PheBinh.comPhê Bình
Khái niệm lý luận và phê bình văn học

Tính đa nghĩa của tác phẩm văn học: vì sao một bài thơ có nhiều cách hiểu đúng

Tính đa nghĩa của tác phẩm văn học là gì, nó sinh ra từ đâu, ví dụ Bánh trôi nước, Đây thôn Vĩ Dạ, Sóng, và ranh giới giữa cách hiểu hợp lý với suy diễn.

Group of Vietnamese high school students debating around a low table in a Hải Phòng café, hands gesturing over closed books, faces out of focus, evening warm light

Tính đa nghĩa của tác phẩm văn học là khả năng một văn bản gợi ra nhiều tầng nghĩa, cho phép người đọc hiểu theo nhiều cách khác nhau mà các cách ấy đều có căn cứ trong văn bản. Đây không phải khuyết điểm hay sự mơ hồ của nhà văn, mà là đặc trưng của ngôn ngữ nghệ thuật: hình tượng luôn nói nhiều hơn những gì được viết ra.

Học sinh gặp tính đa nghĩa hằng ngày: một câu thơ được thầy cô giảng một kiểu, sách tham khảo giảng kiểu khác, bạn bè lại hiểu kiểu thứ ba. Bài này giải thích vì sao điều đó xảy ra, đâu là nguồn gốc của đa nghĩa, làm sao trình bày nhiều cách hiểu trong bài làm, và quan trọng nhất là ranh giới giữa một cách hiểu hợp lý với một suy diễn tuỳ tiện.

Đa nghĩa sinh ra từ đâu

Ngôn ngữ đời thường cố gắng nói một nghĩa cho rõ: biển báo, hướng dẫn sử dụng, văn bản hành chính càng ít cách hiểu càng tốt. Ngôn ngữ nghệ thuật đi theo hướng ngược lại. Nhà văn không định nghĩa cảm xúc mà dựng hình ảnh để cảm xúc tự hiện lên, và một hình ảnh thì luôn mở ra nhiều liên tưởng. Đó là nguồn gốc thứ nhất của đa nghĩa: tính hình tượng.

Nguồn gốc thứ hai là tính hàm súc và những khoảng trống. Văn chương, nhất là thơ, nói ít mà gợi nhiều; những gì không nói ra để người đọc tự điền. Mỗi người điền bằng vốn sống, cảm xúc, thời đại của mình, nên kết quả khác nhau. Nguồn gốc thứ ba là đặc điểm của chính tiếng Việt: đại từ phiếm chỉ như "ai", từ đồng âm, từ nhiều nghĩa, câu không chủ ngữ, tất cả đều tạo ra chỗ cho nhiều cách đọc.

Nguồn gốc thứ tư nằm ở người đọc và thời đại. Cùng một tác phẩm, người đọc ở các thời khác nhau đặt những câu hỏi khác nhau, nên nhìn thấy những tầng nghĩa khác nhau. Trong lý luận văn học, khái niệm "tác phẩm mở" gắn với tên nhà nghiên cứu Umberto Eco nhấn mạnh rằng nhiều tác phẩm được cấu tạo để mời người đọc cùng hoàn tất ý nghĩa. Bạn không cần dẫn lý thuyết này trong bài thi, chỉ cần hiểu rằng nhiều cách hiểu là điều bình thường của văn chương.

Những dạng đa nghĩa thường gặp, kèm ví dụ quen thuộc

Đa nghĩa do hình ảnh hai tầng. Bài Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương là ví dụ kinh điển. Ở tầng thứ nhất, bài thơ tả chiếc bánh trôi: trắng, tròn, lúc nổi lúc chìm khi luộc, hình dạng tuỳ tay người nặn, bên trong có nhân đỏ. Ở tầng thứ hai, câu "Thân em vừa trắng lại vừa tròn / Bảy nổi ba chìm với nước non" nói về vẻ đẹp và thân phận chìm nổi của người phụ nữ, còn "tấm lòng son" là phẩm giá được giữ vững.

Đa nghĩa do đại từ phiếm chỉ. Câu kết Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử, "Ai biết tình ai có đậm đà?", có hai chữ "ai" và mỗi chữ có thể chỉ nhà thơ, chỉ người con gái xứ Huế, hoặc chỉ con người nói chung. Chính sự phiếm chỉ ấy làm câu thơ vừa là lời hỏi người, vừa là lời tự hỏi, chứa cả hoài nghi lẫn khát khao.

Đa nghĩa do hình tượng xuyên suốt. Trong Sóng của Xuân Quỳnh, sóng vừa là sóng biển, vừa là hình ảnh người phụ nữ đang yêu, vừa là chính tình yêu với những trạng thái đối lập như "Dữ dội và dịu êm / Ồn ào và lặng lẽ". Hai hình tượng sóng và em lúc tách lúc nhập, cho phép đọc bài thơ theo nhiều lớp.

Đa nghĩa do kết thúc mở hoặc chi tiết biểu tượng. Cuối Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, mỗi lần nhìn tấm ảnh chụp chiếc thuyền, người nghệ sĩ lại thấy người đàn bà hàng chài bước ra từ tấm ảnh. Chi tiết này có thể hiểu là nghệ thuật không tách rời đời sống, là nỗi ám ảnh về con người thật sau vẻ đẹp, hoặc là trách nhiệm của người nghệ sĩ.

Cách hiểu hợp lý và suy diễn tuỳ tiện khác nhau ở đâu

Đa nghĩa không có nghĩa là hiểu thế nào cũng được. Có những cách hiểu được văn bản ủng hộ, và có những cách hiểu chỉ là ý muốn của người đọc áp lên văn bản. Bảng dưới đưa ra các tiêu chí để phân biệt.

Tiêu chíCách hiểu hợp lýSuy diễn tuỳ tiện
Căn cứ văn bảnDựa vào từ ngữ, hình ảnh, cấu trúc có thật trong bàiDựa vào một chữ tách khỏi ngữ cảnh, hoặc không dựa vào chữ nào
Độ nhất quánGiải thích được cả bài, không mâu thuẫn với các phần khácChỉ khớp với một câu, các câu còn lại phải bỏ qua
Bối cảnhKhông trái với hoàn cảnh sáng tác và nghĩa của từ ở thời đóGán nghĩa hiện đại cho từ cổ, gán sự kiện không liên quan
Tiểu sử tác giảDùng như thông tin tham khảo khi cầnBiến mọi câu thơ thành chuyện đời tư, chuyện tình riêng không có bằng chứng
Cách trình bàyNêu rõ là một cách hiểu, có thể đặt cạnh cách hiểu khácKhẳng định tuyệt đối như đó là nghĩa duy nhất

Chính Umberto Eco, người nói về "tác phẩm mở", cũng có công trình bàn về giới hạn của sự diễn giải. Tinh thần chung là: văn bản mở ra nhiều nghĩa nhưng không phải vô hạn nghĩa. Một cách hiểu càng giải thích được nhiều chi tiết trong văn bản thì càng đáng tin.

Trình bày nhiều cách hiểu trong bài làm

Khi gặp một câu thơ hay chi tiết đa nghĩa, nhiều học sinh chỉ chép lại một cách hiểu quen thuộc. Bạn có thể làm đoạn văn sâu hơn bằng trình tự sau, miễn là không biến bài thành bản liệt kê.

  1. Nêu nghĩa trực tiếp, nghĩa bề mặt của câu chữ trước, để người đọc nắm được điểm xuất phát.
  2. Chỉ ra yếu tố tạo ra đa nghĩa: một đại từ phiếm chỉ, một hình ảnh hai tầng, một kết thúc bỏ ngỏ.
  3. Trình bày hai, tối đa ba cách hiểu, mỗi cách kèm căn cứ trong văn bản. Dùng các cụm như "có thể hiểu", "cũng có ý kiến cho rằng" thay cho khẳng định tuyệt đối.
  4. Cho biết cách hiểu nào bạn thấy thuyết phục hơn và vì sao, hoặc chỉ ra các cách hiểu bổ sung cho nhau ra sao.
  5. Kết bằng nhận xét về giá trị của sự đa nghĩa ấy: nó làm tác phẩm giàu sức gợi, gắn với chủ đề của bài như thế nào.

Một ví dụ giả định ngắn: "Hình ảnh củi khô trong câu thơ Củi một cành khô lạc mấy dòng có thể được hiểu là thân phận nhỏ bé, trôi nổi của con người giữa dòng đời; cũng có thể hiểu là cảm giác lạc loài của chính nhà thơ trước không gian rộng lớn. Hai cách hiểu không loại trừ nhau, vì cả bài Tràng giang đều được dựng trên sự đối lập giữa cái nhỏ bé và cái vô cùng."

Đa nghĩa ở nhan đề và chi tiết truyện

Tính đa nghĩa không chỉ có ở thơ. Nhan đề truyện thường được chọn để mang nhiều lớp nghĩa. Nhan đề Vợ nhặt gợi trước hết sự rẻ rúng của thân phận con người trong nạn đói, khi người ta có thể "nhặt" được vợ như nhặt một thứ rơi vãi. Nhưng đọc hết truyện, nhan đề còn gợi sự trân trọng: từ một cuộc "nhặt" ấy, một gia đình hình thành và hướng tới ngày mai. Hai lớp nghĩa nằm cạnh nhau, tạo nên chiều sâu của truyện.

Chi tiết đoàn tàu trong Hai đứa trẻ của Thạch Lam cũng đa nghĩa. Ở bề mặt, đó là chuyến tàu đêm đi qua phố huyện. Ở tầng sâu hơn, nó là thế giới khác, sáng sủa, náo nhiệt, là ký ức về Hà Nội xa xăm, là niềm mong đợi mơ hồ của những con người sống mòn mỏi. Liên chờ tàu không vì mua bán gì, mà vì đó là chút ánh sáng khác hẳn ánh sáng ngọn đèn con của chị Tí.

Kết thúc truyện cũng là nơi đa nghĩa hay xuất hiện. Một kết thúc khép lại thường dẫn tới một cách hiểu chính, còn kết thúc bỏ ngỏ, như cảnh Liên chìm dần vào giấc ngủ sau khi đoàn tàu đi qua, để người đọc tự hỏi rồi ngày mai của chị em Liên sẽ ra sao.

Khi phân tích chi tiết kiểu này, bạn nên giữ trật tự từ cụ thể đến khái quát: tả lại chi tiết bằng chính chữ của truyện, chỉ ra vị trí của nó trong mạch truyện, rồi mới mở ra các lớp nghĩa. Bỏ bước tả lại, đoạn phân tích dễ trôi thành phát biểu cảm tưởng.

Những hiểu lầm về tính đa nghĩa

Có vài hiểu lầm khiến học sinh hoặc ngại đưa ra cách hiểu riêng, hoặc ngược lại, suy diễn quá đà. Nhận diện chúng giúp bạn đọc văn tự tin mà vẫn chừng mực.

  • Cho rằng chỉ có một đáp án đúng cho mỗi câu thơ: trong các đề mở hiện nay, cách hiểu khác sách tham khảo vẫn được chấp nhận nếu có căn cứ và lập luận chặt.
  • Cho rằng cách hiểu càng lạ càng hay: cách hiểu lạ mà thiếu căn cứ sẽ bị đánh giá là suy diễn; cái mới có giá trị khi được chính văn bản ủng hộ.
  • Lấy ý đồ của tác giả làm thước đo duy nhất: ý đồ tác giả là thông tin quý, nhưng tác phẩm có thể gợi ra nhiều hơn những gì người viết dự định.
  • Đánh đồng đa nghĩa với mơ hồ: một bài thơ mơ hồ vì diễn đạt lủng củng khác với một bài thơ đa nghĩa vì hình tượng giàu sức gợi.
  • Nghĩ rằng đa nghĩa chỉ có ở thơ hiện đại: thơ trung đại, ca dao, truyện cổ đều có nhiều tầng nghĩa, chẳng hạn ca dao than thân với hình ảnh tấm lụa đào, hạt mưa sa.

Đọc đa nghĩa là rèn một thói quen tốt: luôn hỏi "còn cách hiểu nào khác không, và văn bản có ủng hộ nó không". Thói quen này giúp ích không chỉ cho môn Ngữ văn mà cho mọi việc đọc.

Câu hỏi thường gặp

Viết cách hiểu khác sách tham khảo có bị trừ điểm không?

Thông thường đáp án các đề mở cho phép nhiều cách hiểu, miễn là có căn cứ trong văn bản và lập luận hợp lý. Rủi ro chỉ đến khi cách hiểu trái với câu chữ hoặc bối cảnh. Bạn nên trình bày cách hiểu phổ biến trước rồi mới nêu cách hiểu riêng.

Tính đa nghĩa và tính mơ hồ khác nhau thế nào?

Đa nghĩa là văn bản chủ động gợi nhiều tầng nghĩa, các nghĩa đều có căn cứ và làm tác phẩm phong phú hơn. Mơ hồ là diễn đạt không rõ, khiến người đọc không xác định được ý. Đa nghĩa là phẩm chất, mơ hồ thường là khuyết điểm.

Có cần biết ý định của tác giả mới hiểu đúng tác phẩm không?

Biết ý định của tác giả giúp ích, nhưng không phải điều kiện bắt buộc. Nhiều tác giả không để lại lời giải thích, và tác phẩm vẫn được hiểu qua văn bản. Lời tác giả nên xem là một nguồn tham khảo đáng tin, không phải đáp án duy nhất.

Đa nghĩa có liên quan gì tới tính hàm súc?

Có. Tính hàm súc, tức lời ít ý nhiều, là một trong những nguồn tạo ra đa nghĩa. Khi nhà văn nói ít và để lại khoảng trống, người đọc phải tự điền, và mỗi người điền một cách. Tuy vậy đa nghĩa còn có những nguồn khác như hình ảnh hai tầng hay đại từ phiếm chỉ.

Truyện cổ tích có đa nghĩa không?

Có. Truyện cổ tích có cốt truyện rõ ràng nhưng nhiều chi tiết mang tính biểu tượng, như sự hoá thân trong Tấm Cám hay niêu cơm thần trong Thạch Sanh. Những chi tiết ấy có thể được hiểu theo góc ước mơ công lý, góc tâm lý, góc văn hoá dân gian.

Làm sao biết cách hiểu của mình có quá đà không?

Bạn thử ba câu hỏi: cách hiểu này dựa vào chữ nào trong văn bản; nó có giải thích được các phần còn lại không; nó có trái với bối cảnh sáng tác không. Nếu không trả lời được câu đầu tiên, đó thường là suy diễn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138