PheBinh.comPhê Bình
Tác giả và phong cách nghệ thuật

Phong cách thơ Nguyễn Khuyến: cảnh làng quê, nỗi buồn kín và tiếng cười thâm trầm

Nhận ra phong cách thơ Nguyễn Khuyến qua Thu điếu, Thu vịnh, Bạn đến chơi nhà: cảnh quê Bắc Bộ, ngôn ngữ trong sáng, nỗi buồn thời thế và giọng tự trào.

Small still pond beside a bamboo lane in a Ninh Binh village on an autumn morning, a tiny wooden fishing boat, an elderly man silhouette with a rod, pale mist

Phong cách thơ Nguyễn Khuyến gắn với ba nét: cảnh làng quê đồng bằng Bắc Bộ được tả bằng con mắt tinh tế và ngôn ngữ trong sáng, một nỗi buồn thời thế được giấu kín sau vẻ thanh đạm, và tiếng cười trào phúng nhẹ nhàng mà thâm trầm, nhiều khi hướng vào chính mình. Đọc chùm thơ thu hay bài Bạn đến chơi nhà, bạn sẽ thấy ba nét này đan vào nhau trong những câu thơ tưởng rất giản dị.

Bài viết đi theo hướng giúp học sinh làm bài: mỗi nét phong cách đi kèm dẫn chứng ngắn trích đúng, cách phân tích và lưu ý tránh hiểu sai. Phần tiểu sử chỉ giữ những mốc chắc chắn, đủ để giải thích vì sao thơ ông mang giọng ấy.

Mốc tiểu sử giúp hiểu giọng thơ Nguyễn Khuyến

Nguyễn Khuyến sinh năm 1835, mất năm 1909, tên thật là Nguyễn Thắng, hiệu Quế Sơn. Quê ông ở làng Yên Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Ông đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội và Đình nên được gọi là Tam nguyên Yên Đổ. Đây là các thông tin ổn định trong sách giáo khoa và tài liệu tham khảo phổ biến.

Ông ra làm quan một thời gian rồi cáo quan về sống ở quê nhà cho đến cuối đời, trong bối cảnh đất nước rơi vào tay thực dân Pháp. Chi tiết này quan trọng với việc đọc thơ: phần lớn những bài hay nhất của ông được viết trong khung cảnh làng quê, bởi một nhà nho đã lui về, mang tâm sự của người trí thức trước thời cuộc. Bạn chỉ nên dùng chừng ấy để giải thích giọng thơ, không cần thêm những câu chuyện kể chưa kiểm chứng.

Sáng tác của Nguyễn Khuyến gồm cả thơ chữ Hán và chữ Nôm, có thơ trữ tình và thơ trào phúng. Trong chương trình phổ thông, những bài quen thuộc nhất là chùm ba bài thơ thu (Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm), Bạn đến chơi nhà, Khóc Dương Khuê và Tiến sĩ giấy. Khi bàn phong cách, nên lấy dẫn chứng từ những bài này để người chấm dễ đối chiếu.

Cảnh làng quê Bắc Bộ: thật, gần và rất tinh

Nét dễ nhận nhất là cảnh trong thơ Nguyễn Khuyến là cảnh làng quê Việt Nam thật sự, không phải cảnh ước lệ vay mượn từ thơ Trung Hoa. Trong Thu điếu, khung cảnh chỉ là một cái ao nhỏ, một chiếc thuyền câu, ngõ trúc, tầng mây, lá vàng — toàn những thứ người làng nào cũng thấy. "Ao thu lạnh lẽo nước trong veo / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo" là một hình ảnh nhỏ, tĩnh, mà rất đúng với ao chuôm vùng đồng bằng chiêm trũng.

Cái tinh của Nguyễn Khuyến nằm ở những chuyển động rất khẽ. "Sóng biếc theo làn hơi gợn tí / Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo": sóng chỉ "gợn tí", lá chỉ "khẽ đưa", nhưng chính những cử động nhỏ ấy làm nổi bật cái tĩnh lặng của cả không gian. Đây là lối lấy động tả tĩnh, bạn nên gọi đúng tên khi phân tích.

Trong Thu vịnh, không gian mở lên cao: "Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao". Sắc xanh ngắt của trời thu và cái nhìn hướng lên chiều cao cho thấy nhà thơ đứng ở giữa làng mà ngắm cả bầu trời. Nhiều người nhận xét màu xanh là màu chủ đạo của chùm thơ thu; bạn có thể kiểm lại bằng cách đếm các từ chỉ màu trong ba bài và tự rút ra nhận xét.

Khi viết, đừng chỉ khen cảnh đẹp. Hãy chỉ ra cảnh đẹp theo kiểu gì: trong, nhẹ, tĩnh, vắng — và vì sao cái vắng ấy lại gợi tâm trạng. Đó là chỗ nối sang nét phong cách thứ hai.

Ngôn ngữ trong sáng và nghệ thuật gieo vần

Từ ngữ thuần Việt, giản dị. Thu điếu gần như không dùng điển cố khó. Các từ "trong veo", "bé tẻo teo", "vắng teo" là lời ăn tiếng nói hằng ngày, được đặt vào thể thất ngôn bát cú Đường luật mà vẫn tự nhiên.

Vần "eo" được gieo rất khéo. Bài thơ dùng vần "eo" ở các chữ trong veo, tẻo teo, đưa vèo, vắng teo, chân bèo. Đây là vần hẹp, gợi cảm giác thu nhỏ, khép lại, rất hợp với không gian ao thu tĩnh lặng và tâm trạng co lại của người câu cá. Phân tích vần là cách làm bài thơ Đường luật được đánh giá cao vì ít người để ý.

Từ láy gợi hình, gợi cảm. "Lạnh lẽo", "lơ lửng", "quanh co" mỗi từ vừa tả cảnh vừa gợi một trạng thái lòng: lạnh, chơi vơi, quẩn quanh.

Câu kết bỏ ngỏ. Câu "Cá đâu đớp động dưới chân bèo" kết thúc bằng một âm thanh rất nhỏ, khiến người đọc giật mình cùng nhà thơ. Có cách hiểu cho rằng người ngồi câu không chú tâm vào chuyện câu cá mà đang chìm trong suy tư. Khi viết, bạn nên dùng cách nói "có thể hiểu" để giữ độ mở của câu thơ.

Nỗi buồn thời thế ẩn sau vẻ thanh đạm

Thơ thu của Nguyễn Khuyến đẹp nhưng không vui. Cái vắng của ngõ trúc, cái lạnh của ao thu, cái tĩnh đến mức nghe được tiếng cá đớp đều gợi một nỗi buồn khó gọi tên. Nhiều nhà nghiên cứu gắn nỗi buồn ấy với tâm sự của một nhà nho bất lực trước thời cuộc, đã lui về quê. Cách đọc này có cơ sở trong tiểu sử và trong chính văn bản, nhưng bạn nên trình bày như một cách hiểu được chia sẻ rộng rãi, không khẳng định thay cho tác giả.

Thu vịnh có hai câu kết thường được dẫn: "Nhân hứng cũng vừa toan cất bút / Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào". Ông Đào ở đây là Đào Tiềm (Đào Uyên Minh), nhà thơ Trung Hoa nổi tiếng vì từ quan về ở ẩn. Cái "thẹn" của Nguyễn Khuyến cho thấy một nhân cách tự soi xét mình rất nghiêm: dù đã về quê, ông vẫn thấy mình chưa bằng người xưa. Đây là dẫn chứng tốt cho nét trữ tình kín đáo, tự vấn trong thơ ông.

Như vậy, khi phân tích bất kỳ bài thơ cảnh nào của Nguyễn Khuyến, bạn nên đọc ở hai lớp: lớp cảnh quê trong trẻo và lớp tâm sự thầm lặng. Đừng tách rời hai lớp; cái hay của ông chính là nỗi buồn không nói ra mà thấm vào cảnh.

Tiếng cười trào phúng và tự trào: một mặt khác của phong cách

Bên cạnh thơ trữ tình, Nguyễn Khuyến có mảng thơ trào phúng. Điểm riêng là tiếng cười của ông thường nhẹ, thâm, và nhiều khi hướng vào chính mình. Bảng sau đặt ba bài quen thuộc cạnh nhau để bạn thấy giọng cười thay đổi ra sao.

Bài thơĐối tượng cườiCách tạo tiếng cườiDẫn chứng ngắn
Tiến sĩ giấyLớp người có danh mà không có thựcLặp từ "cũng" tạo vẻ đủ đầy bề ngoài, rồi lật ra cái rỗng bên trong"Cũng cờ cũng biển cũng cân đai"
Bạn đến chơi nhàChính cảnh nhà thiếu thốn của mìnhKể lần lượt những thứ "có mà như không" để tiếp bạn"Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa"
Thu vịnh (câu kết)Chính nhân cách mìnhTự so với người xưa và thấy thẹn"Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào"

Bạn đến chơi nhà là ví dụ hay để thấy trào phúng và trữ tình gặp nhau. Bảy câu đầu kể chuyện không có gì để đãi bạn bằng giọng hóm hỉnh, câu cuối "Bác đến chơi đây ta với ta" lật lại tất cả: thứ quý nhất là tình bạn, không cần vật chất. Cấu trúc dồn nén rồi bật ra ở câu kết là một nét tài hoa nên chỉ ra khi phân tích.

Với Tiến sĩ giấy, bạn có thể liên hệ thêm với tình cảnh khoa cử cuối thế kỷ XIX nhưng chỉ ở mức khái quát. Không cần, và không nên, đoán bài thơ nhắm vào một người cụ thể nào.

Ba bài thơ thu, một giọng thơ và ba sắc thái

Chùm thơ thu là chỗ thuận lợi để thấy phong cách Nguyễn Khuyến vừa thống nhất vừa biến hoá. Cả ba bài cùng lấy cảnh thu làng quê, cùng dùng thể thất ngôn bát cú bằng chữ Nôm, cùng có cái vắng, cái trong và một nỗi buồn lặng. Nhưng mỗi bài đặt người ngắm cảnh ở một vị trí khác, nên sắc thái cũng khác.

Thu điếu đặt nhà thơ ngồi thấp, sát mặt ao, nhìn lên rồi nhìn xuống; không gian thu hẹp lại quanh chiếc thuyền câu. Thu vịnh mở rộng tầm mắt lên trời cao xanh ngắt, giọng thơ trầm ngâm hơn và khép lại bằng một câu tự vấn. Thu ẩm chuyển sang cảnh đêm, mở đầu bằng "Năm gian nhà cỏ thấp le te", có ánh đóm, có "bóng trăng loe" trên làn ao, và có chén rượu; tâm trạng ở đây pha chút buông xuôi, tự giễu.

Khi đề yêu cầu phân tích một bài trong chùm, bạn có thể dùng hai bài còn lại làm điểm tựa so sánh ngắn: cùng một mùa thu nhưng góc nhìn đổi thì cảm xúc đổi. Cách này cho thấy bạn hiểu nhà thơ ở mức tác giả, không chỉ ở mức một bài lẻ. Chỉ cần trích một câu ngắn của bài đối chiếu, chép đúng chữ, và không để phần so sánh lấn át bài chính.

Điểm chung cần chốt lại là sự giản dị có chủ đích: Nguyễn Khuyến chọn những cảnh rất nhỏ của làng mình và tả chúng bằng tiếng nói hằng ngày, nhưng sắp xếp cực kỳ chặt về vần, nhịp, đối. Sự giản dị ấy là kết quả của tay nghề, không phải sự đơn sơ.

Đưa phong cách Nguyễn Khuyến vào bài phân tích

Khi đề yêu cầu phân tích một bài thơ của Nguyễn Khuyến, hoặc so sánh với một nhà thơ khác, các gợi ý dưới đây giúp hiểu biết về phong cách thật sự làm việc trong bài.

  • Mở bài: giới thiệu ông bằng một nét gắn với bài thơ, chẳng hạn "nhà thơ của làng quê Việt Nam" với chùm thơ thu, hoặc giọng hóm hỉnh, tình bạn chân thành với Bạn đến chơi nhà.
  • Thân bài: phân tích lần lượt theo cặp câu nếu là bát cú, nhưng cuối mỗi phần nên có một câu nối với phong cách: cảnh quê thật, ngôn ngữ trong sáng, tâm trạng kín.
  • Đánh giá: chỉ ra cái mới so với quy ước thơ cổ — cảnh làng Việt thay cho cảnh ước lệ, từ ngữ thuần Việt trong khuôn Đường luật.
  • So sánh: nếu đề yêu cầu, đặt Thu điếu cạnh một bài thơ thu khác để thấy khác biệt về không gian và tâm trạng, nhưng giữ trọng tâm ở bài chính.
  • Lỗi cần tránh: biến bài phân tích thành bài kể tiểu sử dài; khẳng định chắc chắn về tâm sự yêu nước mà không dựa vào chữ trong bài.
  • Lỗi cần tránh: trích sai câu thơ. Một số bài có dị bản ở vài chữ, nên trích theo văn bản trong sách đang học.

Tóm gọn cách học: thuộc vài câu tiêu biểu thật chính xác, hiểu vì sao chúng tiêu biểu, và tập viết một đoạn ngắn nối câu thơ với nét phong cách. Ba việc ấy đủ dùng cho hầu hết các dạng đề về ông.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Nguyễn Khuyến được gọi là Tam nguyên Yên Đổ?

Vì ông đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội và Đình, gọi là Tam nguyên, và quê ở làng Yên Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình. Danh hiệu này ghép thành tích khoa cử với tên quê của ông.

Chùm thơ thu của Nguyễn Khuyến gồm những bài nào?

Chùm thơ thu gồm ba bài Thu điếu (mùa thu câu cá), Thu vịnh (vịnh mùa thu) và Thu ẩm (uống rượu mùa thu). Cả ba đều viết bằng chữ Nôm theo thể thất ngôn bát cú, cùng tả cảnh thu làng quê Bắc Bộ.

Vần "eo" trong Thu điếu có tác dụng gì?

Vần eo là vần hẹp, gợi cảm giác nhỏ bé, khép kín. Gieo liên tục ở cuối các câu, nó làm không gian ao thu như thu lại, tĩnh lặng hơn, hợp với tâm trạng trầm lắng, cô quạnh của người ngồi câu cá.

Có nên khẳng định Thu điếu thể hiện lòng yêu nước của Nguyễn Khuyến?

Nên viết thận trọng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nỗi buồn trong bài gắn với tâm sự thời thế của nhà nho đã lui về. Bạn có thể trình bày đây là một cách hiểu có cơ sở, dựa vào chi tiết trong bài, thay vì khẳng định tuyệt đối.

Câu kết Bạn đến chơi nhà hay ở chỗ nào?

Câu Bác đến chơi đây ta với ta lật lại toàn bộ bảy câu trước. Sau khi kể không có gì để đãi bạn, nhà thơ khẳng định điều quý nhất là sự gặp gỡ của hai tâm hồn. Hai chữ ta đặt cạnh nhau gợi sự hoà hợp, gắn bó.

Thơ trào phúng Nguyễn Khuyến khác Tú Xương thế nào?

Ở mức khái quát, tiếng cười của Nguyễn Khuyến thường nhẹ nhàng, thâm trầm, nhiều khi tự trào; còn tiếng cười của Tú Xương thường sắc và gay gắt hơn. Khi so sánh trong bài, hãy dùng dẫn chứng cụ thể từ từng bài thơ thay vì chỉ nêu nhận xét chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138