Phong cách Nguyễn Minh Châu có hai chặng rõ rệt: trước những năm 1980, ông viết với cảm hứng sử thi và lãng mạn, đi tìm vẻ đẹp lý tưởng của con người trong chiến tranh; từ đầu những năm 1980, ông chuyển sang cảm hứng thế sự, đời tư, nhìn con người đa chiều hơn, xây dựng những tình huống nhận thức và đúc kết chiêm nghiệm triết lý về đời người. Học sinh thường gặp ông qua Chiếc thuyền ngoài xa, tác phẩm tiêu biểu cho chặng sau.
Bài viết này giúp bạn hiểu sự chuyển đổi ấy ở cấp độ phong cách, không phân tích chi tiết từng nhân vật. Tác phẩm của Nguyễn Minh Châu còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, nên các dẫn chứng chủ yếu được nêu bằng lời kể và mô tả, hạn chế trích nguyên văn.
Mốc tiểu sử và các tác phẩm chính
Nguyễn Minh Châu sinh năm 1930, mất năm 1989, quê ở huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Ông là nhà văn quân đội, gắn bó với đề tài chiến tranh và người lính trong giai đoạn đầu sáng tác. Thông tin tiểu sử chỉ cần chừng ấy để hiểu vì sao ngòi bút ông mở đầu bằng cảm hứng sử thi.
Chặng thứ nhất có các tiểu thuyết Cửa sông (1967), Dấu chân người lính (1972) và truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng. Chặng thứ hai, từ đầu những năm 1980, có nhiều truyện ngắn được đánh giá cao như Bức tranh, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Chiếc thuyền ngoài xa, Bến quê, và về cuối đời là Cỏ lau, Phiên chợ Giát.
Nguyễn Minh Châu thường được nhắc đến như một trong những người mở đường cho công cuộc đổi mới văn học sau chiến tranh. Khi dùng nhận định này, bạn nên trình bày như một đánh giá chung của giới nghiên cứu, rồi chứng minh bằng chính sự thay đổi trong cách viết của ông, thay vì chỉ nêu danh hiệu.
Không cần kể thêm chi tiết đời tư. Mọi điều cần nói về phong cách đều có thể rút ra từ việc đặt hai chặng tác phẩm cạnh nhau.
Hai chặng sáng tác đặt cạnh nhau
Cách nhanh nhất để thấy phong cách Nguyễn Minh Châu là so sánh hai chặng trên cùng các tiêu chí. Bảng dưới là khung tham khảo, bạn bổ sung dẫn chứng từ tác phẩm đang học.
| Tiêu chí | Chặng trước những năm 1980 | Chặng từ những năm 1980 |
|---|---|---|
| Cảm hứng chủ đạo | Sử thi, lãng mạn | Thế sự, đời tư |
| Cái nhìn con người | Vẻ đẹp lý tưởng, thuần nhất | Đa chiều, có sáng có tối, có cả nghịch lý |
| Đối tượng | Người lính, tập thể trong chiến tranh | Con người đời thường trong cuộc sống hằng ngày |
| Giọng điệu | Trữ tình, ngợi ca | Trầm tĩnh, suy tư, nhiều chiêm nghiệm |
| Tác phẩm tiêu biểu | Mảnh trăng cuối rừng, Dấu chân người lính | Chiếc thuyền ngoài xa, Bến quê |
Điều cần nhấn mạnh là hai chặng không đối nghịch hoàn toàn. Ngay ở chặng đầu, Nguyễn Minh Châu đã có xu hướng đi tìm vẻ đẹp bên trong con người; ở chặng sau, ông vẫn tiếp tục đi tìm, nhưng nhận ra vẻ đẹp ấy thường ẩn giấu sau những bề mặt thô nhám, nghịch lý. Cách nói quen thuộc về việc đi tìm "hạt ngọc ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn" con người thường được dẫn khi bàn về ông; nếu dùng, bạn nên dẫn như một nhận xét chung về hành trình sáng tác, không cần gắn chắc vào một văn bản cụ thể nếu không chắc nguồn.
Khi làm đề so sánh, đặt Mảnh trăng cuối rừng cạnh Chiếc thuyền ngoài xa là cách trực quan nhất để thấy sự chuyển biến.
Cảm hứng sử thi và vẻ đẹp lý tưởng ở chặng đầu
Ở chặng đầu, văn Nguyễn Minh Châu mang không khí chung của văn học thời chiến: đề cao vẻ đẹp của con người trong cuộc chiến đấu, gắn số phận cá nhân với cộng đồng. Mảnh trăng cuối rừng là một truyện ngắn tiêu biểu: câu chuyện diễn ra trên con đường ra trận, nhân vật hiện lên với vẻ đẹp trong sáng, thuỷ chung, dũng cảm, và hình ảnh vầng trăng trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp ấy.
Chất lãng mạn thể hiện ở cách nhà văn chọn những khoảnh khắc đẹp, những hình ảnh thơ mộng giữa hoàn cảnh khốc liệt. Thiên nhiên được tả với nhiều chất thơ, góp phần nâng nhân vật lên tầm lý tưởng. Đây không phải là điểm yếu mà là đặc điểm thẩm mỹ phù hợp với yêu cầu của thời kỳ đó.
Khi phân tích tác phẩm chặng này, bạn nên đánh giá trong đúng bối cảnh: văn học thời chiến cần những hình tượng đẹp để cổ vũ con người. Tránh dùng con mắt của chặng sau để chê chặng trước là "một chiều", vì như vậy là thiếu tính lịch sử trong đánh giá.
Điểm có thể chỉ ra như mầm mống của chặng sau là sự chú ý tới đời sống nội tâm và những chi tiết tinh tế trong quan hệ con người. Nhận xét này giúp bạn thấy hành trình phong cách liên tục, không đứt gãy.
Chặng sau: tình huống nhận thức và cái nhìn đa chiều
Tình huống nhận thức. Nhiều truyện ngắn chặng sau được xây dựng trên một tình huống nhân vật phát hiện ra một sự thật trái ngược với điều mình từng tin. Trong Chiếc thuyền ngoài xa, người nghệ sĩ nhiếp ảnh đi tìm một bức ảnh đẹp về con thuyền trong sương sớm, rồi chứng kiến một sự thật đời thường đầy nghịch lý ngay sau vẻ đẹp ấy. Từ đó, nhân vật và người đọc phải nhìn lại cách nhìn của mình.
Con người được nhìn nhiều chiều. Nhân vật không còn thuần nhất tốt hay xấu. Một người có thể vừa khốn khổ vừa cam chịu, vừa thô ráp bên ngoài vừa sâu sắc bên trong. Nhà văn không vội phán xét mà để người đọc tự suy ngẫm.
Mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống. Chiếc thuyền ngoài xa đặt ra câu hỏi về khoảng cách giữa cái đẹp được ngắm từ xa và sự thật đời sống khi đến gần. Đây là một chủ đề lớn của chặng sau, rất hợp để bàn trong các đề nghị luận về chức năng của văn học.
Khi viết, đừng biến bài thành phân tích nhân vật. Hãy giữ trọng tâm ở cấu trúc tình huống và thông điệp. Nhân vật được nhắc tới như phương tiện để nhà văn đặt vấn đề nhận thức.
Chất triết lý và giọng văn chiêm nghiệm trong Bến quê
Bến quê là truyện ngắn thể hiện rõ chất triết lý của Nguyễn Minh Châu chặng sau. Nhân vật Nhĩ, vì bệnh nặng phải nằm một chỗ, lần đầu tiên nhận ra vẻ đẹp của bãi bồi bên kia sông, nơi gần ngay trước mắt mà cả đời ông chưa từng đặt chân tới. Từ tình huống ấy, truyện mở ra những suy ngẫm về đời người: con người thường mải mê những điều xa xôi mà bỏ qua những giá trị bình dị, gần gũi.
Truyện có một suy ngẫm thường được nhắc về những vòng vèo, chùng chình mà đời người khó tránh. Vì tác phẩm còn bảo hộ quyền tác giả, bạn nên diễn đạt ý này bằng lời mình và chỉ trích vài chữ ngắn khi chắc chắn chính xác. Điều quan trọng là thấy rằng triết lý ở đây không được giảng giải, mà nảy ra từ trải nghiệm cụ thể của nhân vật.
Giọng văn chặng sau trầm tĩnh, chậm rãi, có nhiều đoạn độc thoại và chiêm nghiệm. Những hình ảnh như bãi bồi, bông hoa bằng lăng, dòng sông mang tính biểu tượng, gợi nhiều tầng nghĩa. Khi phân tích, hãy chỉ ra hình ảnh nào là biểu tượng và nó đứng cho điều gì trong hệ thống ý nghĩa của truyện.
Bạn có thể đặt Bến quê và Chiếc thuyền ngoài xa cạnh nhau để chỉ ra một điểm chung: cả hai đều có khoảnh khắc nhân vật "nhìn thấy" một điều mà trước đó mình không thấy. Nghệ thuật xây dựng khoảnh khắc nhận thức là dấu ấn phong cách rõ nhất của Nguyễn Minh Châu chặng sau.
Điểm nhìn và người kể chuyện ở chặng sau
Một phương diện ít được khai thác nhưng rất hữu ích là điểm nhìn trần thuật. Chiếc thuyền ngoài xa được kể ở ngôi thứ nhất, qua lời người nghệ sĩ nhiếp ảnh. Cách kể này khiến người đọc đi cùng nhân vật trên toàn bộ hành trình nhận thức: cùng say mê vẻ đẹp của con thuyền, cùng sững sờ trước sự thật, cùng bối rối khi phải nhìn lại. Nếu kể ở ngôi thứ ba, độ chấn động của phát hiện sẽ giảm đi nhiều.
Bến quê thì kể ở ngôi thứ ba nhưng điểm nhìn bám sát nhân vật Nhĩ, nhiều đoạn chuyển thành dòng suy nghĩ của chính ông. Người đọc thấy bãi bồi, dòng sông, bông hoa bằng lăng qua đôi mắt một người đang đứng trước giới hạn của đời mình, nên mọi hình ảnh đều nhuốm sắc thái chiêm nghiệm.
Khi phân tích, bạn chỉ cần một câu chỉ ra ngôi kể và một câu giải thích tác dụng của nó với chủ đề nhận thức. Hai câu ấy cho thấy bạn đọc truyện ở tầng kỹ thuật, đúng yêu cầu của các đề thi hiện nay về nghệ thuật trần thuật.
Đưa phong cách Nguyễn Minh Châu vào bài làm
Các gợi ý dưới đây áp dụng cho đề phân tích Chiếc thuyền ngoài xa, đề so sánh hai chặng và đề nghị luận về một ý kiến bàn về văn học có dùng tác phẩm của ông làm dẫn chứng:
- Mở bài: giới thiệu ông như nhà văn có sự chuyển biến rõ từ cảm hứng sử thi sang thế sự, đời tư, rồi dẫn vào tác phẩm thuộc chặng nào.
- Phân tích Chiếc thuyền ngoài xa: dành một luận điểm cho tình huống nhận thức và một luận điểm cho thông điệp về nghệ thuật và đời sống.
- Đánh giá: chỉ ra cái nhìn đa chiều về con người và giọng văn chiêm nghiệm như dấu ấn chặng sau.
- Đề so sánh: dùng bảng hai chặng ở trên làm khung, mỗi tiêu chí một dẫn chứng.
- Đề nghị luận văn học: Chiếc thuyền ngoài xa là dẫn chứng tốt cho các ý kiến về trách nhiệm của người nghệ sĩ và mối quan hệ giữa văn học với hiện thực.
- Tránh trích dài; tác phẩm còn bảo hộ quyền tác giả. Kể lại chi tiết bằng lời mình rồi phân tích là cách an toàn và hiệu quả.
- Tránh phán xét đạo đức nhân vật một cách đơn giản; bản thân nhà văn đã từ chối cách nhìn một chiều.
Nếu cần một câu khái quát cho phần đánh giá, có thể theo hướng: từ chỗ ngợi ca vẻ đẹp lý tưởng, Nguyễn Minh Châu chuyển sang khám phá con người trong sự phức tạp của đời thường, và chính sự chuyển biến ấy làm nên vị trí của ông trong văn xuôi Việt Nam hiện đại. Bạn diễn đạt lại theo cách mình.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Minh Châu sinh năm nào, quê ở đâu?
Nguyễn Minh Châu sinh năm 1930, mất năm 1989, quê ở huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Ông là nhà văn quân đội, nổi tiếng với các tiểu thuyết về chiến tranh và những truyện ngắn đời thường sau năm 1980.
Hai chặng sáng tác của Nguyễn Minh Châu khác nhau thế nào?
Chặng trước những năm 1980 mang cảm hứng sử thi, lãng mạn, đề cao vẻ đẹp lý tưởng của con người trong chiến tranh. Chặng sau chuyển sang cảm hứng thế sự, đời tư, nhìn con người đa chiều và giàu chiêm nghiệm triết lý.
Tình huống nhận thức là gì?
Đó là kiểu tình huống trong đó nhân vật phát hiện ra một sự thật khác với điều mình từng tin, từ đó thay đổi cách nhìn. Chiếc thuyền ngoài xa là ví dụ tiêu biểu: vẻ đẹp nhìn từ xa và sự thật khi đến gần trái ngược nhau.
Chiếc thuyền ngoài xa thuộc chặng sáng tác nào?
Truyện thuộc chặng sau, từ đầu những năm 1980, khi Nguyễn Minh Châu chuyển sang cảm hứng thế sự, đời tư. Tác phẩm đặt ra vấn đề về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống, giữa cái đẹp và sự thật.
Có nên chê Mảnh trăng cuối rừng là một chiều không?
Không nên. Cần đánh giá tác phẩm trong bối cảnh văn học thời chiến, khi văn chương cần những hình tượng đẹp để cổ vũ con người. Bạn có thể chỉ ra sự khác biệt với chặng sau mà không hạ thấp giá trị của chặng trước.
Bến quê thể hiện chất triết lý như thế nào?
Qua trải nghiệm của nhân vật Nhĩ khi nằm liệt giường mới nhận ra vẻ đẹp của bãi bồi gần ngay trước mắt, truyện gợi suy ngẫm về những giá trị bình dị, gần gũi mà con người thường bỏ qua và những vòng vèo khó tránh của đời người.