủ đạo chỉ bằng việc đọc kỹ.
- Đọc nhan đề và câu mở: nhiều tác phẩm đặt sẵn cảm hứng ở đó. Một nhan đề như "Ánh trăng" gợi suy tư, còn "Mùa xuân nho nhỏ" gợi ngợi ca và ước nguyện.
- Gạch chân các từ ngữ đánh giá: tính từ, động từ mạnh, từ cảm thán. Nếu chúng nghiêng về cùng một sắc thái, đó là dấu hiệu rõ nhất.
- Tìm hình ảnh lặp lại hoặc hình ảnh được phóng to: hình ảnh trung tâm thường mang cảm hứng của cả bài.
- Xem nhịp điệu và giọng: câu dài, nhiều điệp, dồn dập thường gắn với cảm hứng hào hùng hoặc căm giận; câu ngắn, ngắt nhịp chậm thường gắn với suy tư, xót xa.
- Đọc kỹ đoạn kết: cảm hứng chủ đạo thường được đẩy lên hoặc chốt lại ở cuối tác phẩm. Một kết thúc mở ra hy vọng khác hẳn một kết thúc khép lại trong bi kịch.
Sau khi đi qua năm dấu hiệu, bạn viết câu trả lời theo mẫu: "Cảm hứng chủ đạo của văn bản là … , thể hiện qua … và … ". Ví dụ giả định: "Cảm hứng chủ đạo của đoạn thơ là niềm xót thương người mẹ nghèo, thể hiện qua hình ảnh đôi bàn tay gầy được lặp lại và nhịp thơ chậm, ngắt quãng ở khổ cuối."
Một tác phẩm có thể có nhiều cảm hứng không?
Có, và đây là chỗ học sinh hay lúng túng. Một tác phẩm lớn thường có nhiều dòng cảm xúc, nhưng chỉ một hoặc hai dòng giữ vai trò chủ đạo. Tây Tiến vừa có nỗi nhớ, vừa có niềm tự hào, vừa có nỗi đau mất mát, nhưng những dòng ấy hợp lại thành cảm hứng lãng mạn và bi tráng. Câu mở đầu "Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!" là một tiếng gọi đầy nhớ thương, còn những câu về người lính ngã xuống lại mang vẻ hào hùng.
Truyện Chí Phèo cũng vậy. Cảm hứng phê phán hướng vào xã hội làm tha hoá con người, cảm hứng nhân đạo hướng vào khát vọng lương thiện của Chí. Hai dòng ấy không mâu thuẫn mà bổ sung cho nhau: phê phán vì thương, thương nên càng phê phán. Khi trả lời, bạn có thể gọi tên cả hai và chỉ ra quan hệ giữa chúng.
Ở bài thơ trữ tình ngắn, việc chọn cảm hứng chủ đạo dễ hơn vì cảm xúc thường tập trung. Ở tác phẩm dài như một bài cáo, một truyện ngắn nhiều đoạn, bạn nên xem cảm hứng thay đổi qua từng phần rồi tìm mẫu số chung. Bình Ngô đại cáo có đoạn căm giận khi kể tội ác giặc Minh, có đoạn gian nan khi kể những ngày đầu khởi nghĩa, có đoạn hả hê khi kể chiến thắng; mẫu số chung của tất cả là niềm tự hào về một dân tộc chính nghĩa.
Nguyên tắc chọn là: cảm hứng chủ đạo phải chi phối được phần lớn văn bản. Nếu một cảm xúc chỉ xuất hiện ở một câu, một đoạn nhỏ, đó là sắc thái phụ, nên nhắc tới như một nét bổ sung chứ không gọi là chủ đạo.
Những lỗi hay gặp khi trả lời câu hỏi về cảm hứng chủ đạo
Các lỗi dưới đây thường gặp trong bài đọc hiểu và bài nghị luận. Mỗi lỗi kèm một cách sửa ngắn.
- Gọi tên chủ đề thay vì cảm hứng: viết "cảm hứng về chiến tranh". Sửa: chiến tranh là đề tài; cảm hứng là "bi tráng", "tự hào" hay "xót thương" trước chiến tranh.
- Lấy cảm xúc của nhân vật làm cảm hứng của tác phẩm: nhân vật có thể tuyệt vọng trong khi nhà văn nhìn họ bằng niềm tin. Sửa: luôn hỏi "tác giả nhìn chuyện này bằng tình cảm gì".
- Chỉ nêu tên mà không chứng minh: trả lời một từ "ngợi ca" rồi dừng. Sửa: thêm ít nhất hai dấu hiệu trong văn bản.
- Nêu quá nhiều cảm hứng ngang hàng: liệt kê năm, sáu cảm xúc khiến câu trả lời rời rạc. Sửa: chọn một đến hai dòng chính, xếp các dòng còn lại vào sắc thái phụ.
- Gán cảm hứng theo giai đoạn: thấy tác phẩm viết thời kháng chiến thì mặc định là "sử thi, lãng mạn". Sửa: đọc văn bản trước, kiến thức giai đoạn chỉ để đối chiếu.
Phần lớn lỗi đều đến từ một gốc: trả lời bằng trí nhớ thay vì bằng văn bản. Thói quen gạch chân từ ngữ đánh giá trước khi viết là cách rẻ nhất để tránh chúng.
Câu hỏi thường gặp
Cảm hứng chủ đạo và cảm xúc chủ đạo có giống nhau không?
Trong nhiều đề đọc hiểu, hai cách gọi được dùng gần như nhau. Nếu phân biệt kỹ, cảm hứng chủ đạo nhấn vào tình cảm gắn với tư tưởng và sự đánh giá của tác giả trên toàn tác phẩm, còn cảm xúc chủ đạo hay dùng cho một bài thơ, một đoạn trích ngắn.
Văn bản nghị luận có cảm hứng chủ đạo không?
Có. Văn bản nghị luận trung đại như hịch, cáo, chiếu thường có cảm hứng rất mạnh: căm giận, tự hào, khích lệ. Văn bản nghị luận hiện đại cũng có thể mang cảm hứng ngợi ca, phê phán hay trăn trở, thể hiện qua lựa chọn từ ngữ và lập luận.
Làm sao phân biệt cảm hứng bi tráng với cảm hứng bi thương?
Bi thương chủ yếu là nỗi đau, sự mất mát được bộc lộ trực tiếp. Bi tráng có nỗi đau nhưng được nâng lên bằng vẻ hào hùng, cao cả, khiến người đọc vừa xót xa vừa cảm phục. Dấu hiệu là những hình ảnh mang tầm vóc lớn đi kèm nỗi mất mát.
Có cần nhớ thuật ngữ pathos khi làm bài không?
Không cần. Thuật ngữ này giúp bạn hiểu nguồn gốc khái niệm, nhưng trong bài làm, dùng tiếng Việt "cảm hứng chủ đạo" là đủ và rõ ràng hơn. Chèn thuật ngữ ngoại mà không giải thích dễ khiến đoạn văn khó đọc.
Cảm hứng chủ đạo của truyện ngắn có xác định giống thơ không?
Về nguyên tắc là giống: tìm tình cảm xuyên suốt gắn với cách đánh giá của tác giả. Khác ở chỗ truyện ít lời bộc lộ trực tiếp, nên bạn dựa nhiều hơn vào cách kể, cách chọn chi tiết, giọng người kể và đặc biệt là đoạn kết truyện.