Phạm trù thẩm mỹ là những khái niệm cơ bản dùng để gọi tên các kiểu quan hệ thẩm mỹ giữa con người và đời sống; trong văn học, bốn phạm trù hay gặp nhất là cái đẹp, cái cao cả, cái bi và cái hài. Mỗi phạm trù gắn với một kiểu cảm xúc nơi người đọc: cái đẹp gợi sự hài hoà, rung động; cái cao cả gợi sự choáng ngợp, ngưỡng mộ; cái bi gợi xót thương mà vẫn nâng tâm hồn lên; cái hài gợi tiếng cười.
Biết các phạm trù này giúp bạn gọi tên chính xác hơn cảm giác mà tác phẩm để lại, thay vì dừng ở "hay", "xúc động". Bài này giải thích từng phạm trù, cho ví dụ từ những tác phẩm quen thuộc trong chương trình, chỉ ra những phạm trù hay kết hợp với nhau như cái bi tráng, và gợi ý cách dùng chúng trong bài nghị luận văn học.
Vì sao cần phạm trù thẩm mỹ khi đọc văn
Mỹ học là ngành nghiên cứu về cái đẹp và những quan hệ thẩm mỹ nói chung. Từ Hy Lạp cổ đại đến nay, các nhà triết học, nhà lý luận đã đề xuất nhiều hệ thống phạm trù khác nhau, nhưng trong giảng dạy phổ thông, người ta thường dừng ở vài cặp cơ bản: cái đẹp và cái xấu, cái cao cả và cái thấp hèn, cái bi và cái hài. Những cặp này dùng được cho cả hội hoạ, âm nhạc, sân khấu, và tất nhiên cho văn chương.
Lợi ích lớn nhất của phạm trù thẩm mỹ là giúp bạn mô tả kiểu cảm xúc mà tác phẩm tạo ra, và chỉ ra nguyên nhân của nó trong văn bản. Hai tác phẩm cùng làm người đọc xúc động, nhưng xúc động trước một bức tranh thiên nhiên hài hoà khác với xúc động trước cái chết của một người anh hùng. Gọi tên được sự khác biệt ấy là bước đầu của phân tích sâu, và cũng giúp bạn so sánh hai tác phẩm theo một tiêu chí rõ ràng.
Điều cần tránh là dùng phạm trù như nhãn dán. Viết "tác phẩm thể hiện cái đẹp" chưa nói được gì nếu không chỉ ra cái đẹp ấy là gì, nằm ở đâu, được tạo ra bằng cách nào và đối lập với cái gì. Trong các phần dưới, mỗi phạm trù đều đi kèm câu hỏi bạn có thể đặt ra khi đọc.
Cái đẹp: sự hài hoà khiến người đọc rung động
Cái đẹp là gì. Cái đẹp là phạm trù trung tâm của mỹ học, chỉ những gì hài hoà, có giá trị, khơi dậy sự yêu thích và rung động. Trong văn học, cái đẹp có thể là vẻ đẹp thiên nhiên, vẻ đẹp hình thể, nhưng sâu hơn là vẻ đẹp tâm hồn, tài năng, phẩm giá. Quan niệm về cái đẹp thay đổi theo thời đại: văn học trung đại hay tả người đẹp bằng ước lệ, lấy thiên nhiên làm chuẩn, còn văn học hiện đại tìm cái đẹp trong cả những con người, cảnh vật bình thường.
Cái đẹp thường được làm nổi bật bằng đối lập. Trong Chữ người tử tù, Nguyễn Tuân đặt cái đẹp của nét chữ, của thiên lương vào nơi tăm tối nhất là nhà ngục. Lời khuyên cuối truyện, rằng ở đây khó giữ thiên lương cho lành vững, cho thấy cái đẹp không chỉ là nghệ thuật mà còn gắn với cái thiện. Câu hỏi nên đặt: cái đẹp ở đây đối lập với cái gì, và cuộc đối đầu ấy kết thúc ra sao?
Cái đẹp bình dị. Không phải cái đẹp nào cũng phi thường. Thạch Lam tìm thấy vẻ đẹp trong một hạt cốm, một buổi chiều phố huyện, một tâm hồn trẻ thơ. Tuỳ bút Một thứ quà của lúa non: Cốm nâng thức quà quen thuộc thành biểu hiện của nét thanh lịch, của sự trân trọng sản vật quê hương.
Câu hỏi khi đọc. Cái đẹp này thuộc kiểu nào: thiên nhiên, con người, nghệ thuật hay đạo đức? Nhà văn nhìn nó với thái độ nâng niu, tiếc nuối hay tự hào? Trả lời được, bạn sẽ có một luận điểm cụ thể thay vì lời khen chung.
Cái cao cả: vẻ đẹp vượt khỏi tầm vóc bình thường
Cái cao cả, có sách gọi là cái hùng vĩ hay cái cao thượng, chỉ những đối tượng có tầm vóc, sức mạnh vượt quá thước đo thông thường, khiến người đọc vừa choáng ngợp vừa ngưỡng mộ. Khác với cái đẹp ở sự hài hoà, cái cao cả thường gắn với sự lớn lao, dữ dội, có khi đáng sợ.
Tuỳ bút Người lái đò Sông Đà của Nguyễn Tuân là ví dụ rõ. Con sông được tả như một sinh thể hung bạo, với ghềnh thác, đá dựng vách thành, hút nước xoáy, những trùng vi thạch trận bày sẵn để chờ thuyền. Cái dữ dội ấy là cái cao cả của thiên nhiên. Và khi người lái đò vượt qua được các trùng vi ấy bằng trí dũng và tay nghề, cái cao cả chuyển sang con người: vẻ đẹp của người lao động bình thường trước một thiên nhiên phi thường.
Trong văn học về chiến tranh, cái cao cả thường gắn với tinh thần xả thân, với tầm vóc của những người làm nên lịch sử. Câu hỏi bạn nên đặt khi gặp cái cao cả: nó được tạo ra bằng phương tiện gì, ví dụ phóng đại, so sánh với thiên nhiên kỳ vĩ, nhịp văn dồn dập; và nó khiến người đọc cảm thấy điều gì về con người.
Cái bi: nỗi đau nâng tâm hồn người đọc lên
Cái bi gắn với sự mất mát, đau khổ, cái chết của những giá trị tốt đẹp. Nhưng cái bi trong mỹ học không chỉ là buồn: nó là nỗi đau có ý nghĩa, khiến người đọc vừa thương xót vừa suy ngẫm, và qua đó tâm hồn được nâng lên. Aristotle, khi bàn về bi kịch, đã nhắc tới tác dụng thanh lọc cảm xúc của nó, và ý tưởng ấy đến nay vẫn được dẫn lại khi nói về cái bi.
Trong Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài của Nguyễn Huy Tưởng, bi kịch của Vũ Như Tô là bi kịch của người nghệ sĩ có khát vọng sáng tạo cái đẹp lớn lao, nhưng khát vọng ấy được thực hiện trên nỗi khổ của nhân dân, nên cuối cùng cả công trình lẫn người nghệ sĩ đều bị huỷ diệt. Người đọc vừa thương Vũ Như Tô, vừa hiểu vì sao bi kịch xảy ra; cái bi ở đây sinh ra từ mâu thuẫn không giải quyết được giữa hai điều đều có lý.
Cái bi khác với cái bi thảm đơn thuần. Một tai nạn ngẫu nhiên có thể gây đau buồn nhưng chưa chắc mang ý nghĩa bi theo nghĩa mỹ học. Cái bi đòi hỏi sự mất mát của một giá trị, thường do một xung đột có tính tất yếu, và người đọc hiểu được vì sao nó xảy ra.
Trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ, cái bi nằm ở tình cảnh một linh hồn trong sạch phải sống trong một thân xác khác, và dần bị thân xác ấy lấn át. Nhân vật cuối cùng chọn từ chối sự sống vay mượn để được là chính mình trọn vẹn. Lựa chọn ấy đau đớn nhưng cao đẹp, đúng tinh thần của cái bi.
Cái hài và những phạm trù kết hợp
Cái hài sinh ra khi có sự vênh lệch giữa bản chất và hình thức, giữa cái tự cho là và cái thật sự là. Tiếng cười vạch ra sự vênh lệch ấy. Bên cạnh bốn phạm trù đơn, văn học còn hay có những dạng kết hợp, được gom lại trong bảng dưới.
| Phạm trù | Cơ chế tạo cảm xúc | Ví dụ quen thuộc |
|---|---|---|
| Cái hài | Vênh lệch giữa vẻ ngoài và thực chất, khiến người đọc bật cười và nhận ra điều đáng chê | Vịnh khoa thi Hương của Tú Xương: "Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ / Ậm oẹ quan trường miệng thét loa" |
| Trào phúng | Cái hài mang mục đích phê phán, châm biếm xã hội | Tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, đoạn trích "Hạnh phúc của một tang gia" |
| Bi tráng | Cái bi kết hợp cái cao cả: mất mát nhưng hào hùng | Tây Tiến: "Áo bào thay chiếu anh về đất / Sông Mã gầm lên khúc độc hành" |
| Bi hài | Tiếng cười và nỗi xót xa đan vào nhau | Nhiều cảnh trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt vừa gây cười vừa gợi suy ngẫm |
Câu thơ của Tú Xương là ví dụ đẹp của cơ chế vênh lệch: trường thi lẽ ra trang nghiêm, sĩ tử lẽ ra chỉnh tề, quan trường lẽ ra uy nghi; nhưng hiện ra là cảnh lôi thôi và tiếng "ậm oẹ". Khoảng cách giữa cái phải là và cái đang là tạo ra tiếng cười, và tiếng cười ấy mang theo nỗi chua chát của nhà nho trước một nền khoa cử suy tàn.
Dùng phạm trù thẩm mỹ trong bài nghị luận văn học
Phạm trù thẩm mỹ phù hợp nhất ở phần đánh giá, khi bạn cần khái quát cảm xúc chung của một đoạn trích hay cả tác phẩm. Trình tự gợi ý như sau.
- Phân tích các chi tiết, hình ảnh như bình thường, chưa vội gọi tên phạm trù.
- Tự hỏi cảm xúc chủ yếu mà các chi tiết tạo ra là gì: rung động trước sự hài hoà, choáng ngợp trước sự lớn lao, xót thương mà cảm phục, hay bật cười.
- Gọi tên phạm trù tương ứng và giải thích ngắn bằng định nghĩa.
- Chỉ ra cơ chế: đối lập nào, phóng đại nào, vênh lệch nào tạo ra cảm xúc ấy.
- Nêu ý nghĩa: phạm trù ấy giúp nhà văn nói điều gì về con người và đời sống.
Ví dụ giả định một câu đánh giá: "Cái chết của người lính Tây Tiến được nhìn bằng cảm hứng bi tráng: nỗi mất mát không bị che giấu, nhưng được nâng lên bằng hình ảnh dòng sông gầm vang như một khúc nhạc tiễn đưa." Câu này gọi đúng phạm trù, có cơ chế, có hình ảnh, và không cần thêm tính từ khen ngợi nào.
Câu hỏi thường gặp
Cái bi trong văn học có giống bi kịch không?
Không hoàn toàn. Bi kịch là một thể loại kịch, còn cái bi là một phạm trù thẩm mỹ có thể xuất hiện ở mọi thể loại: thơ, truyện, ký. Bi kịch là nơi cái bi được thể hiện tập trung nhất, nhưng một bài thơ hay một truyện ngắn cũng có thể mang cái bi.
Cái hài có phải lúc nào cũng nhằm phê phán không?
Không. Có tiếng cười hài hước, vui vẻ, không nhằm chê ai, như nhiều truyện cười dân gian. Khi tiếng cười hướng tới phê phán cái xấu của xã hội hay con người, ta gọi là trào phúng, châm biếm. Mức độ phê phán có thể từ nhẹ nhàng đến đả kích gay gắt.
Cái đẹp và cái cao cả khác nhau thế nào?
Cái đẹp gợi sự hài hoà, dễ chịu, gần gũi. Cái cao cả gợi sự lớn lao, vượt khỏi thước đo thông thường, có khi kèm cảm giác choáng ngợp, thậm chí sợ hãi. Một dòng suối trong là đẹp; một thác nước hùng vĩ giữa núi rừng là cao cả.
Một tác phẩm có thể mang nhiều phạm trù thẩm mỹ không?
Có, và tác phẩm lớn thường như vậy. Tây Tiến có cả cái đẹp của thiên nhiên và con người, cái cao cả của núi rừng, cái bi tráng của sự hy sinh. Khi phân tích, bạn chọn phạm trù nổi bật nhất ở từng đoạn, rồi chỉ ra sự kết hợp của chúng trong toàn bài.
Có cần biết lịch sử mỹ học để dùng các phạm trù này không?
Không cần. Ở bậc phổ thông, chỉ cần hiểu đúng nghĩa của từng phạm trù và dùng chúng để gọi tên cảm xúc mà tác phẩm tạo ra. Kiến thức về lịch sử mỹ học có thể giúp mở rộng, nhưng nếu nhắc tới tên nhà triết học thì phải chắc chắn mình dẫn đúng.
Cái xấu có phải là một phạm trù thẩm mỹ không?
Có. Cái xấu thường được nhắc thành cặp với cái đẹp, chỉ những gì méo mó, trái với giá trị con người. Trong văn học, cái xấu hay được phơi bày qua tiếng cười trào phúng hoặc qua sự tố cáo, và chính sự phơi bày ấy làm nổi bật cái đẹp mà nhà văn hướng tới.