PheBinh.comPhê Bình
Khái niệm lý luận và phê bình văn học

Thi pháp là gì: thi pháp tác phẩm, thi pháp tác giả và lối đọc của thi pháp học

Thi pháp là gì, các cấp độ thi pháp, những phạm trù chính như không gian, thời gian, con người nghệ thuật, và cách đọc một bài thơ theo hướng thi pháp học.

University library reading room in Đà Nẵng, rows of wooden tables, a young woman with her back to the camera taking notes on blank paper, tall windows, cool morning light

Thi pháp là hệ thống các phương thức, phương tiện nghệ thuật mà nhà văn dùng để biểu hiện đời sống bằng hình tượng; thi pháp học là ngành nghiên cứu văn học chuyên tìm hiểu hệ thống ấy. Nói đơn giản, nếu nội dung là "tác phẩm nói gì", thì thi pháp là "tác phẩm được làm ra như thế nào, và vì sao lại làm như thế".

Chữ "thi pháp" dễ khiến người ta nghĩ chỉ dành cho thơ, nhưng thực ra nó bao trùm mọi thể loại: có thi pháp truyện ngắn, thi pháp tiểu thuyết, thi pháp kịch. Bài này giới thiệu ở mức nhập môn: nguồn gốc khái niệm, các cấp độ thi pháp, những phạm trù hay dùng, cách đọc một tác phẩm theo hướng thi pháp, và những điều cần lưu ý để khỏi rơi vào lối phân tích hình thức khô khan.

Nguồn gốc của khái niệm thi pháp

Truyền thống bàn về cách làm ra tác phẩm văn chương có từ rất sớm. Ở phương Tây, công trình thường được nhắc đến đầu tiên là tác phẩm của Aristotle mà tiếng Việt quen gọi là Nghệ thuật thi ca hay Thi học, bàn về bi kịch, sử thi, về cốt truyện và tính cách. Ở phương Đông, các sách thi thoại, thi luận của Trung Hoa và của các nhà nho Việt Nam cũng bàn về phép làm thơ, về luật, về ý và lời.

Thi pháp học hiện đại phát triển mạnh từ thế kỷ XX, với những đóng góp quan trọng từ các nhà nghiên cứu Nga. Nhóm hình thức Nga chú ý tới tính văn học của văn bản và các thủ pháp nghệ thuật; Mikhail Bakhtin có công trình nổi tiếng về thi pháp tiểu thuyết Dostoevsky, nơi ông đề xuất khái niệm tiểu thuyết đa thanh. Những khái niệm như "không gian nghệ thuật", "thời gian nghệ thuật" được phát triển trong dòng nghiên cứu này.

Ở Việt Nam, thi pháp học được giới thiệu và vận dụng rộng rãi từ khoảng những năm 1980, gắn với nhiều nhà nghiên cứu, trong đó có Trần Đình Sử với các công trình như Thi pháp thơ Tố Hữu và Thi pháp Truyện Kiều. Từ đó, cách đọc chú trọng hình thức mang tính nội dung đi vào giảng dạy văn học ở trường phổ thông, dù không phải lúc nào cũng được gọi đích danh là thi pháp. Những câu hỏi quen thuộc trong giờ đọc hiểu như "không gian bài thơ được mở ra thế nào", "nhịp thơ gợi cảm xúc gì" thực chất đều là câu hỏi thi pháp ở dạng giản dị.

Các cấp độ thi pháp

Thi pháp có thể được xét ở nhiều cấp độ, từ một tác phẩm đơn lẻ đến cả một thời đại văn học. Biết mình đang nói ở cấp độ nào giúp đoạn văn không lẫn lộn.

Cấp độCâu hỏi chínhVí dụ quen thuộc
Thi pháp tác phẩmTác phẩm này tổ chức không gian, thời gian, nhân vật, ngôn từ ra sao?Không gian rộng mà vắng lặng trong Tràng giang của Huy Cận
Thi pháp tác giảNhững nguyên tắc nghệ thuật lặp lại, làm nên dấu ấn riêng của một nhà văn là gì?Nỗi ám ảnh thời gian và khát khao tận hưởng trong thơ Xuân Diệu
Thi pháp thể loạiĐặc trưng của một thể loại là gì, khác thể loại khác ở đâu?Thi pháp thơ Đường luật: niêm, luật, đối, tả cảnh ngụ tình
Thi pháp thời đại, trào lưuMột giai đoạn văn học có những nguyên tắc nghệ thuật chung nào?Thi pháp văn học trung đại: tính ước lệ, tượng trưng, tính quy phạm, trọng cái chung

Phần lớn bài làm phổ thông dừng ở cấp độ tác phẩm, và như thế là đủ. Tuy vậy, nhắc ngắn tới thi pháp thời đại giúp bạn giải thích vì sao một chi tiết lại như vậy, ví dụ vì sao thơ trung đại hay dùng tùng, cúc, trúc, mai thay vì tả một bông hoa cụ thể.

Những phạm trù thi pháp hay dùng khi phân tích

Quan niệm nghệ thuật về con người. Là cách nhà văn hình dung, lý giải con người, được thể hiện qua cách xây dựng nhân vật. Văn học trung đại hay nhìn con người trong quan hệ với đạo lý, cộng đồng; Thơ mới đề cao con người cá nhân với cảm xúc riêng tư, dám nói lên những rung động rất riêng của mình. Đây là phạm trù quan trọng nhất vì nó chi phối các phạm trù khác.

Không gian nghệ thuật. Không phải không gian địa lý mà là không gian được tổ chức trong tác phẩm để mang ý nghĩa. Không gian trong Tràng giang mở ra theo chiều rộng, chiều dài, chiều cao, càng mênh mông thì con người càng nhỏ bé, cô đơn.

Thời gian nghệ thuật. Là thời gian được cảm nhận và tổ chức trong tác phẩm: nhanh hay chậm, tuyến tính hay vòng tròn, hướng về quá khứ hay tương lai. Thơ trung đại thường có thời gian tuần hoàn của bốn mùa; thơ Xuân Diệu có thời gian tuyến tính một đi không trở lại, nên mới sinh ra cảm giác vội vàng.

Kết cấu, điểm nhìn và ngôn từ. Kết cấu là cách sắp xếp các thành phần; điểm nhìn là vị trí từ đó sự việc được nhìn và kể; ngôn từ là chất liệu với nhịp điệu, sắc thái riêng. Ba phạm trù này gần với các bài đọc hiểu quen thuộc, nhưng thi pháp học luôn hỏi thêm: chúng thể hiện quan niệm gì về thế giới và con người?

Đọc một bài thơ theo hướng thi pháp: ví dụ với Vội vàng

Cách đọc thông thường bài Vội vàng của Xuân Diệu là đi theo mạch cảm xúc: yêu đời, tiếc nuối, rồi khát khao tận hưởng. Cách đọc theo hướng thi pháp hỏi thêm: thời gian trong bài thơ được hình dung như thế nào, và cách hình dung ấy có gì mới so với thơ trước đó?

Câu trả lời nằm ở quan niệm thời gian tuyến tính. Nhà thơ cảm nhận mùa xuân đến nghĩa là mùa xuân đang qua, xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già, và tuổi trẻ không trở lại. Khác với thơ trung đại, nơi bốn mùa tuần hoàn và con người hoà vào nhịp vũ trụ, ở đây con người cá nhân đo thời gian bằng chính đời mình nên thấy nó ngắn ngủi. Từ quan niệm thời gian ấy mới sinh ra thái độ sống vội vàng, cuống quýt, và những câu như "Ta muốn ôm / Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn".

Như vậy thi pháp không tách hình thức khỏi nội dung. Nó đi từ một đặc điểm nghệ thuật, ở đây là cách cảm nhận thời gian, để giải thích cả tư tưởng lẫn cảm xúc của bài thơ. Đó là ý nghĩa của cụm từ hay dùng trong thi pháp học: hình thức mang tính nội dung. Một đoạn phân tích theo cách này thường có sức thuyết phục cao hơn lối khen "lời thơ hay, hình ảnh đẹp".

Lưu ý khi vận dụng thi pháp vào bài làm

Thi pháp là công cụ mạnh nhưng dễ dùng sai, nhất là khi học sinh chỉ mượn thuật ngữ. Những lưu ý dưới đây giúp bạn dùng vừa đủ.

  • Không thay nội dung bằng thuật ngữ: viết "không gian nghệ thuật ba chiều" mà không chỉ ra câu thơ nào mở chiều nào thì chỉ là gắn nhãn.
  • Luôn trả lời câu hỏi "để làm gì": mỗi nhận xét về hình thức cần đi tới ý nghĩa, tức là tâm trạng, tư tưởng, quan niệm mà hình thức ấy biểu hiện.
  • Dùng so sánh để làm rõ cái riêng: thi pháp một tác giả lộ rõ nhất khi đặt cạnh tác giả cùng thời hoặc cùng đề tài.
  • Cẩn trọng với kết luận về thi pháp thời đại: nói "thơ trung đại không có tiếng nói cá nhân" là quá tay; nên nói ý thức cá nhân trong thơ trung đại thường ẩn sau khuôn ước lệ và có những tác giả như Hồ Xuân Hương phá cách rõ rệt.
  • Không cần nói chữ "thi pháp học" trong bài thi: chỉ cần vận dụng cách hỏi của nó, đoạn văn đã có chiều sâu.

Từng có ý kiến lo ngại rằng đọc theo thi pháp dễ sa vào hình thức, xa rời đời sống. Cách tránh là giữ cả hai đầu: một đầu là văn bản cụ thể, đầu kia là con người và thời đại mà văn bản biểu hiện.

Thi pháp học đứng ở đâu giữa các hướng tiếp cận văn học

Để hình dung, bạn có thể đặt thi pháp học cạnh hai hướng tiếp cận quen thuộc khác. Hướng xã hội học, tiểu sử học chú ý tới hoàn cảnh ra đời, đời sống tác giả và hiện thực mà tác phẩm phản ánh. Hướng tiếp nhận chú ý tới người đọc, tới việc ý nghĩa tác phẩm được tạo ra trong quá trình đọc. Thi pháp học thì đặt trọng tâm vào chính văn bản và cách nó được tổ chức.

Ba hướng không loại trừ nhau. Một bài phân tích tốt về Tràng giang có thể dùng hiểu biết về hoàn cảnh để giải thích nỗi buồn của một thế hệ trí thức trước Cách mạng, dùng thi pháp để chỉ ra không gian mênh mông và cách đối lập nhỏ – lớn, và gợi nhắc rằng mỗi thế hệ người đọc lại thấy trong nỗi buồn ấy một điều mới.

Một ví dụ khác về sự kết hợp: khi đọc Chiều tối của Hồ Chí Minh, hiểu biết về hoàn cảnh người tù bị giải đi giữa núi rừng cho ta nền cảm xúc, còn thi pháp thơ cổ điển giúp thấy cách bài thơ mở bằng cánh chim, chòm mây theo lối chấm phá rồi khép bằng ngọn lửa hồng của lò than. Chuyển động từ bóng tối sang ánh sáng, từ cảnh sang người, là một lựa chọn kết cấu mang ý nghĩa.

Với học sinh, giá trị lớn nhất của thi pháp là thói quen nhìn thấy sự lựa chọn. Mỗi chi tiết, mỗi cách sắp xếp đều là lựa chọn của nhà văn giữa nhiều khả năng khác. Khi bạn hỏi được "vì sao lại chọn như thế", việc phân tích sẽ tự đi sâu mà không cần học thuộc thêm khái niệm nào.

Câu hỏi thường gặp

Thi pháp có chỉ dành cho thơ không?

Không. Chữ "thi" khiến nhiều người nghĩ vậy, nhưng thi pháp áp dụng cho mọi thể loại văn học. Có những công trình nghiên cứu thi pháp tiểu thuyết, thi pháp truyện ngắn, thi pháp kịch, thi pháp văn học dân gian. Trong tiếng Việt, thi pháp thường được hiểu rộng là nghệ thuật làm văn chương.

Thi pháp khác nghệ thuật của tác phẩm ở chỗ nào?

Khi bàn nghệ thuật, nhiều bài chỉ liệt kê biện pháp và đặc điểm. Thi pháp nhìn các phương tiện ấy như một hệ thống có quy luật, gắn với quan niệm về con người và thế giới. Nói cách khác, thi pháp hỏi thêm vì sao các phương tiện nghệ thuật lại được tổ chức như vậy.

Học sinh THCS có cần biết thi pháp không?

Không cần biết thuật ngữ, nhưng có thể làm quen với cách hỏi của nó: không gian trong bài thơ rộng hay hẹp, thời gian trôi nhanh hay chậm, vì sao tác giả chọn hình ảnh này. Những câu hỏi đơn giản ấy là nền tốt cho việc học văn ở bậc trung học phổ thông.

Quan niệm nghệ thuật về con người là gì?

Đó là cách nhà văn hiểu và hình dung con người, thể hiện qua việc chọn kiểu nhân vật, miêu tả nội tâm, đặt nhân vật trong quan hệ nào. Ví dụ văn học trung đại thường nhìn con người qua đạo lý và bổn phận, còn Thơ mới đặt con người cá nhân với cảm xúc riêng lên hàng đầu.

Có nên viết thẳng các thuật ngữ thi pháp vào bài thi không?

Có thể dùng một vài thuật ngữ phổ biến như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, nếu bạn giải thích bằng ví dụ ngay sau đó. Dùng quá nhiều thuật ngữ mà thiếu dẫn chứng sẽ khiến bài viết nặng nề và không thuyết phục người chấm.

Thi pháp học có phải là phê bình hình thức chủ nghĩa không?

Thi pháp học có chịu ảnh hưởng của trường phái hình thức Nga, nhưng không đồng nhất với nó. Nhiều nhà thi pháp học hiện đại nhấn mạnh hình thức mang tính nội dung, tức là hình thức luôn biểu hiện một quan niệm về đời sống. Vì vậy cách đọc thi pháp đúng không tách văn bản khỏi con người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138