Giá trị nhân đạo của tác phẩm văn học là tình yêu thương con người mà nhà văn gửi vào trang viết: cảm thông với nỗi đau của con người, lên án những gì chà đạp con người, trân trọng vẻ đẹp và khát vọng chính đáng của họ, và tin vào khả năng con người vươn lên. Đây là giá trị cốt lõi làm nên sức sống lâu dài của nhiều tác phẩm, từ Truyện Kiều đến Chí Phèo, Vợ nhặt.
Trong bài làm, giá trị nhân đạo thường bị viết thành một đoạn cảm thán: "nhà văn thương xót nhân vật vô cùng". Bài này tách khái niệm thành bốn biểu hiện cụ thể, chỉ cách tìm từng biểu hiện trong văn bản, phân biệt nhân đạo với nhân văn, và gợi ý cách đánh giá chiều sâu nhân đạo của mỗi tác giả để đoạn văn có chính kiến.
Hiểu khái niệm: nhân đạo là thái độ của nhà văn với con người
Chữ "nhân đạo" gốc Hán Việt, nghĩa là đạo làm người, lẽ đối xử giữa người với người. Trong lý luận văn học, giá trị nhân đạo chỉ tư tưởng, tình cảm của nhà văn hướng về con người được thể hiện qua tác phẩm. Giá trị hiện thực cho ta biết con người đang sống thế nào; giá trị nhân đạo cho ta biết nhà văn nhìn họ bằng con mắt nào, đứng về phía ai, mong điều gì cho họ.
Điểm cần nắm là giá trị nhân đạo không nằm ở lời bình của tác giả mà nằm trong cách tác phẩm được tổ chức. Nhà văn chọn kể chuyện của ai, để nhân vật nào được nói tiếng lòng, đặt chi tiết nào ở kết truyện, tất cả đều là lựa chọn mang thái độ. Nam Cao hiếm khi trực tiếp than thở cho Chí Phèo, nhưng việc ông dành những trang đẹp nhất cho buổi sáng Chí tỉnh rượu và bát cháo hành của Thị Nở đã là một tuyên bố nhân đạo.
Vì thế khi chứng minh, bạn nên tìm những lựa chọn nghệ thuật như vậy thay vì chỉ trích những câu cảm thán. Một câu như "Đau đớn thay phận đàn bà / Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung" trong Truyện Kiều là lời trực tiếp hiếm hoi và rất quý, nhưng phần lớn giá trị nhân đạo vẫn nằm trong cách Nguyễn Du dựng cảnh, dựng người.
Bốn biểu hiện của giá trị nhân đạo
Cảm thông, xót thương trước nỗi đau của con người. Đây là biểu hiện dễ nhận ra nhất. Nhà văn nhìn thấy và cho người đọc nhìn thấy nỗi khổ: khổ vì nghèo đói, vì bị áp bức, vì tình yêu tan vỡ, vì bị coi rẻ. Truyện Kiều đặt nỗi đau của Kiều ở trung tâm, từ cảnh bán mình chuộc cha đến mười lăm năm lưu lạc.
Lên án, tố cáo những thế lực chà đạp con người. Thương người thì phải chỉ ra cái gì làm người khổ. Trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, đó là cường quyền và thần quyền ở nhà thống lý Pá Tra, nơi món nợ truyền đời biến Mị thành con dâu gạt nợ. Biểu hiện này nối giá trị nhân đạo với giá trị hiện thực.
Trân trọng, ngợi ca vẻ đẹp và khát vọng của con người. Nhà văn nhân đạo không chỉ thấy con người khổ mà còn thấy con người đẹp: tài năng, phẩm giá, tình yêu, khát vọng sống. Câu hỏi của Chí Phèo "Ai cho tao lương thiện?" cho thấy Nam Cao tin rằng ngay trong con người bị tha hoá vẫn còn khát vọng làm người lương thiện.
Tin tưởng và mở đường cho con người. Ở nhiều tác phẩm, nhất là văn học sau Cách mạng, nhà văn còn chỉ ra con đường giải thoát hoặc ít nhất là niềm tin vào tương lai. Cuối Vợ nhặt, hình ảnh đoàn người đi phá kho thóc và lá cờ đỏ trong ý nghĩ của Tràng mở ra một hướng sống. Cuối Vợ chồng A Phủ, Mị cắt dây trói cho A Phủ rồi cùng chạy khỏi Hồng Ngài.
Nhân đạo, nhân văn, nhân ái: dùng từ cho đúng
Ba từ này hay bị dùng thay cho nhau trong bài văn. Chúng gần nghĩa nhưng không trùng, và dùng đúng cho thấy bạn hiểu khái niệm. Bảng dưới là cách phân biệt thường gặp trong sách lý luận phổ thông.
| Từ | Nghĩa thường dùng | Khi nào nên dùng trong bài |
|---|---|---|
| Nhân đạo | Tình thương, sự bênh vực con người trước bất công, đau khổ | Khi bàn thái độ của nhà văn với số phận nhân vật bị chà đạp |
| Nhân văn | Những giá trị thuộc về con người và văn hoá con người: phẩm giá, tự do, vẻ đẹp tinh thần | Khi bàn tác phẩm đề cao con người nói chung, kể cả ở nhân vật không đau khổ |
| Nhân ái | Lòng thương người, tấm lòng tốt | Thường dùng cho nhân vật hoặc tấm lòng cá nhân hơn là cho giá trị tác phẩm |
| Chủ nghĩa nhân đạo | Hệ thống tư tưởng lấy con người làm trung tâm, có lịch sử riêng | Khi đặt tác phẩm vào một trào lưu tư tưởng, ví dụ trào lưu nhân đạo trong văn học trung đại cuối thế kỷ XVIII – nửa đầu XIX |
Trong một đề thi, bạn hoàn toàn có thể viết "giá trị nhân đạo" cho mọi luận điểm kiểu này. Nhưng khi tác phẩm không có cảnh khổ đau mà chỉ ngợi ca vẻ đẹp con người, dùng "giá trị nhân văn" sẽ chính xác hơn.
Chứng minh giá trị nhân đạo bằng chi tiết: ví dụ từ Vợ chồng A Phủ
Một đoạn văn về giá trị nhân đạo trong Vợ chồng A Phủ nên đi qua cả bốn biểu hiện, nhưng mỗi biểu hiện phải có chỗ dựa. Nỗi khổ của Mị được Tô Hoài gợi qua hình ảnh người con gái "lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa", sống mà như đã chết. Đó là chi tiết cảm thông: nhà văn để người đọc thấy sự tê liệt tinh thần, thứ đau đớn hơn cả lao động khổ sai.
Phần lên án nằm ở tục lệ cho vay nặng lãi, ở cảnh A Phủ bị trói đứng vào cột, ở việc cả một bản làng phải cúi đầu trước nhà thống lý. Phần trân trọng thể hiện rõ nhất trong đêm tình mùa xuân: tiếng sáo, men rượu và kỷ niệm làm sống lại khát vọng trong Mị, đến mức Mị muốn đi chơi. Tô Hoài cho thấy sức sống tiềm tàng ấy chỉ bị vùi lấp chứ chưa mất.
Phần mở đường là hành động cắt dây trói. Điều đáng nói là hành động này được chuẩn bị bằng diễn biến tâm lý rất kỹ: giọt nước mắt trên má A Phủ gợi Mị nhớ lại chính mình, từ đó thương người cùng cảnh. Khi phân tích, bạn chỉ ra rằng sự giải thoát xuất phát từ bên trong con người, đó là chỗ giá trị nhân đạo của truyện sâu hơn một lời kêu gọi. Lưu ý giữ góc nhìn tác phẩm: bạn đang chứng minh thái độ của nhà văn, không viết một bài phân tích nhân vật Mị.
Đánh giá chiều sâu nhân đạo: những câu hỏi giúp đoạn văn có chính kiến
Phần đánh giá là nơi bài làm khá tách khỏi bài làm trung bình. Thay vì kết luận "tác phẩm có giá trị nhân đạo sâu sắc", bạn có thể trả lời một hoặc hai câu hỏi dưới đây.
- Nhà văn thương con người ở tầng nào: thương cái khổ vật chất, hay thấy được cả nỗi đau tinh thần, nỗi đau bị cự tuyệt quyền làm người?
- Nhà văn có phát hiện được vẻ đẹp ở nơi người khác không nhìn thấy không? Nam Cao thấy khát vọng lương thiện trong một kẻ bị cả làng xa lánh; Kim Lân thấy niềm vui, sự tử tế trong những người đang đói.
- Nhà văn đặt niềm tin vào đâu: vào lòng tốt cá nhân, vào tình người, hay vào một sự đổi thay của hoàn cảnh?
- Tác phẩm mới ở chỗ nào so với những tác phẩm cùng đề tài trước đó? Ví dụ cùng viết về người nông dân, cái nhìn trong Vợ nhặt khác với nhiều truyện trước 1945 ở chỗ có hướng mở ra.
- Có giới hạn nào không? Một số nhà nghiên cứu cho rằng ở vài tác phẩm trung đại, lối thoát cho nhân vật còn dựa vào yếu tố may rủi hay sự can thiệp từ bên ngoài. Nêu giới hạn một cách mềm mỏng cho thấy bạn đọc kỹ.
Trả lời được một câu hỏi như vậy, đoạn đánh giá chỉ cần ba bốn câu nhưng có sức nặng hơn cả trang khen ngợi. Nhớ rằng mọi nhận xét về giới hạn cần dè dặt và đặt trong bối cảnh thời đại của tác phẩm.
Giá trị nhân đạo ở các giai đoạn văn học khác nhau
Giá trị nhân đạo không đứng yên mà thay đổi theo thời đại, nên cách nói về nó cũng nên khác nhau. Văn học trung đại cuối thế kỷ XVIII, nửa đầu thế kỷ XIX có nhiều tác phẩm đề cao quyền sống, quyền hạnh phúc của con người cá nhân, đặc biệt người phụ nữ: Truyện Kiều, thơ Hồ Xuân Hương, Chinh phụ ngâm. Nhân đạo ở đây thường gắn với tiếng nói đòi quyền sống và cảm thương những kiếp "hồng nhan bạc mệnh".
Văn học hiện thực trước năm 1945 nhìn con người trong quan hệ với hoàn cảnh xã hội, nên nhân đạo thường gắn với phát hiện cái đẹp bị vùi lấp và tố cáo hoàn cảnh làm tha hoá con người. Văn học giai đoạn 1945 – 1975 nhìn con người trong số phận cộng đồng; nhân đạo thường đi cùng niềm tin vào khả năng con người đổi đời. Văn học sau 1975 quay về số phận cá nhân, những mất mát và cả những nghịch lý trong đời thường, như truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu.
Với văn học dân gian, tinh thần nhân đạo hiện ra theo cách giản dị hơn: truyện cổ tích để người hiền gặp lành, kẻ ác bị trừng phạt, người mồ côi, người em út, người nghèo khó được đền bù. Đó là ước mơ công bằng của nhân dân, và khi bàn tới, bạn nên gọi đúng tên nó là ước mơ, khát vọng, thay vì gán cho truyện dân gian những khái niệm của văn học viết hiện đại.
Hiểu được sự thay đổi ấy, bạn có thể so sánh giá trị nhân đạo của hai tác phẩm cùng đề tài một cách công bằng, thay vì khen tác phẩm này hơn tác phẩm kia. Mỗi tác phẩm trả lời câu hỏi về con người bằng điều kiện và hiểu biết của thời mình.
Câu hỏi thường gặp
Tác phẩm không có nhân vật đau khổ thì có giá trị nhân đạo không?
Có thể có, khi tác phẩm ngợi ca vẻ đẹp, phẩm giá, khát vọng của con người. Lúc ấy nhiều người dùng chữ "nhân văn" cho chính xác hơn. Một bài thơ ca ngợi người lao động hay một tuỳ bút trân trọng người nghệ sĩ dân gian vẫn mang tinh thần hướng về con người.
Có bắt buộc nêu đủ bốn biểu hiện của giá trị nhân đạo không?
Không bắt buộc. Bốn biểu hiện là khung để bạn tìm ý, không phải công thức phải điền đủ. Có tác phẩm nổi bật ở cảm thông và trân trọng, có tác phẩm nổi bật ở tố cáo. Bạn nên dồn sức cho hai biểu hiện mạnh nhất của tác phẩm.
Giá trị nhân đạo có phải là lòng tốt của nhân vật không?
Không. Lòng tốt của nhân vật như bà cụ Tứ hay Thị Nở là một chất liệu, còn giá trị nhân đạo là thái độ của nhà văn thể hiện qua toàn bộ tác phẩm. Nhà văn có thể kể về một nhân vật độc ác mà tác phẩm vẫn rất nhân đạo, nhờ cách nhìn và cách lý giải.
Viết về giá trị nhân đạo có nên dùng nhiều từ cảm thán không?
Nên hạn chế. Những câu như "thật xúc động biết bao" ít giá trị chứng minh. Một chi tiết được phân tích kỹ, kèm nhận xét về lựa chọn của nhà văn, làm người đọc xúc động hơn nhiều so với lời cảm thán của người viết bài.
Nhân đạo trong Truyện Kiều có gì khác nhân đạo trong Chí Phèo?
Nguyễn Du chủ yếu cảm thương thân phận và đề cao quyền sống, quyền yêu của con người, nhất là người phụ nữ tài sắc. Nam Cao đi sâu vào quá trình con người bị tha hoá và phát hiện phần người còn sót lại. Một bên nghiêng về thân phận, một bên nghiêng về nhân tính bị huỷ hoại.
Đánh giá giới hạn giá trị nhân đạo có bị coi là chê tác phẩm không?
Không, nếu bạn nói có căn cứ và đặt trong bối cảnh thời đại. Việc chỉ ra lối thoát của nhân vật còn mơ hồ hay còn dựa vào ngẫu nhiên là nhận xét học thuật bình thường. Chỉ nên nói ngắn, dè dặt và không phủ nhận đóng góp chính của tác phẩm.