Bút pháp lãng mạn là cách thể hiện đời sống theo hướng lý tưởng hoá, đề cao cảm xúc, trí tưởng tượng và những gì phi thường; bút pháp hiện thực là cách thể hiện đời sống như nó vốn có, bằng chi tiết chân thực, khách quan, chú trọng quan hệ giữa con người với hoàn cảnh. Một bên vẽ đời sống như nó nên có hoặc như cảm xúc nhìn thấy, bên kia vẽ đời sống như nó đang là.
Hai bút pháp này hay được nhắc khi phân tích Tây Tiến, Chữ người tử tù, Lão Hạc, Hai đứa trẻ. Bài này đặt chúng cạnh nhau qua từng tiêu chí, chỉ ra dấu hiệu nhận biết trong câu chữ, giải thích chỗ khác nhau giữa bút pháp với trào lưu, và cách viết đoạn phân tích khi một tác phẩm kết hợp cả hai.
Bút pháp là gì, và vì sao không nên nhầm với trào lưu
Bút pháp là cách thức nhà văn dùng để tái hiện đời sống: chọn chi tiết nào, phóng đại hay giữ nguyên, nhìn bằng cảm xúc hay bằng con mắt quan sát lạnh. Đây là phạm trù của kỹ thuật và cách nhìn trong một tác phẩm, thậm chí trong một đoạn văn. Một nhà văn có thể dùng bút pháp hiện thực ở đoạn này, lãng mạn ở đoạn khác.
Trào lưu, hay chủ nghĩa, là phạm trù lịch sử văn học: chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa hiện thực là những phong trào sáng tác với thời gian, tác giả, tuyên ngôn cụ thể. Nhầm hai thứ này dẫn đến những nhận xét cứng nhắc kiểu "Thạch Lam thuộc Tự lực văn đoàn nên viết lãng mạn" hay "Nam Cao là nhà văn hiện thực nên không có chút lãng mạn nào". Thực tế tác phẩm thường phức tạp hơn nhãn dán.
Vì vậy khi viết, bạn nên dùng cụm "bút pháp lãng mạn", "bút pháp hiện thực" để nói về cách thể hiện cụ thể trong văn bản, và chỉ nhắc trào lưu khi cần giải thích bối cảnh. Phần lịch sử các trào lưu là một đề tài riêng; ở đây ta tập trung vào việc nhận ra hai bút pháp ngay trên trang viết.
Một cách hình dung dễ nhớ: đặt hai nhà văn cùng đứng trước một con dốc núi. Người dùng bút pháp hiện thực sẽ cho biết dốc cao bao nhiêu, đường trơn ra sao, người leo mệt đến mức nào. Người dùng bút pháp lãng mạn lại để mũi súng chạm tới mây trời. Cả hai đều nói về cùng một con dốc, nhưng cái mà người đọc mang theo sau khi đọc thì khác hẳn: một bên là sự thấu hiểu, một bên là sự ngưỡng mộ.
So sánh hai bút pháp theo từng tiêu chí
Bảng dưới không nhằm xếp hai bút pháp vào hai ô cứng, mà để bạn có một bộ câu hỏi khi đọc. Với mỗi tiêu chí, hãy hỏi văn bản đang nghiêng về phía nào.
| Tiêu chí | Bút pháp lãng mạn | Bút pháp hiện thực |
|---|---|---|
| Đối tượng ưa chọn | Cái phi thường, cái đẹp lý tưởng, cảnh hùng vĩ, con người khác thường | Cái bình thường, đời sống hằng ngày, con người nhỏ bé trong hoàn cảnh cụ thể |
| Cách nhìn | Qua lăng kính cảm xúc, ước mơ của chủ thể | Qua con mắt quan sát, giữ khoảng cách, để sự việc tự nói |
| Thủ pháp nổi bật | Phóng đại, tương phản gay gắt, hình ảnh tượng trưng, ngôn ngữ giàu nhạc điệu | Chi tiết chính xác, miêu tả tỉ mỉ, ngôn ngữ đời thường, đối thoại tự nhiên |
| Không gian, thời gian | Xa xăm, kỳ vĩ, quá khứ vàng son hoặc tương lai mơ ước | Cụ thể, gần gũi, gắn với một nơi chốn và thời điểm xác định |
| Quan hệ người – hoàn cảnh | Con người vượt lên, đối lập với hoàn cảnh | Con người bị hoàn cảnh chi phối, tính cách hình thành từ hoàn cảnh |
Lưu ý rằng các tiêu chí này là xu hướng, không phải quy tắc tuyệt đối. Một chi tiết tả thực vẫn có thể nằm trong tác phẩm lãng mạn và làm nó đáng tin hơn, như những chi tiết về sốt rét, tóc rụng trong Tây Tiến.
Nhận ra bút pháp lãng mạn trong câu chữ
Hình ảnh được phóng đại và tương phản mạnh. Trong Tây Tiến, câu "Heo hút cồn mây súng ngửi trời" đẩy độ cao của núi rừng lên đến mức mũi súng chạm trời. Câu "Quân xanh màu lá dữ oai hùm" biến vẻ tiều tuỵ vì sốt rét thành dáng vẻ oai phong. Quang Dũng không giấu gian khổ, nhưng nhìn nó qua lăng kính hào hoa.
Cái đẹp lý tưởng đặt giữa hoàn cảnh tăm tối. Cảnh cho chữ trong Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân được chính người kể gọi là "một cảnh tượng xưa nay chưa từng có": người tử tù cổ đeo gông, chân vướng xiềng, đang dậm tô từng nét chữ, còn viên quản ngục khúm núm. Trật tự bình thường bị đảo ngược để tôn vinh cái đẹp và thiên lương.
Cảm xúc tràn ra và nhạc điệu mạnh. Bài Nhớ rừng của Thế Lữ mượn lời con hổ "Gậm một khối căm hờn trong cũi sắt" để nói khát vọng tự do. Những câu thơ dài, dồn dập, những hình ảnh rừng núi hoành tráng thuộc về quá khứ vàng son là dấu hiệu quen thuộc của bút pháp lãng mạn.
Thế giới mơ ước đặt đối lập với thực tại. Lãng mạn thường xây hai thế giới: một bên chật hẹp, tầm thường, một bên rộng lớn, đẹp đẽ. Thấy văn bản dựng cặp đối lập ấy, bạn có thể nghĩ ngay tới bút pháp lãng mạn.
Nhận ra bút pháp hiện thực trong câu chữ
Chi tiết chính xác đến mức gần như chụp lại. Nam Cao tả khoảnh khắc Lão Hạc kể chuyện bán chó: mặt lão co rúm lại, những vết nhăn xô lại với nhau, ép cho nước mắt chảy ra. Không có lời bình nào, chỉ có cử chỉ được quan sát kỹ, và nỗi đau hiện lên nhờ chính sự chính xác ấy.
Ngôn ngữ đời thường và đối thoại tự nhiên. Câu mở đầu Chí Phèo, "Hắn vừa đi vừa chửi", đưa người đọc vào giữa một cảnh rất đời, với giọng kể pha lẫn giọng làng xóm. Bút pháp hiện thực ưa những lời nói có hơi thở cuộc sống hơn là những câu văn trau chuốt.
Con người được giải thích bằng hoàn cảnh. Nhân vật trong văn hiện thực thường được đặt trong mối quan hệ với đói nghèo, sưu thuế, định kiến làng xã, và người đọc hiểu vì sao họ hành động như thế. Ở đây ta chỉ nêu như dấu hiệu bút pháp; việc phân tích tính cách cụ thể thuộc một kiểu bài khác.
Thái độ khách quan, ít bộc lộ trực tiếp. Người kể giữ khoảng cách, để sự việc tự nói lên. Cảm xúc của tác giả có, nhưng thường lẩn vào cách chọn chi tiết và nhịp kể chứ không thành lời than.
Khi một tác phẩm kết hợp cả hai bút pháp: Hai đứa trẻ
Truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam là ví dụ rõ nhất về sự kết hợp. Phần hiện thực nằm ở bức tranh phố huyện nghèo: chợ tàn, rác rưởi, những đứa trẻ con nhà nghèo nhặt nhạnh thanh nứa, thanh tre, hàng nước của chị Tí, gánh phở của bác Siêu, gia đình bác xẩm. Những chi tiết ấy nhỏ, cụ thể và lặng lẽ, đúng tinh thần quan sát của văn hiện thực.
Phần lãng mạn nằm ở chất thơ của cảnh chiều, ở tâm hồn nhạy cảm của Liên, và nhất là ở đoàn tàu đêm như mang theo một thế giới khác, sáng rực và xa xăm. Thạch Lam không lý tưởng hoá phố huyện, nhưng ông nâng niu những mơ ước nhỏ nhoi của con người trong đó. Đó là một thứ lãng mạn đặt trên nền hiện thực, không thoát ly.
Khi viết về sự kết hợp, bạn nên chỉ ra mỗi bút pháp đảm nhận phần việc gì. Hiện thực làm cho bức tranh đáng tin và gợi lòng thương; lãng mạn làm cho tác phẩm có ánh sáng, có hướng vọng. Viết như vậy, đoạn văn sẽ không chỉ dừng ở câu "tác phẩm kết hợp hài hoà hai bút pháp" mà giải thích được vì sao sự kết hợp ấy có giá trị. Tây Tiến cũng có thể đọc theo cách tương tự: những câu tả thực về bệnh tật, về những nấm mồ nơi biên cương làm cho chất lãng mạn hào hoa có sức nặng.
Viết đoạn phân tích bút pháp mà không thành gắn nhãn
Nhận ra bút pháp mới là một nửa việc; nửa còn lại là viết thành đoạn văn có sức thuyết phục. Trình tự dưới đây dùng được cho cả một câu thơ lẫn một cảnh truyện.
- Trích hoặc tả lại chính xác chi tiết bằng chữ của tác phẩm. Với thơ, trích ngắn một hai câu; với truyện, tả lại cảnh trong vài dòng.
- Chỉ ra thủ pháp cụ thể: phóng đại ở chữ nào, tương phản giữa hai vế nào, chi tiết tả thực chính xác ở điểm nào.
- Gọi tên bút pháp sau khi đã có thủ pháp làm căn cứ, không gọi tên trước.
- Giải thích hiệu quả: bút pháp ấy giúp khắc hoạ điều gì về con người, cảnh vật, cảm xúc; nếu tả theo cách khác thì mất đi điều gì.
- Nối với cảm hứng hoặc tư tưởng chung của tác phẩm, để chi tiết không đứng lẻ loi.
Ví dụ giả định một câu nhận xét tốt: "Bằng bút pháp lãng mạn, Quang Dũng biến dáng vẻ tiều tuỵ vì sốt rét của người lính thành vẻ oai phong của chúa sơn lâm, qua đó cho thấy tinh thần vượt lên gian khổ của cả một đoàn quân." Câu này có thủ pháp, có tên bút pháp, có hiệu quả, và không cần thêm một lời khen nào.
Một lỗi cần tránh là đánh giá bút pháp này cao hơn bút pháp kia. Lãng mạn không "đẹp hơn", hiện thực không "sâu hơn" một cách tuyệt đối; mỗi bút pháp phù hợp với một cách nhìn đời sống và một mục đích nghệ thuật. Đoạn văn của bạn sẽ thuyết phục hơn nếu chỉ ra sự phù hợp ấy thay vì xếp hạng.
Câu hỏi thường gặp
Bút pháp lãng mạn và cảm hứng lãng mạn khác nhau ra sao?
Cảm hứng lãng mạn là trạng thái tình cảm hướng về lý tưởng, tương lai, cái đẹp phi thường. Bút pháp lãng mạn là những cách thể hiện cụ thể như phóng đại, tương phản, hình ảnh tượng trưng. Cảm hứng là động lực, bút pháp là phương tiện; hai thứ thường đi cùng nhau nhưng không đồng nhất.
Bút pháp hiện thực có làm tác phẩm khô khan không?
Không nhất thiết. Sự chính xác của chi tiết hiện thực nhiều khi gây xúc động mạnh hơn lời cảm thán. Những trang của Nam Cao hay Kim Lân không trau chuốt câu chữ nhưng có sức lay động lớn nhờ quan sát tinh và thấu hiểu con người.
Văn học trung đại dùng bút pháp nào?
Văn học trung đại chủ yếu dùng bút pháp ước lệ, tượng trưng, gần với lối lý tưởng hoá hơn là tả thực. Tuy vậy vẫn có những chỗ tả thực sắc nét, như trong thơ Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương, hay những đoạn tả nhân vật phản diện trong Truyện Kiều.
Có nên khẳng định Chữ người tử tù hoàn toàn là lãng mạn không?
Nên nói bút pháp lãng mạn là nổi bật, nhưng truyện vẫn có những nét hiện thực, như cảnh nhà ngục với bóng tối, mạng nhện, phân chuột, hay bối cảnh xã hội của nhân vật. Chính những nét ấy làm nổi bật vẻ đẹp phi thường của cảnh cho chữ.
Khi phân tích, nên gọi tên bút pháp ở đâu trong đoạn văn?
Thường ở câu nhận xét sau khi đã phân tích chi tiết. Ví dụ, sau khi chỉ ra hình ảnh phóng đại và tương phản, bạn kết luận đó là dấu hiệu của bút pháp lãng mạn và nói nó giúp khắc hoạ điều gì. Gọi tên trước mà không phân tích thì nhận xét dễ thành gắn nhãn.