PheBinh.comPhê Bình
Tác giả và phong cách nghệ thuật

Phong cách thơ Hồ Xuân Hương: tiếng nói cá tính, ngôn ngữ Nôm sắc và hình ảnh táo bạo

Phong cách thơ Hồ Xuân Hương qua Bánh trôi nước, Tự tình: giọng cá tính, từ Nôm sắc, động từ mạnh, hình ảnh hai tầng nghĩa; cách viết đúng mà không suy diễn.

Close view of a ceramic plate of round floating rice cakes on a bamboo tray at a family kitchen in Hanoi, a girl hand reaching in, soft morning light, shallow depth of field

Phong cách thơ Hồ Xuân Hương nổi bật ở một tiếng nói rất riêng: cá tính mạnh, ngôn ngữ Nôm dân dã mà sắc, nhiều động từ và từ láy giàu sức gợi, hình ảnh thường mang hai tầng nghĩa, và một nỗi khát khao hạnh phúc của người phụ nữ được nói ra thẳng thắn hiếm thấy trong thơ trung đại. Chỉ cần đọc vài câu, người quen thơ cổ đã nhận ra giọng bà khác hẳn giọng các nhà nho cùng thời.

Viết về Hồ Xuân Hương có một khó khăn riêng: tiểu sử của bà còn rất nhiều điều chưa rõ, và không ít bài thơ truyền tụng dưới tên bà vẫn còn bàn cãi về tác giả. Vì vậy bài này vừa chỉ ra các nét phong cách qua những bài quen thuộc trong chương trình, vừa lưu ý bạn chỗ nào nên viết thận trọng để bài làm chính xác.

Những gì biết chắc và chưa biết chắc về Hồ Xuân Hương

Khác với nhiều tác giả trung đại khác, năm sinh và năm mất của Hồ Xuân Hương đến nay chưa được xác định chắc chắn. Các tài liệu thường chỉ ghi bà sống vào khoảng cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. Khi làm bài, bạn không nên tự điền một cặp năm cụ thể; ghi "chưa rõ năm sinh, năm mất" hoặc nói về khoảng thời gian bà sống là cách an toàn.

Về tác phẩm, có hai nguồn cần phân biệt. Một là mảng thơ Nôm truyền tụng, gồm những bài rất quen như Bánh trôi nước, chùm Tự tình; nhiều bài trong đó được đưa vào sách giáo khoa và được thừa nhận rộng rãi. Hai là tập Lưu hương ký, gồm thơ chữ Hán và chữ Nôm, được giới thiệu với công chúng vào thế kỷ XX. Giọng thơ trong Lưu hương ký có nhiều chỗ khác với mảng truyền tụng, và đây cũng là một vấn đề giới nghiên cứu còn bàn.

Hệ quả cho người làm bài: chỉ nên đặt phong cách Hồ Xuân Hương trên những bài được chương trình công nhận, không lấy một bài truyền miệng không rõ nguồn để chứng minh. Danh xưng "Bà chúa thơ Nôm" rất quen thuộc và bạn có thể dùng, nhưng không cần gán nó cho một người nói cụ thể nếu không chắc. Những câu chuyện kể về đời tư, những giai thoại đối đáp lưu truyền, cũng nên để ngoài bài phân tích.

Giọng thơ cá tính: người phụ nữ dám nói về chính mình

Chủ thể xưng "em", nói về thân phận mình. Trong Bánh trôi nước, cái bánh nhỏ bé nói bằng giọng của người phụ nữ: "Thân em vừa trắng lại vừa tròn". Mở đầu bằng "thân em" là cách nói quen của ca dao than thân, nhưng Hồ Xuân Hương không dừng ở than thở.

Than thân đi liền với khẳng định. Câu kết "Mà em vẫn giữ tấm lòng son" đặt sau "Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn". Chữ "mà" và chữ "vẫn" tạo thế đối lập: số phận do người khác định đoạt, nhưng phẩm giá thì tự mình giữ. Sự kết hợp than thân và tự khẳng định này là một dấu hiệu giọng điệu đặc trưng.

Nỗi buồn không nhẫn nhục. Trong Tự tình (bài II), câu "Trơ cái hồng nhan với nước non" có chữ "trơ" vừa là tủi hổ, vừa là thách thức. Bạn nên phân tích cả hai sắc thái để thấy giọng thơ phức hợp, không đơn giản là buồn.

Cá tính hiện ra qua thái độ với cuộc đời. Thơ bà nhiều khi có chất trào lộng, châm biếm những kẻ đạo mạo giả dối. Khi viết về nét này, hãy dẫn từ những bài trong chương trình và nói về thái độ, không đi vào chi tiết các bài truyền miệng chưa rõ nguồn.

Ngôn ngữ Nôm sắc: từ láy, động từ mạnh và cách đảo

Hồ Xuân Hương viết thơ Nôm theo luật Đường, một thể thơ có luật chặt. Điều đặc biệt là trong khuôn luật ấy bà dùng một thứ tiếng Việt rất đời, rất mạnh. Các ví dụ dưới đây lấy từ những bài quen thuộc.

Thủ phápVí dụHiệu quả
Động từ mạnh đặt đầu câu"Xiên ngang mặt đất rêu từng đám / Đâm toạc chân mây đá mấy hòn" (Tự tình II)Những vật nhỏ bé như rêu, đá như cũng phẫn uất, vùng lên
Đảo ngữĐưa "xiên ngang", "đâm toạc" lên trước chủ thểNhấn hành động, tạo nhịp thơ gắt
Từ láy và từ chỉ mức độ dân dã"văng vẳng", "tí con con" (Tự tình II)Gợi âm thanh, gợi sự nhỏ bé, ít ỏi của hạnh phúc
Thành ngữ dân gian"Bảy nổi ba chìm" (Bánh trôi nước)Kéo câu thơ về gần lời ăn tiếng nói, gợi sự lênh đênh
Từ ngữ lặp tạo vòng quẩn"Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại" (Tự tình II)Gợi thời gian tuần hoàn, tuổi xuân trôi mà duyên không đến

Khi phân tích ngôn ngữ, hãy đặt từ ngữ trong mối quan hệ với luật Đường: thể thơ trang trọng mà từ ngữ lại dân dã, chính độ vênh này tạo nên cái mới. Nói được điều đó, bạn đã chạm vào chỗ khác biệt của Hồ Xuân Hương so với thơ Nôm của nhiều nhà nho.

Hình ảnh hai tầng nghĩa: đọc đúng mà không đọc quá

Một đặc điểm thường được nhắc là nghệ thuật hai tầng nghĩa: bề mặt tả một vật, một cảnh; tầng sâu nói về con người và thân phận. Bánh trôi nước là ví dụ mẫu mực. Tầng một là chiếc bánh: trắng, tròn, lúc nổi lúc chìm khi luộc, rắn hay nát tuỳ tay người nặn, bên trong có nhân đường đỏ. Tầng hai là người phụ nữ: đẹp, trôi nổi, phụ thuộc, nhưng giữ được lòng son. Mỗi chi tiết của bánh khớp với một nét của thân phận, nên ẩn dụ chặt chẽ chứ không gượng.

Khi phân tích, nên đi song song hai tầng cho từng câu. Cách này giúp bạn tránh hai lỗi đối nghịch: chỉ tả cái bánh như bài văn miêu tả món ăn, hoặc bỏ qua hẳn cái bánh để nói ngay về phụ nữ, làm mất cái tài của ẩn dụ.

Một lưu ý quan trọng: với các bài thơ vịnh cảnh, vịnh vật truyền tụng dưới tên bà, nhiều người hay đọc ra những lớp nghĩa thứ hai rất xa. Trong bài làm ở trường, bạn nên bám vào văn bản trong sách và những cách hiểu đã được chấp nhận rộng rãi. Không cần, và không nên, suy diễn thêm những tầng nghĩa không có căn cứ trong chữ.

Cũng cần tránh coi hai tầng nghĩa là trò chơi chữ đơn thuần. Ở những bài hay nhất, tầng nghĩa thứ hai chở một nỗi niềm thật: khát vọng được sống, được yêu, được tôn trọng. Đặt kỹ thuật vào phục vụ nỗi niềm ấy thì đoạn phân tích mới có chiều sâu.

Khát vọng hạnh phúc: cảm hứng nhân đạo mang giọng riêng

Văn học trung đại có nhiều tác phẩm thương cảm người phụ nữ, nhưng phần lớn được viết từ cái nhìn của người khác, thường là các nhà nho nam giới. Điểm làm nên vị trí riêng của Hồ Xuân Hương là người phụ nữ tự cất tiếng, nói về nỗi buồn, nỗi cô đơn và cả niềm khao khát của chính mình.

Trong Tự tình II, hai câu kết "Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại / Mảnh tình san sẻ tí con con" cho thấy một ý thức rõ ràng về sự bất công: tuổi xuân qua đi rồi trở lại theo vòng đất trời, còn tuổi xuân của con người thì không; tình yêu vốn đã ít mà còn phải san sẻ. Cụm "tí con con" nhỏ đến tội nghiệp, nhưng việc dám gọi tên sự nhỏ bé ấy đã là một hành động phản kháng nhẹ nhàng.

Từ đó, bạn có thể khái quát cảm hứng chủ đạo trong thơ bà là cảm hứng nhân văn mang tính tự ý thức: thương mình, thương phận đàn bà, đồng thời đòi quyền sống. Đây là cầu nối tốt để so sánh với các tác giả khác, chẳng hạn đặt Bánh trôi nước cạnh những câu ca dao mở đầu bằng "thân em" để thấy chỗ kế thừa và chỗ vượt lên.

Khi viết phần này, giữ giọng phân tích điềm tĩnh. Không cần dùng những chữ mạnh như "nổi loạn", "chống phong kiến quyết liệt" nếu bài thơ không cho thấy điều đó; nói vừa đủ với văn bản luôn thuyết phục hơn.

Đặt cạnh ca dao và thơ nhà nho để thấy cái riêng

Phong cách chỉ hiện rõ khi có điểm so sánh. Với Hồ Xuân Hương, hai điểm so sánh tự nhiên nhất là ca dao than thân (nguồn bà kế thừa) và thơ Nôm Đường luật của các nhà nho cùng thời (khuôn bà dùng). Bảng dưới gợi hướng so sánh, bạn tự điền dẫn chứng từ bài đang phân tích.

Tiêu chíCa dao than thânThơ Hồ Xuân HươngThơ Nôm của nhiều nhà nho
Người nóiNgười phụ nữ vô danh, tiếng nói tập thểMột cá nhân có giọng riêng, xưng "em" hoặc nói trực tiếp nỗi lòngThường là chủ thể nhà nho, nói chí, nói đạo
Thái độChủ yếu than thở, cam chịuThan thở đi kèm khẳng định, có khi thách thứcĐiềm tĩnh, mực thước
Ngôn ngữBình dị, mộc mạcDân dã nhưng sắc, nhiều động từ mạnh, từ láy táo bạoNhiều từ Hán Việt, điển cố
Thể thơLục bát, song thất lục bátĐường luật, khuôn chặt mà lời rất đờiĐường luật, lời trang trọng

Đừng biến phần so sánh thành bài riêng. Một hai câu đặt đúng chỗ, ví dụ "nếu câu ca dao chỉ dừng ở lời than, thì câu kết Bánh trôi nước lại khẳng định phẩm giá", đã đủ làm nổi phong cách. Cũng nên nhớ đây là xu hướng chung để tham khảo, không phải mọi bài ca dao hay mọi nhà nho đều như vậy, nên tránh viết theo lối tuyệt đối hoá.

Một hướng so sánh khác hay được dùng là đặt chùm Tự tình cạnh các bài thơ trữ tình chữ Hán của nam giới viết về người phụ nữ: một bên là cái nhìn từ bên ngoài, thương cảm; một bên là tiếng nói từ bên trong, tự thuật. Khác biệt về điểm nhìn ấy chính là đóng góp quan trọng mà bạn nên nêu khi đánh giá.

Lập dàn ý phần nhận xét phong cách khi phân tích một bài thơ Hồ Xuân Hương

Nhiều đề yêu cầu phân tích một bài rồi nhận xét về phong cách tác giả. Phần nhận xét thường bị viết vội vài dòng. Có thể làm chắc tay hơn theo trình tự:

  1. Nêu luận điểm khái quát trong một câu: bài thơ cho thấy giọng thơ cá tính, ngôn ngữ Nôm sắc và khát vọng sống của người phụ nữ.
  2. Chứng minh giọng điệu bằng một câu thơ có sự đối lập giữa than thân và khẳng định, phân tích từ nối như "mà", "vẫn".
  3. Chứng minh ngôn ngữ bằng một hai từ cụ thể: động từ mạnh, từ láy, thành ngữ; nói rõ tác dụng của từng từ.
  4. Chỉ ra hình ảnh hai tầng nghĩa nếu bài có, đi song song tầng vật và tầng người.
  5. Đặt bài thơ vào truyền thống: kế thừa ca dao than thân ở đâu, khác ở đâu, khác luật Đường của nhà nho ở đâu.
  6. Kết bằng một câu đánh giá đúng mức về đóng góp của bà cho thơ Nôm, tránh tán dương sáo rỗng.

Phần nhận xét viết theo sáu bước này chỉ cần một đến hai đoạn văn nhưng có đủ luận điểm, dẫn chứng và so sánh. Nó cho thấy bạn hiểu tác giả qua văn bản, đúng tinh thần đề thi hiện nay.

Câu hỏi thường gặp

Hồ Xuân Hương sinh năm nào?

Năm sinh và năm mất của Hồ Xuân Hương chưa được xác định chắc chắn. Tài liệu thường chỉ nói bà sống vào khoảng cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. Trong bài làm, không nên tự ghi một năm cụ thể khi nguồn không thống nhất.

Vì sao Hồ Xuân Hương được gọi là Bà chúa thơ Nôm?

Danh xưng này ghi nhận tài năng đặc biệt của bà trong thơ Nôm Đường luật: dùng tiếng Việt dân dã, sắc sảo trong một thể thơ vốn chuẩn mực, trang trọng. Bạn có thể dùng danh xưng ấy, nhưng không cần gán cho một người nói cụ thể nếu không chắc.

Bánh trôi nước có mấy tầng nghĩa?

Bài thơ thường được hiểu theo hai tầng. Tầng thứ nhất miêu tả chiếc bánh trôi: trắng, tròn, nổi chìm khi luộc, có nhân đỏ. Tầng thứ hai nói về người phụ nữ: đẹp, phận trôi nổi, phụ thuộc nhưng giữ tấm lòng son sắt.

Có nên dùng những bài thơ truyền miệng không rõ nguồn để chứng minh phong cách?

Không nên. Nhiều bài truyền tụng dưới tên Hồ Xuân Hương còn bàn cãi về tác giả. Hãy chọn các bài được sách giáo khoa và giới nghiên cứu thừa nhận rộng rãi như Bánh trôi nước, Tự tình để bài viết chắc chắn.

Thơ Hồ Xuân Hương thuộc thể thơ gì?

Những bài quen thuộc như Bánh trôi nước, Tự tình được viết bằng chữ Nôm theo thể thơ Đường luật, gồm thất ngôn tứ tuyệt và thất ngôn bát cú. Nét đặc biệt là ngôn ngữ dân dã đặt trong khuôn luật chặt chẽ ấy.

Phân tích Tự tình II nên nhấn vào đâu để thấy phong cách?

Nên nhấn vào các động từ mạnh và phép đảo ở cặp câu xiên ngang, đâm toạc; chữ trơ trong câu hồng nhan với nước non; và cụm tí con con ở câu kết. Ba điểm này cho thấy giọng vừa buồn vừa phẫn uất, rất riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138