PheBinh.comPhê Bình
Khái niệm lý luận và phê bình văn học

Điển cố trong văn học trung đại: hiểu đúng điển tích và phân tích tác dụng

Điển cố là gì, khác điển tích và thi liệu thế nào, cách giải mã điển qua Truyện Kiều, Nhàn, Hịch tướng sĩ, và cách nói tác dụng của điển cố trong bài phân tích.

Close view of an wrinkled hand of an elderly scholar turning pages of an old blank hand-bound volume on a lacquered table in a Bắc Ninh communal house, incense smoke, soft side light

Điển cố là những sự tích, câu chuyện hay câu chữ trong sách xưa được nhà văn dẫn lại một cách ngắn gọn, chỉ bằng vài chữ, để gợi ra ý nghĩa của câu chuyện ấy trong tác phẩm của mình. Người đọc biết điển thì thấy cả một câu chuyện phía sau vài chữ; người đọc không biết điển thì chỉ thấy câu thơ khó hiểu.

Điển cố là đặc trưng nổi bật của văn học trung đại Việt Nam, xuất hiện dày đặc trong Truyện Kiều, thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm, các bài hịch, cáo. Bài này giải thích khái niệm, phân biệt điển cố với điển tích, thi liệu, chỉ cách giải mã một điển cố qua chú thích và ngữ cảnh, phân tích ví dụ cụ thể, và gợi ý cách viết về tác dụng của điển cố trong bài làm.

Hiểu khái niệm điển cố cho chính xác

Chữ "điển" chỉ sách vở, phép tắc xưa; chữ "cố" chỉ chuyện cũ. Gộp lại, điển cố là chuyện cũ có trong sách. Khi dùng điển cố, nhà thơ không kể lại câu chuyện mà chỉ gợi bằng một tên người, tên đất, một hình ảnh hay một cụm chữ, tin rằng người đọc cùng thời đã đọc những sách ấy và sẽ hiểu.

Cơ chế này giống như những câu nói quen thuộc trong đời sống hiện nay: người ta nói "gót chân Asin" để chỉ điểm yếu chí mạng mà không cần kể chuyện thần thoại Hy Lạp. Trong văn học trung đại, nguồn điển cố chủ yếu là kinh sách Nho gia, sử sách Trung Hoa, thơ văn cổ điển, cùng một phần sử sách và truyền thuyết của Việt Nam. Người đọc trung đại là người có học, thuộc những nguồn ấy, nên điển cố là ngôn ngữ chung giữa người viết và người đọc.

Với người đọc hôm nay, điển cố trở thành một lớp rào cản, vì phần lớn chúng ta không còn học các sách đó. Do vậy việc đầu tiên khi gặp điển cố là đọc chú thích, hiểu câu chuyện gốc, rồi mới phân tích. Đây không phải bước phụ: hiểu sai điển là hiểu sai cả câu thơ.

Cũng nên phân biệt điển cố với từ Hán Việt thông thường. Một từ Hán Việt như "thiên lương" hay "phú quý" chỉ cần hiểu nghĩa từ là đủ. Điển cố thì khác: nghĩa của nó không nằm ở từng chữ mà nằm ở câu chuyện phía sau. Đọc "sân Lai" theo nghĩa từng chữ là cái sân của ai đó tên Lai, hoàn toàn không ra ý; chỉ khi biết chuyện Lão Lai Tử, câu thơ mới mở ra.

Điển cố, điển tích, thi liệu: phân biệt các cách gọi

Trong sách tham khảo, ba cách gọi này hay được dùng gần như nhau. Phân biệt tương đối như sau sẽ giúp bạn dùng từ chuẩn hơn, dù trong bài thi dùng "điển cố" cho cả nhóm cũng không sai.

Cách gọiNghĩa thường dùngVí dụ
Điển tíchNhấn vào câu chuyện, sự tích có nhân vật, tình tiếtChuyện Lão Lai Tử mặc áo sặc sỡ múa cho cha mẹ vui
Điển cốCách gọi rộng hơn, gồm cả sự tích lẫn câu chữ, ý tứ lấy từ sách xưaCụm "bể dâu" lấy từ thành ngữ "thương hải tang điền"
Thi liệu, văn liệuHình ảnh, chữ dùng quen thuộc trong thơ văn cổ, được dùng lại như chất liệu chungTùng, cúc, trúc, mai; cánh nhạn, tiếng quyên, lá ngô đồng

Ranh giới giữa các cách gọi không tuyệt đối. Điều quan trọng hơn là bạn biết một chữ trong câu thơ đang "chở" một lớp nghĩa từ bên ngoài văn bản, và phải mở lớp nghĩa ấy ra khi phân tích.

Giải mã điển cố qua ví dụ trong Truyện Kiều

"Bể dâu". Câu thơ mở đầu "Trải qua một cuộc bể dâu / Những điều trông thấy mà đau đớn lòng" dùng điển "thương hải tang điền", nghĩa là biển xanh biến thành ruộng dâu. Chỉ hai chữ "bể dâu" đã gợi những đổi thay dữ dội của cuộc đời, làm nền cho cả câu chuyện mười lăm năm lưu lạc.

"Quạt nồng ấp lạnh". Trong đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích, câu "Xót người tựa cửa hôm mai / Quạt nồng ấp lạnh những ai đó giờ" dùng điển về người con hiếu thảo mùa hè quạt cho cha mẹ, mùa đông ủ ấm chăn chiếu. Điển cố giúp nỗi lo của Kiều cho cha mẹ già trở nên cụ thể và thấm thía, đúng với một người con giàu đức hiếu.

"Sân Lai" và "gốc tử". Ngay sau đó, câu "Sân Lai cách mấy nắng mưa / Có khi gốc tử đã vừa người ôm" có hai điển. "Sân Lai" gợi chuyện Lão Lai Tử tuổi già vẫn mặc áo sặc sỡ múa đùa cho cha mẹ vui; "gốc tử" là cây thị (tử) trồng quanh nhà, chỉ quê hương cha mẹ. Hai câu thơ nói nỗi nhớ quê, nhớ cha mẹ và cảm giác thời gian trôi xa mà không cần một lời than dài.

Cách đọc rút ra. Ở cả ba ví dụ, quy trình giống nhau: tìm chữ có vẻ "lạ", đọc chú thích để biết câu chuyện gốc, rồi đặt câu chuyện ấy vào tình cảnh nhân vật để thấy nó thêm nghĩa gì. Điển cố không đứng riêng; nó được chọn vì khớp với tâm trạng trong đoạn thơ. Đáng chú ý là trong đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích, những điển về chữ hiếu tập trung ở phần Kiều nhớ cha mẹ, còn phần nhớ Kim Trọng lại dùng hình ảnh chén rượu thề, vầng trăng. Mỗi nỗi nhớ được nói bằng một lớp chất liệu phù hợp, cho thấy Nguyễn Du chọn điển rất có dụng ý.

Điển cố trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm và trong văn nghị luận trung đại

Bài Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm kết thúc bằng hai câu "Rượu đến cội cây, ta sẽ uống / Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao". Câu cuối gợi điển Thuần Vu Phần nằm mộng dưới gốc cây hoè, thấy mình làm quan, vinh hiển, tỉnh dậy mới biết chỉ là giấc mộng. Nhờ điển cố, ý coi phú quý là phù du không chỉ là một khẳng định chủ quan, mà dựa vào một câu chuyện được cả nền văn hoá biết tới. Người đọc hiểu điển sẽ thấy câu thơ vừa nhẹ nhàng vừa sâu sắc.

Trong văn nghị luận trung đại, điển cố là một kiểu dẫn chứng. Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn mở đầu bằng một loạt gương trung thần nghĩa sĩ trong sử sách, như Kỷ Tín liều chết thay cho vua Cao Đế, Do Vu lấy thân che giáo cho vua Chiêu Vương. Những gương ấy là lý lẽ có sức nặng với người đọc thời đó, vì chúng được coi là chuẩn mực đạo lý đã được lịch sử chứng thực.

Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi cũng dùng điển tích lịch sử, nhưng là lịch sử của chính dân tộc: "Lưu Cung tham công nên thất bại / Triệu Tiết thích lớn phải tiêu vong". Những thất bại của quân xâm lược trong quá khứ được dẫn ra làm bằng chứng cho chân lý kẻ xâm lược sẽ thất bại. Đây là cách dùng điển cố để khẳng định truyền thống và tự hào dân tộc. So với Hịch tướng sĩ dẫn gương trong sử sách Trung Hoa, cách dẫn này cho thấy ý thức về một lịch sử riêng, đủ sức làm chuẩn mực cho chính mình.

Cách viết về tác dụng của điển cố trong bài phân tích

Câu hỏi "nêu tác dụng của điển cố" xuất hiện khá thường xuyên. Trả lời theo trình tự sau giúp bạn đủ ý mà không lan man.

  1. Chỉ ra điển cố: chữ hay cụm chữ nào trong câu thơ, văn.
  2. Giải thích ngắn câu chuyện gốc hoặc nghĩa gốc, dựa vào chú thích; một hai câu là đủ.
  3. Nói nghĩa của điển trong ngữ cảnh mới: nó diễn tả tâm trạng, ý tưởng gì của nhân vật hay tác giả.
  4. Nêu tác dụng nghệ thuật: làm lời thơ hàm súc, trang trọng, giàu sức gợi; tăng tính thuyết phục với văn nghị luận.
  5. Liên hệ đặc trưng thời đại: điển cố là biểu hiện của thi pháp văn học trung đại, đề cao cái chung, cái có sẵn trong văn hoá.

Ví dụ giả định một câu trả lời gọn: "Điển Sân Lai gợi chuyện người con hiếu thảo làm vui lòng cha mẹ; đặt vào hoàn cảnh Kiều, nó cho thấy nỗi day dứt của người con không thể ở bên phụng dưỡng cha mẹ già, đồng thời làm câu thơ hàm súc và trang nhã." Câu này có điển, có nghĩa gốc, có nghĩa trong ngữ cảnh và có tác dụng.

Những lỗi hay gặp khi phân tích điển cố

Điển cố khó vì nó đòi hỏi kiến thức nằm ngoài văn bản. Những lỗi dưới đây thường khiến đoạn phân tích mất điểm hoặc thiếu sức thuyết phục.

  • Bỏ qua điển cố, diễn xuôi câu thơ theo nghĩa đen: hiểu "gốc tử đã vừa người ôm" chỉ là cái cây lớn lên mà không thấy nghĩa quê hương, cha mẹ.
  • Kể lại câu chuyện gốc quá dài: dành nửa đoạn văn kể chuyện Lão Lai Tử khiến phần phân tích tác phẩm bị lấn át.
  • Tự bịa điển hoặc gán điển sai: khi không chắc nguồn gốc, nên dựa vào chú thích sách giáo khoa hoặc nói chung "đây là một điển cố chỉ…".
  • Chỉ nêu tác dụng chung chung: "làm câu thơ hay hơn, sâu sắc hơn" mà không nói hay hơn ở điểm nào.
  • Đánh giá điển cố là "khó hiểu, sáo mòn" theo con mắt hiện đại mà không đặt trong thi pháp trung đại, nơi dùng điển là dấu hiệu của học vấn và của sự trang trọng.

Một thói quen hữu ích là lập sổ ghi những điển cố gặp trong các tác phẩm đã học, mỗi điển một dòng: chữ, câu chuyện gốc, nghĩa thường dùng. Sau vài tác phẩm, bạn sẽ thấy nhiều điển lặp lại, và việc đọc thơ trung đại trở nên nhẹ nhàng hơn hẳn. Nguồn tra cứu đáng tin là chú thích sách giáo khoa, các bản Truyện Kiều có chú giải kỹ và từ điển điển cố; nguồn trôi nổi trên mạng nên đối chiếu lại trước khi dùng.

Câu hỏi thường gặp

Điển cố và thành ngữ gốc Hán khác nhau thế nào?

Nhiều thành ngữ gốc Hán có nguồn từ điển cố, như "thương hải tang điền". Khác biệt là thành ngữ đã đi vào lời nói hằng ngày và có nghĩa cố định, còn điển cố trong thơ thường được rút gọn, biến hoá theo ý nhà thơ, như "bể dâu" thay cho cả câu thành ngữ.

Văn học hiện đại có dùng điển cố không?

Có nhưng ít hơn và theo cách khác. Thơ hiện đại thường dẫn tới những tác phẩm, nhân vật, sự kiện mà người đọc cùng thời biết, gần với khái niệm liên văn bản. Điển cố theo nghĩa sách vở Nho học chủ yếu là đặc trưng của văn học trung đại.

Không nhớ câu chuyện gốc của điển cố khi đi thi thì làm sao?

Bạn vẫn nêu được nghĩa chung của điển dựa vào ngữ cảnh, ví dụ "hình ảnh gốc tử gợi quê hương, cha mẹ", và nêu tác dụng. Không nên bịa câu chuyện gốc. Đề thi thường có chú thích cho điển cố khó, nên hãy đọc kỹ phần chú thích trước khi viết.

Vì sao Truyện Kiều dùng nhiều điển cố mà vẫn được bình dân yêu thích?

Nguyễn Du dùng điển cố nhưng thường Việt hoá, đặt chúng trong câu lục bát nhịp nhàng, gần lời nói. Nhiều điển như "bể dâu" đã trở thành từ ngữ quen thuộc. Người bình dân có thể không biết điển gốc, nhưng vẫn cảm được ý nhờ ngữ cảnh và nhạc điệu của câu thơ.

Nêu tác dụng của điển cố có cần nói về văn hoá trung đại không?

Không bắt buộc, nhưng một câu ngắn về thi pháp trung đại, nơi dùng điển là cách thể hiện học vấn và sự trang trọng, giúp câu trả lời đầy đủ hơn. Trọng tâm vẫn là nghĩa của điển trong câu thơ cụ thể và hiệu quả của nó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138