PheBinh.comPhê Bình
Tác giả và phong cách nghệ thuật

Phong cách nghệ thuật Nguyễn Du: bút pháp ước lệ, tả cảnh ngụ tình và chữ tâm

Nhận ra phong cách Nguyễn Du qua bút pháp ước lệ, tả cảnh ngụ tình, ngôn ngữ lục bát và tấm lòng thương người; kèm cách đưa vào bài phân tích.

Teenage student in a quiet wooden reading room in Ha Tinh, seen from behind, an old lacquered desk with a closed notebook and a cup of tea, warm afternoon light through shutters

Phong cách nghệ thuật Nguyễn Du là sự kết hợp của ba nét dễ nhận: bút pháp ước lệ được làm cho sống động, nghệ thuật tả cảnh ngụ tình rất tinh và một cái nhìn thương người thấm vào từng câu chữ. Đi kèm là một thứ ngôn ngữ vừa bác học vừa gần lời ăn tiếng nói, được nén chặt trong nhịp lục bát. Khi đọc bất kỳ đoạn trích nào của Truyện Kiều hay một bài thơ chữ Hán của ông, bạn sẽ gặp lại các nét ấy dưới những dạng khác nhau.

Bài này không kể lại Truyện Kiều và không phân tích từng nhân vật. Mục tiêu hẹp hơn: giúp bạn nhận ra dấu vân tay của Nguyễn Du trong văn bản, gọi đúng tên từng nét phong cách, và biết đặt hiểu biết ấy vào đâu trong bài nghị luận để nó làm việc thật chứ không chỉ là một câu mở bài sáo.

Những mốc chắc chắn về Nguyễn Du cần nắm trước khi bàn phong cách

Nguyễn Du sinh năm 1765, mất năm 1820, tên chữ là Tố Như, hiệu Thanh Hiên. Quê nội ông ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh; ông sinh ra ở kinh thành Thăng Long trong một gia đình đại quý tộc có truyền thống khoa bảng và văn chương. Đây là những thông tin được sách giáo khoa và các công trình nghiên cứu ghi thống nhất, đủ để bạn dùng trong bài làm. Những chuyện đời tư được kể truyền miệng thì không nên đưa vào, vì vừa khó kiểm chứng vừa không giúp gì cho việc phân tích tác phẩm.

Sự nghiệp sáng tác của ông gồm hai mảng. Mảng chữ Hán có ba tập thơ: Thanh Hiên thi tập, Nam trung tạp ngâm và Bắc hành tạp lục, tập sau cùng gắn với chuyến đi sứ sang Trung Quốc. Mảng chữ Nôm nổi bật nhất là Truyện Kiều (tên gốc Đoạn trường tân thanh), gồm 3.254 câu lục bát, viết dựa trên cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân; bên cạnh đó là Văn tế thập loại chúng sinh (còn gọi Văn chiêu hồn).

Điều đáng ghi nhớ khi bàn phong cách: cốt truyện Truyện Kiều là vay mượn, nhưng cách kể, cách tả, cách cảm là của Nguyễn Du. Vì vậy khi chứng minh phong cách, bạn nên chọn những chỗ thể hiện sáng tạo của ông — lời thơ, nghệ thuật miêu tả, độc thoại nội tâm — thay vì những tình tiết vốn có từ truyện gốc. Đây cũng là điểm phân biệt một bài viết hiểu tác giả với một bài viết chỉ thuộc cốt truyện.

Bút pháp ước lệ được Nguyễn Du làm cho có hồn

Ước lệ là quy ước chung của văn chương trung đại. Người đẹp được so với hoa, trăng, ngọc, tuyết; người quân tử gắn với tùng, cúc; thời gian được báo bằng mùa hoa, tiếng nhạn. Nguyễn Du không phá bỏ quy ước này. Câu "Mai cốt cách tuyết tinh thần" tả hai chị em Thuý Vân, Thuý Kiều bằng đúng chất liệu quen thuộc của thơ cổ: hoa mai và tuyết trắng.

Cái riêng nằm ở chỗ ước lệ có định hướng. Cùng là hình ảnh thiên nhiên, nhưng khi tả Thuý Vân, thiên nhiên chịu thua và nhường; khi tả Thuý Kiều trong câu "Hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh", thiên nhiên ghen và hờn. Một quy ước chung được đặt vào quan hệ có cảm xúc, nên từ ước lệ đã gợi ra được số phận. Đây là chỗ học sinh hay bỏ qua: chỉ gọi tên "bút pháp ước lệ" mà không chỉ ra Nguyễn Du dùng nó để làm gì.

Ước lệ đứng cạnh tả thực. Với các nhân vật bị phê phán, Nguyễn Du chuyển sang lối tả trực diện, thậm chí rất đời thường. Chân dung Mã Giám Sinh với chi tiết "Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao" là một ví dụ quen thuộc. Sự tương phản giữa hai lối viết chính là một tín hiệu phong cách: thái độ của tác giả được cài vào ngay trong cách chọn bút pháp.

Khi viết, hãy gọi tên chức năng chứ không chỉ gọi tên thủ pháp. Một câu luận điểm có ích sẽ có dạng: ước lệ ở đây giúp nâng nhân vật lên vẻ đẹp lý tưởng, đồng thời báo trước một số phận. Câu đó cho người chấm thấy bạn hiểu cơ chế, không chỉ học thuộc thuật ngữ.

Tả cảnh ngụ tình: thiên nhiên là tấm gương của tâm trạng

Nếu chỉ được chọn một nét để nhận ra Nguyễn Du, nhiều người sẽ chọn tả cảnh ngụ tình. Văn học trung đại vốn có truyền thống mượn cảnh nói tình, nhưng ở Nguyễn Du, cảnh không chỉ làm nền mà chuyển động theo đúng nhịp tâm trạng nhân vật. Chính ông đã đúc kết điều này trong một câu thơ nổi tiếng: "Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ".

Đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích là chỗ thể hiện rõ nhất. Tám câu cuối mở đầu bằng điệp ngữ "Buồn trông", mỗi lần trông là một cảnh, mỗi cảnh nặng hơn cảnh trước: từ "Buồn trông cửa bể chiều hôm / Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa" đến tiếng sóng ầm ầm quanh ghế ngồi ở cuối đoạn. Không gian mở rộng, màu sắc nhạt dần, âm thanh dồn dập lên — cảnh được sắp xếp như một chuỗi cảm xúc tăng tiến. Đó là tả cảnh có kết cấu chứ không phải liệt kê cảnh.

Ngay cả đoạn Cảnh ngày xuân, nơi tâm trạng vui tươi, cũng có cùng nguyên tắc. Câu "Cỏ non xanh tận chân trời / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa" tươi sáng vì lòng người đi hội đang tươi sáng; cuối đoạn, khi chị em ra về, cảnh lập tức nhuốm vẻ "tà tà", "thơ thẩn", "nao nao". Bạn có thể so sánh đầu và cuối đoạn để chứng minh rằng thiên nhiên ở Nguyễn Du luôn mang nhiệt độ của lòng người.

Khi phân tích, đừng dừng ở việc nói "cảnh buồn thể hiện lòng người buồn". Hãy chỉ ra cảnh buồn theo cách nào: xa vắng, mờ mịt, lẻ loi hay dữ dội; và vì sao cách đó khớp với tình thế nhân vật ở thời điểm ấy. Độ chính xác này là thứ làm bài viết khác biệt.

Ngôn ngữ Nguyễn Du: từ chữ Hán điển cố đến lời ăn tiếng nói

Ngôn ngữ là tầng phong cách dễ thấy nhất nhưng khó viết hay nhất, vì dễ sa vào khen chung chung. Bảng dưới gom các đặc điểm thường gặp, kèm ví dụ ngắn để bạn đối chiếu khi đọc đoạn trích.

Đặc điểmBiểu hiệnVí dụ ngắn
Kết hợp Hán Việt và thuần ViệtTừ Hán Việt, điển cố tạo vẻ trang trọng; từ thuần Việt, thành ngữ đem lại sự gần gũi"Làn thu thuỷ nét xuân sơn" đặt cạnh những câu kể việc rất đời thường
Lục bát được nâng lên mức điêu luyệnNhịp linh hoạt, tiểu đối trong câu, vần êm"Làn thu thuỷ / nét xuân sơn" với hai vế cân đối
Từ ngữ chính xác, giàu sức gợiMột từ láy, một động từ gánh cả trạng thái tâm lý"thấp thoáng", "man mác", "ầm ầm" trong đoạn Lầu Ngưng Bích
Độc thoại nội tâmNhân vật tự nói với mình, ngôi kể nhập vào nhân vậtNhững lời Kiều tự hỏi, tự trách trong đoạn Trao duyên
Ngôn ngữ nhân vật cá thể hoáMỗi loại người nói theo một giọngLời lẽ trơ trẽn của kẻ buôn người khác hẳn lời Kiều

Khi viết, hãy chọn tối đa hai đặc điểm cho một đoạn trích và phân tích thật kỹ, thay vì kể đủ năm. Người chấm đánh giá cao một nhận xét có dẫn chứng chính xác hơn một danh sách thuật ngữ. Nếu trích dẫn, chép đúng từng chữ; sai một chữ trong thơ Nguyễn Du thường làm hỏng chính điều bạn muốn chứng minh.

Chữ tâm và cái nhìn thương người: cảm hứng chủ đạo xuyên suốt

Phong cách không chỉ là kỹ thuật. Ở Nguyễn Du, mọi thủ pháp đều phục vụ một cảm hứng lớn: niềm thương cảm sâu sắc với con người, nhất là những thân phận nhỏ bé, bị vùi dập. Cuối Truyện Kiều, ông viết: "Thiện căn ở tại lòng ta / Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài". Câu thơ thường được dẫn khi bàn về quan niệm nhân sinh của tác giả, và bạn có thể dùng nó để nối các nét nghệ thuật với tư tưởng.

Cảm hứng này không chỉ có trong Truyện Kiều. Văn tế thập loại chúng sinh hướng lòng thương tới mọi hạng người chết oan khuất, từ người buôn bán đến người lính, người kỹ nữ. Trong thơ chữ Hán, bài Độc Tiểu Thanh ký kết bằng hai câu thường được nhắc: "Bất tri tam bách dư niên hậu / Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như", nghĩa là không biết hơn ba trăm năm sau, thiên hạ ai người khóc Tố Như. Ở đây nhà thơ thương người tài hoa bạc mệnh và cũng tự thương chính mình.

Điều nên nhấn mạnh trong bài làm là sự thống nhất: tả cảnh ngụ tình để đi vào nỗi đau bên trong, ước lệ để nâng vẻ đẹp con người lên, tả thực để vạch mặt cái ác — tất cả quy về một tấm lòng. Một kết luận gọn theo hướng đó sẽ thuyết phục hơn câu ca ngợi chung chung "Nguyễn Du là nhà nhân đạo chủ nghĩa lớn".

Cần tránh suy diễn: không viết rằng Nguyễn Du "chính là Thuý Kiều" hay gán từng câu thơ vào một sự việc đời tư cụ thể. Nói rằng tác phẩm có sự đồng cảm của người từng trải qua biến động thời đại là đủ và an toàn.

Nhận ra dấu ấn Nguyễn Du trong một đoạn thơ chưa học

Đề thi theo chương trình mới hay dùng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, có khi là một đoạn Truyện Kiều bạn chưa đọc kỹ. Các bước dưới đây giúp bạn đọc nhanh mà vẫn nói đúng phong cách.

  1. Xác định tình huống của đoạn: nhân vật đang ở đâu, trước biến cố gì, tâm trạng chung là gì. Không cần nhớ cả cốt truyện, chỉ cần đọc kỹ văn bản.
  2. Khoanh các hình ảnh thiên nhiên và hỏi chúng chuyển động theo hướng nào: rộng ra hay thu hẹp, sáng lên hay tối đi, tĩnh hay động. Đây thường là chỗ tả cảnh ngụ tình.
  3. Tìm các hình ảnh ước lệ (hoa, trăng, ngọc, liễu…) và xem chúng được đặt trong quan hệ cảm xúc nào với nhân vật.
  4. Gạch chân từ láy, động từ, từ chỉ trạng thái tâm lý. Một từ đúng chỗ có thể là dẫn chứng cho cả một luận điểm.
  5. Đánh dấu những câu nhân vật tự nói với mình. Nếu có, đó là độc thoại nội tâm — nét nghệ thuật được đánh giá cao ở Truyện Kiều.
  6. Cuối cùng, tự hỏi đoạn thơ khiến người đọc thương ai, vì sao. Câu trả lời ấy dẫn bạn về cảm hứng nhân đạo, khép bài phân tích một cách tự nhiên.

Sáu bước này mất chừng năm phút nháp nhưng giúp bạn có đủ vật liệu cho ba luận điểm. Điều quan trọng là mọi nhận xét đều xuất phát từ chữ trong văn bản, không từ trí nhớ về một bài văn mẫu.

Đưa hiểu biết về phong cách Nguyễn Du vào bài làm cho đúng chỗ

Kiến thức về phong cách chỉ có giá trị khi nó giúp soi sáng đoạn văn bản đang phân tích. Một số cách dùng hiệu quả và những lỗi hay gặp:

  • Ở mở bài, giới thiệu tác giả bằng một nét phong cách gắn trực tiếp với đoạn trích, ví dụ: với đoạn Lầu Ngưng Bích, nhắc tài tả cảnh ngụ tình; với đoạn tả chị em Thuý Kiều, nhắc bút pháp ước lệ.
  • Ở thân bài, sau mỗi phân tích chi tiết, thêm một câu khái quát nối với phong cách, kiểu: đây là cách Nguyễn Du thường để thiên nhiên nói thay nhân vật.
  • Ở phần đánh giá, chỉ ra nét riêng so với truyện gốc hoặc so với quy ước chung của văn học trung đại — đó là nơi phong cách hiện rõ nhất.
  • Tránh lỗi dán nhãn: viết "bút pháp ước lệ tượng trưng" mà không có câu thơ nào kèm theo.
  • Tránh lỗi diễn xuôi: kể lại nội dung câu thơ bằng văn xuôi rồi gọi đó là phân tích.
  • Tránh lỗi trích sai: thơ Nguyễn Du được nhiều người thuộc, trích sai một chữ dễ bị phát hiện và làm giảm sức thuyết phục.
  • Tránh lỗi gán ý kiến: chỉ dẫn lời nhà phê bình khi chắc chắn người nói và câu nói; nếu không chắc, viết "có ý kiến cho rằng".

Một đoạn phân tích tốt thường đi theo nhịp: dẫn câu thơ, chỉ ra tín hiệu nghệ thuật, giải thích tác dụng, nối với phong cách. Bạn tự viết đoạn của mình theo nhịp đó sẽ hiệu quả hơn mọi bài mẫu học thuộc.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Du sinh năm nào, mất năm nào?

Nguyễn Du sinh năm 1765 và mất năm 1820. Ông tên chữ Tố Như, hiệu Thanh Hiên, quê nội ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Đây là các mốc được sách giáo khoa ghi thống nhất, bạn có thể dùng yên tâm.

Truyện Kiều có phải do Nguyễn Du tự nghĩ ra cốt truyện không?

Không. Truyện Kiều dựa trên cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân. Phần sáng tạo của Nguyễn Du nằm ở thể lục bát, nghệ thuật miêu tả, độc thoại nội tâm và cảm hứng nhân đạo, nên khi chứng minh phong cách hãy chọn những chỗ đó.

Bút pháp ước lệ khác tả cảnh ngụ tình thế nào?

Ước lệ là dùng hình ảnh quy ước như hoa, trăng, ngọc để tả người hay vật theo chuẩn mực chung. Tả cảnh ngụ tình là để cảnh vật thể hiện tâm trạng nhân vật. Một câu thơ có thể có cả hai, nhưng bản chất và tác dụng khác nhau.

Có nên viết Nguyễn Du gửi đời mình vào số phận Thuý Kiều không?

Không nên khẳng định như vậy. Bạn chỉ nên nói tác phẩm thể hiện sự đồng cảm sâu sắc của nhà thơ với những thân phận đau khổ. Gán trực tiếp nhân vật vào đời tư tác giả là suy diễn, khó chứng minh và dễ bị trừ điểm.

Thơ chữ Hán của Nguyễn Du có cùng phong cách với Truyện Kiều không?

Có những điểm chung, nhất là nỗi thương người tài hoa bạc mệnh và cái nhìn trầm buồn về đời người, như trong bài Độc Tiểu Thanh ký. Tuy vậy thơ chữ Hán mang giọng trữ tình trực tiếp của nhà thơ, còn Truyện Kiều là tác phẩm tự sự bằng thơ.

Một đoạn phân tích nên nêu bao nhiêu nét phong cách?

Thường một đến hai nét là đủ, miễn mỗi nét có dẫn chứng chính xác và phân tích tác dụng rõ ràng. Liệt kê nhiều thuật ngữ mà không đi sâu khiến đoạn văn dàn trải, người đọc không thấy được cái hay cụ thể của câu thơ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138