PheBinh.comPhê Bình
Khái niệm lý luận và phê bình văn học

Giá trị hiện thực của tác phẩm văn học là gì: hiểu đúng và chỉ ra được trong bài

Giá trị hiện thực là gì, gồm những tầng nào, nhận ra qua chi tiết ra sao trong Vợ nhặt, Lão Hạc, Truyện Kiều, và các lỗi khiến đoạn văn nói chung chung.

High school student in Hà Nội reading at a wooden desk by a window at dusk, open notebook with blank pages, cup of tea, seen from behind, warm lamp light

Giá trị hiện thực của một tác phẩm văn học là mức độ chân thực và sâu sắc mà tác phẩm đạt được khi phản ánh đời sống: nó cho người đọc thấy cuộc sống, con người, những mâu thuẫn của một thời như chúng vốn có, và giúp người đọc hiểu vì sao đời sống lại như thế. Nói gọn, giá trị hiện thực trả lời câu hỏi: tác phẩm đã nói thật được điều gì về cuộc đời?

Khái niệm này xuất hiện trong gần như mọi đề nghị luận về truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ trữ tình có yếu tố thế sự. Học sinh thường viết được câu mở "tác phẩm có giá trị hiện thực sâu sắc" nhưng lúng túng khi phải chỉ ra nó nằm ở đâu. Bài này giải thích khái niệm theo từng tầng, phân biệt với những khái niệm dễ nhầm, rồi chỉ cách đọc chi tiết để rút ra giá trị hiện thực trong vài tác phẩm quen thuộc.

Định nghĩa giá trị hiện thực cho đúng và đủ

Văn học lấy đời sống làm chất liệu, nhưng không phải tác phẩm nào nhắc tới đời sống cũng có giá trị hiện thực cao. Một bản tin cũng phản ánh đời sống, một trang nhật ký cũng ghi lại sự việc có thật. Điều làm nên giá trị hiện thực của văn chương là sự chân thực cộng với chiều sâu khái quát: nhà văn chọn ra những chi tiết, cảnh ngộ, số phận tiêu biểu, đặt chúng trong mối quan hệ với hoàn cảnh xã hội, để người đọc nhìn thấy quy luật đằng sau bề mặt sự việc.

Vì vậy khi định nghĩa trong bài làm, bạn nên nói đủ hai vế. Vế thứ nhất là tác phẩm phản ánh chân thực bức tranh đời sống: cảnh vật, sinh hoạt, quan hệ giữa người với người, nỗi khổ và mâu thuẫn của một giai đoạn. Vế thứ hai là tác phẩm lý giải, phơi bày nguyên nhân, và qua đó thể hiện thái độ của nhà văn, thường là phê phán cái xấu, cái phi lý đang đè lên con người. Thiếu vế thứ hai, đoạn văn dễ trượt thành kể lại cốt truyện.

Cũng cần nhớ rằng giá trị hiện thực không chỉ thuộc về văn học hiện thực phê phán. Một bài thơ trữ tình, một truyện ngắn lãng mạn, một tác phẩm trung đại viết theo bút pháp ước lệ vẫn có thể mang giá trị hiện thực khi nó chạm được vào sự thật của đời sống. Truyện Kiều được viết bằng thể thơ lục bát với rất nhiều hình ảnh ước lệ, nhưng vẫn là một bức tranh hiện thực sắc sảo về xã hội mà đồng tiền và quyền lực chi phối số phận con người.

Ba tầng của giá trị hiện thực trong một tác phẩm

Tầng bức tranh đời sống. Đây là lớp dễ thấy nhất: không gian, thời gian, sinh hoạt, cảnh ngộ được tái hiện. Trong Vợ nhặt của Kim Lân, đó là xóm ngụ cư trong nạn đói năm 1945, với những hình ảnh như người chết "như ngả rạ", tiếng quạ gào trên những cây gạo, mùi gây của xác người. Bạn chỉ ra tầng này bằng cách gom các chi tiết miêu tả cùng một mặt của đời sống, rồi gọi tên được mặt ấy.

Tầng số phận con người. Bức tranh chỉ thật sự có giá trị khi người đọc thấy được con người sống trong đó ra sao. Ở Lão Hạc của Nam Cao, cảnh đói nghèo của làng quê trước Cách mạng hiện ra qua số phận một ông lão phải bán con chó mình thương nhất, rồi tìm đến cái chết để giữ mảnh vườn cho con. Số phận cá nhân ấy cô đặc số phận của cả một lớp người.

Tầng nguyên nhân và thái độ. Tầng sâu nhất là chỗ tác phẩm chỉ ra cái gì đã đẩy con người vào cảnh ngộ ấy, và nhà văn đứng ở đâu trước sự thật đó. Trong Truyện Kiều, hai câu "Trong tay đã sẵn đồng tiền / Dầu lòng đổi trắng thay đen khó gì" cho thấy Nguyễn Du nhìn thấu sức mạnh tha hoá của đồng tiền. Giá trị hiện thực ở tầng này thường gắn với cảm hứng phê phán, tố cáo.

Ba tầng phải đi cùng nhau. Bài làm tốt thường đi từ tầng một lên tầng ba: nêu bức tranh, đặt con người vào bức tranh, rồi rút ra nguyên nhân và thái độ. Đoạn văn chỉ có tầng một là liệt kê; chỉ có tầng ba là khẩu hiệu. Sức thuyết phục nằm ở cây cầu nối giữa chi tiết cụ thể và nhận định khái quát.

Phân biệt giá trị hiện thực với những khái niệm dễ nhầm

Học sinh hay đánh đồng giá trị hiện thực với "đề tài hiện thực", với "chủ nghĩa hiện thực" hoặc với "giá trị nhân đạo". Bảng dưới tách từng cặp để bạn dùng từ cho chính xác.

Khái niệmNghĩa chínhKhác giá trị hiện thực ở đâu
Đề tàiPhạm vi đời sống được nói tới: nông thôn, chiến tranh, người trí thức…Đề tài chỉ là vùng hiện thực được chọn; giá trị hiện thực là mức độ nói thật và nói sâu về vùng đó
Chủ nghĩa hiện thựcMột trào lưu, phương pháp sáng tác coi trọng tính khách quan, điển hình hoáTrào lưu là phạm trù lịch sử văn học; giá trị hiện thực có thể có ở tác phẩm thuộc bất cứ trào lưu nào
Giá trị nhân đạoTình cảm, thái độ của nhà văn với con người: thương cảm, trân trọng, bênh vựcHiện thực trả lời "đời sống ra sao", nhân đạo trả lời "nhà văn đối xử với con người thế nào"; hai giá trị thường đan vào nhau
Hoàn cảnh điển hìnhMôi trường xã hội tiêu biểu tạo nên tính cách nhân vậtLà một phương tiện để đạt giá trị hiện thực, không phải toàn bộ giá trị ấy
Tính chân thực lịch sửMức khớp với sự kiện, số liệu có thậtVăn học được hư cấu; giá trị hiện thực đo bằng sự thật đời sống và tâm lý, không đo bằng việc từng chi tiết có trong sử sách

Phân biệt rõ như vậy giúp bạn tránh một lỗi phổ biến: viết một đoạn dài về giá trị hiện thực nhưng nội dung toàn nói lòng thương người của nhà văn. Khi hai giá trị đan xen, bạn vẫn nên tách thành hai luận điểm, và chỉ ra chỗ chúng gặp nhau ở cuối.

Đọc chi tiết để thấy giá trị hiện thực: ví dụ từ Vợ nhặt

Giá trị hiện thực của Vợ nhặt thường được gói vào một câu "tái hiện nạn đói năm 1945". Câu ấy đúng nhưng chưa phải phân tích. Muốn có chiều sâu, bạn phải chỉ ra nhà văn đã làm cho nạn đói hiện lên bằng những gì. Thứ nhất là không khí: những gia đình từ các vùng đói dắt díu nhau đi, những bóng người "xanh xám như những bóng ma", xác người nằm còng queo bên đường. Thứ hai là giá trị con người bị hạ thấp: Tràng có vợ chỉ nhờ vài câu đùa và bốn bát bánh đúc, người đàn bà theo không về làm vợ một anh dân ngụ cư nghèo.

Thứ ba, và đây là chỗ sâu nhất, là bữa cơm ngày đói trong buổi sáng hôm sau. Nồi "chè khoán" bà cụ Tứ bưng ra thực chất là cháo cám, đắng chát và nghẹn bứ trong cổ. Chi tiết ấy cho thấy cái đói đã len vào tận khoảnh khắc lẽ ra hạnh phúc nhất của một gia đình. Từ đó bạn mới rút ra được tầng nguyên nhân: tác phẩm gợi tới tội ác của những kẻ đã gây ra nạn đói, qua tiếng trống thúc thuế dồn dập vọng về trong buổi sáng hôm ấy.

Lưu ý rằng ở đây ta không phân tích nhân vật Tràng hay bà cụ Tứ như những tính cách riêng; ta dùng họ như điểm tựa để thấy hiện thực. Cách nhìn này khác với bài phân tích nhân vật, và giúp đoạn văn về giá trị hiện thực không lạc sang một luận điểm khác.

Cách viết một luận điểm về giá trị hiện thực

Khi đề yêu cầu làm rõ giá trị hiện thực, hoặc khi giá trị hiện thực là một luận điểm trong bài phân tích tác phẩm, bạn có thể đi theo trình tự sau. Trình tự này dùng được cho cả truyện lẫn thơ.

  1. Câu chủ đề nêu đúng phạm vi: tác phẩm phản ánh mặt nào của đời sống, ở thời điểm nào. Tránh câu chỉ nói "phản ánh hiện thực xã hội".
  2. Chọn hai đến ba chi tiết tiêu biểu, ưu tiên chi tiết có sức gợi lớn hơn là chi tiết có nhiều chữ. Một chi tiết như nồi cháo cám nặng hơn cả đoạn liệt kê cảnh đói.
  3. Phân tích chi tiết: vì sao nó chân thực, nó cho thấy điều gì mà một bản tóm tắt không cho thấy được.
  4. Nâng lên số phận chung: con người trong chi tiết ấy đại diện cho ai, lớp người nào.
  5. Chỉ ra nguyên nhân và thái độ của nhà văn: tác phẩm phê phán điều gì, phơi bày thế lực nào.
  6. Đánh giá ngắn: giá trị hiện thực ấy mới ở đâu so với các tác phẩm cùng đề tài, hoặc vì sao đến nay vẫn còn sức nặng.

Ví dụ giả định một câu chủ đề tốt: "Qua cảnh ngộ của Lão Hạc, Nam Cao phơi bày cái nghèo đói đang dồn người nông dân lương thiện tới chỗ phải chọn giữa miếng ăn và nhân cách." Câu này đã có phạm vi, có con người, có hướng nguyên nhân; phần còn lại của đoạn chỉ cần chứng minh.

Những lỗi khiến đoạn văn về giá trị hiện thực nói chung chung

Giám khảo đọc hàng trăm bài cùng một đề, và những lỗi dưới đây làm đoạn văn trông giống nhau đến mức khó phân biệt. Bạn có thể dùng danh sách này để tự soát bài.

  • Kể lại lịch sử thay vì phân tích tác phẩm: viết dài về nạn đói năm 1945 bằng kiến thức lịch sử mà không trích được chi tiết nào trong truyện.
  • Dùng nhãn thay cho chứng minh: "tố cáo xã hội phong kiến thối nát" được lặp lại nhưng không chỉ ra tác phẩm tố cáo bằng hình ảnh, cảnh ngộ nào.
  • Gán giá trị hiện thực theo trào lưu: thấy tác giả thuộc văn học hiện thực thì khen hiện thực, thấy tác giả lãng mạn thì bỏ qua, trong khi tác phẩm lãng mạn vẫn có thể có giá trị hiện thực.
  • Nhầm hiện thực với chủ quan cảm xúc: viết "nhà văn rất đau xót" ở luận điểm hiện thực, tức là đã chuyển sang giá trị nhân đạo mà không báo.
  • Bỏ qua nghệ thuật: giá trị hiện thực đạt được nhờ chi tiết, ngôn ngữ, cách kể; một câu ngắn về phương tiện nghệ thuật làm đoạn văn chặt hơn.
  • Khen quá đà: gọi mọi tác phẩm là "bức tranh toàn cảnh" trong khi truyện ngắn thường chỉ cắt một lát đời sống.

Mỗi lỗi trên đều có cách sửa đơn giản: đặt một chi tiết cụ thể ngay sau mỗi nhận định. Nếu không tìm được chi tiết để đặt vào, nhiều khả năng nhận định ấy chưa đứng vững.

Giá trị hiện thực trong thơ và trong tác phẩm trung đại

Thơ trữ tình ít kể chuyện nên học sinh hay cho rằng thơ không có giá trị hiện thực. Thực ra hiện thực trong thơ đi qua tâm trạng. Bài Ông đồ của Vũ Đình Liên không miêu tả một biến động xã hội nào trực tiếp, nhưng hình ảnh ông đồ ngồi đó mà "qua đường không ai hay" cho thấy sự tàn lụi của một nếp văn hoá trước đổi thay của thời cuộc. Giá trị hiện thực ở đây nằm ở sự thật văn hoá và tâm lý, không nằm ở sự kiện.

Với văn học trung đại, giá trị hiện thực thường được nói qua lớp ước lệ. Thơ Hồ Xuân Hương chạm vào thân phận người phụ nữ trong chế độ đa thê; thơ Nguyễn Khuyến ghi lại làng quê đồng bằng Bắc Bộ với ao thu, ngõ trúc, những người dân quê chân chất. Khi phân tích, bạn cần chỉ ra chỗ tác giả vượt khỏi khuôn ước lệ để nói một điều thật của đời sống thời mình: một cái nhìn cụ thể, một chi tiết dân dã, một tiếng nói riêng.

Một gợi ý thực hành là tự hỏi: nếu bỏ đi tên tác giả và thời đại, người đọc có đoán được bài thơ, đoạn truyện ấy viết về xã hội nào không? Nếu có, nghĩa là tác phẩm đã ghi được dấu vết hiện thực đủ rõ, và đó là chỗ bạn nên đào sâu.

Câu hỏi thường gặp

Giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo, nên viết cái nào trước?

Thông thường bạn viết giá trị hiện thực trước, vì phải thấy con người đang sống trong cảnh ngộ nào thì mới bàn được nhà văn thương cảm, bênh vực họ ra sao. Tuy vậy nếu đề nhấn vào nhân đạo, bạn có thể đặt hiện thực thành phần nền ngắn rồi dồn sức cho nhân đạo.

Tác phẩm lãng mạn như Chữ người tử tù có giá trị hiện thực không?

Có thể có, dù không phải giá trị nổi bật nhất. Truyện của Nguyễn Tuân vẫn ghi lại được một thời mà cái đẹp, cái tài bị giam hãm trong nhà ngục. Bạn chỉ nên nói ở mức vừa phải và chỉ ra chi tiết cụ thể, tránh gán ghép quá tay.

Có cần dẫn số liệu lịch sử, ví dụ số người chết trong nạn đói, khi bàn giá trị hiện thực không?

Không bắt buộc, và nếu dẫn thì phải dẫn đúng. Một câu bối cảnh ngắn giúp người đọc định vị tác phẩm, nhưng trọng tâm vẫn là chi tiết trong văn bản. Bài làm ghi số liệu sai còn bị trừ nhiều hơn bài không ghi.

Giá trị hiện thực có phải lúc nào cũng gắn với phê phán, tố cáo?

Không hẳn. Văn học hiện thực phê phán thường gắn với tố cáo, nhưng một tác phẩm cũng có thể phản ánh chân thực vẻ đẹp đời sống lao động, sinh hoạt của một vùng đất. Khi đó giá trị hiện thực nghiêng về ghi nhận và khám phá hơn là phê phán.

Đề chỉ hỏi phân tích tác phẩm, có nên tách riêng luận điểm giá trị hiện thực không?

Tuỳ cấu trúc bài. Nhiều bài đưa giá trị hiện thực và nhân đạo vào phần đánh giá cuối, sau khi đã phân tích các đoạn, các chi tiết chính. Cách này tránh lặp ý và giữ cho thân bài bám sát văn bản.

Làm sao biết một chi tiết là tiêu biểu cho giá trị hiện thực?

Một chi tiết tiêu biểu thường vừa cụ thể vừa gợi ra cái chung: nó chỉ xảy ra với một người, một gia đình, nhưng người đọc nhận ra đó là chuyện của nhiều người. Nếu bỏ chi tiết ấy đi mà bức tranh đời sống không yếu đi, thì đó chưa phải chi tiết tiêu biểu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138