Phong cách thơ Xuân Diệu có thể nhận ra qua bốn dấu hiệu: một bản ngã khát khao giao cảm với đời đến cuồng nhiệt, một cảm thức rất nhạy về thời gian trôi và sự mất mát, quan niệm lấy con người trẻ trung làm chuẩn mực của cái đẹp, và một lối viết mới mẻ về từ ngữ, cú pháp, nhịp điệu. Bài Vội vàng là nơi bốn dấu hiệu ấy hội tụ rõ nhất, nhưng bạn cũng sẽ gặp chúng trong Đây mùa thu tới, Thơ duyên và nhiều bài khác.
Bài này giúp bạn nhận diện từng dấu hiệu qua những câu thơ ngắn, trích đúng, và cho thấy cách đặt chúng vào bài phân tích. Thơ Xuân Diệu vẫn còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả nên các trích dẫn được giữ rất ngắn, đủ để làm dẫn chứng.
Những mốc cần nhớ về Xuân Diệu
Xuân Diệu sinh năm 1916, mất năm 1985, tên đầy đủ là Ngô Xuân Diệu. Ông sinh ở Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai), quê cha ở Hà Tĩnh. Trước năm 1945, ông có hai tập thơ quan trọng là Thơ thơ (1938) và Gửi hương cho gió (1945), cùng tập văn xuôi Phấn thông vàng. Sau năm 1945, ông tiếp tục sáng tác thơ và viết nhiều công trình nghiên cứu, phê bình văn học, trong đó có những sách viết về các nhà thơ cổ điển Việt Nam.
Trong Thi nhân Việt Nam, Hoài Thanh gọi Xuân Diệu là "nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới". Đây là nhận định được dẫn rất rộng rãi và bạn có thể dùng trong bài làm; điều cần làm là giải thích "mới" ở chỗ nào thay vì chỉ trích dẫn rồi bỏ đó. Phần còn lại của bài này chính là trả lời câu hỏi ấy.
Một lưu ý: khi viết về Xuân Diệu, học sinh hay chuyển sang kể chuyện đời tư hoặc những biệt danh lan truyền. Phong cách nằm trong câu thơ, không nằm trong chuyện kể, nên hãy giữ bài viết bám vào văn bản. Biệt danh "ông hoàng thơ tình" quen thuộc với nhiều người, nhưng không thay được cho phân tích.
Khát khao giao cảm với đời: hạt nhân của giọng thơ
Thơ Mới nói chung đề cao ý thức cá nhân, nhưng bản ngã Xuân Diệu có nét riêng: nó không quay lưng với cuộc đời để tìm cõi mộng, mà lao vào cuộc đời, muốn ôm trọn và tận hưởng mọi vẻ đẹp trần thế. Đoạn cuối Vội vàng là dẫn chứng rõ nhất: "Ta muốn ôm / Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn". Câu ngắn "Ta muốn ôm" đứng riêng như một tiếng reo, câu sau kéo dài ra như vòng tay mở rộng.
Lòng khát khao ấy hiện ra qua một chuỗi động từ tăng tiến về cường độ ở cuối bài: ôm, riết, say, thâu, cắn. Bạn có thể phân tích chuỗi này như một bậc thang cảm xúc, từ chiếm lĩnh đến hoà nhập rồi tận hưởng đến tột cùng. Đây là chi tiết rất "Xuân Diệu" vì ít nhà thơ cùng thời dám dùng những động từ mạnh và trực tiếp đến thế cho tình cảm với thiên nhiên, cuộc sống.
Ở những bài thơ tình, khát khao giao cảm hiện ra như nhu cầu được yêu và được gắn bó. Ở những bài thơ cảnh, nó hiện ra như cái nhìn tình tứ hoá thiên nhiên: cảnh vật cũng có đôi, cũng quấn quýt. Thơ duyên là ví dụ: không gian chiều thu trở nên "mộng", "duyên", như thể vạn vật đang nên đôi.
Khi viết luận điểm về nét này, bạn nên đặt bản ngã Xuân Diệu cạnh tâm thế của các nhà thơ khác trong phong trào ở mức khái quát: có người tìm về quá khứ, có người tìm vào mộng, còn Xuân Diệu hướng về hiện tại, về sự sống trước mắt. So sánh ngắn như vậy giúp nét riêng nổi lên rõ.
Cảm thức thời gian: vì sao phải vội vàng
Thời gian là dòng chảy một chiều. Quan niệm thời gian của văn chương trung đại thường mang tính tuần hoàn: xuân qua rồi xuân lại. Xuân Diệu nhìn thời gian như một đường thẳng không quay lại. Hai câu "Xuân đương tới, nghĩa là xuân đương qua / Xuân còn non, nghĩa là xuân sẽ già" diễn đạt điều đó bằng lập luận gần như logic: mỗi khoảnh khắc đến đã mang sẵn sự ra đi.
Cái được và cái mất đi liền nhau. Trong cảm nhận của nhà thơ, thời điểm đẹp nhất cũng là lúc bắt đầu tàn phai. Chính vì thế mà phải "vội vàng", phải sống gấp, sống mạnh. Lời giục giã "Mau đi thôi! Mùa chưa ngả chiều hôm" kết thúc đoạn giữa của bài như một mệnh lệnh với chính mình.
Nỗi buồn ẩn trong niềm vui. Đọc kỹ, bạn sẽ thấy niềm say mê cuộc sống của Xuân Diệu luôn đi kèm một nỗi lo âu, tiếc nuối. Đây mùa thu tới với câu "Hơn một loài hoa đã rụng cành" cho thấy cảm giác chia lìa đến rất sớm, ngay khi mùa mới vừa bắt đầu. Chỉ ra hai mặt này giúp bài phân tích có chiều sâu hơn việc nói "nhà thơ yêu đời".
Khi viết, đặt nét này trong quan hệ nhân quả. Vì ý thức sâu sắc thời gian không trở lại, nhà thơ mới khát khao tận hưởng; vì khát khao tận hưởng, ông càng nhạy cảm với từng dấu hiệu tàn phai. Một câu khái quát có quan hệ nhân quả như vậy sẽ cho thấy bạn hiểu cấu trúc tư tưởng của bài thơ.
Con người làm chuẩn mực cái đẹp và lối viết cách tân
Nét "mới" mà Hoài Thanh nói tới thể hiện rõ ở hai phương diện: quan niệm thẩm mỹ và kỹ thuật câu chữ. Bảng dưới đặt các dấu hiệu cạnh dẫn chứng ngắn để bạn dễ dùng.
| Dấu hiệu | Dẫn chứng ngắn | Phân tích gợi ý |
|---|---|---|
| Lấy con người làm chuẩn cho thiên nhiên | "Tháng giêng ngon như một cặp môi gần" (Vội vàng) | Thơ cổ hay so người với thiên nhiên; ở đây thiên nhiên được so với con người, đảo ngược quy ước |
| Chuyển đổi cảm giác | "ngon" dùng cho thời gian | Dùng vị giác để cảm nhận tháng giêng, khiến thời gian trở nên cụ thể, có thể nếm được |
| Điệp ngữ, liệt kê tạo nhịp dồn | "Này đây hoa của đồng nội xanh rì / Này đây lá của cành tơ phơ phất" | Điệp "này đây" như người dẫn đường đang chỉ cho ta từng vẻ đẹp, nhịp thơ hối hả |
| Từ láy diễn tả rung động tinh vi | "Những luồng run rẩy rung rinh lá" (Đây mùa thu tới) | Chuỗi âm "r" gợi cái rùng mình nhẹ của cây cối khi thu sang |
| Câu thơ dài ngắn biến hoá, cú pháp mới | "Ta muốn ôm" đứng riêng một dòng | Câu ngắn bất ngờ tạo điểm nhấn, phá khuôn câu thơ đều đặn |
Đừng dùng tất cả các dấu hiệu trong một đoạn. Với đề phân tích một khổ cụ thể, hãy chọn hai dấu hiệu nổi bật nhất trong khổ đó. Riêng câu "Tháng giêng ngon như một cặp môi gần" gần như luôn xứng đáng được phân tích kỹ, vì nó gói cả quan niệm thẩm mỹ lẫn kỹ thuật chuyển đổi cảm giác trong một dòng.
Viết đoạn nhận xét phong cách Xuân Diệu sau khi phân tích một khổ thơ
Đề thường hỏi: qua đoạn thơ, nhận xét về phong cách nghệ thuật của tác giả. Một đoạn nhận xét chừng mười câu có thể đi theo trình tự sau, bạn tự viết bằng lời mình:
- Câu chủ đề nêu một hoặc hai nét phong cách thể hiện rõ nhất trong đoạn, ví dụ khát khao giao cảm và cảm thức thời gian.
- Dẫn một câu thơ tiêu biểu, chép chính xác, đặt trong ngoặc kép.
- Chỉ ra tín hiệu nghệ thuật trong câu: một động từ, một phép so sánh, một nhịp ngắt khác thường.
- Giải thích tín hiệu ấy làm hiện lên nét phong cách như thế nào.
- So sánh rất ngắn với quy ước thơ cổ hoặc với một nhà thơ cùng thời để làm nổi cái mới.
- Kết bằng một câu đánh giá: nét phong cách ấy đem lại điều gì cho người đọc hôm nay, chẳng hạn ý thức trân trọng tuổi trẻ và thời gian.
Điểm khó nhất là bước bốn: nhiều bài chỉ nêu tín hiệu rồi nhảy thẳng sang kết luận. Hãy viết ít nhất hai câu giải thích. Ví dụ hướng viết: động từ mạnh cho thấy tình yêu cuộc sống không còn là ngắm nhìn mà là muốn chiếm lĩnh; nhịp thơ gấp gáp làm người đọc cảm nhận được nỗi sợ thời gian trôi.
Xuân Diệu sau năm 1945 và phạm vi nên dùng trong bài làm
Phong cách mà học sinh thường được yêu cầu nhận diện chủ yếu là phong cách Xuân Diệu trước năm 1945, qua Thơ thơ và Gửi hương cho gió. Sau năm 1945, ông tiếp tục làm thơ, đề tài mở rộng sang đời sống chung của đất nước và con người lao động, đồng thời dành nhiều công sức cho nghiên cứu, phê bình. Nhiều người nhận thấy sự nồng nhiệt, ham sống trong giọng thơ của ông vẫn còn ở giai đoạn sau, chỉ đổi hướng về đối tượng.
Với bài làm ở trường, bạn nên giữ phạm vi: nếu đề cho một đoạn trong Vội vàng hay Đây mùa thu tới, chỉ bàn phong cách giai đoạn Thơ Mới. Không cần kéo sang các tập thơ sau nếu không có ngữ liệu, vì dẫn chứng không chính xác sẽ phản tác dụng. Nếu muốn mở rộng một câu ở phần đánh giá, bạn nhận xét khái quát rằng sự tươi trẻ, ham sống là nét bền vững trong thơ ông.
Một mảng ít được nhắc nhưng hữu ích khi làm đề lý luận là vai trò nhà phê bình của Xuân Diệu. Ông viết nhiều về các nhà thơ cổ điển Việt Nam, trong đó có Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Tú Xương. Biết điều này giúp bạn hiểu rằng người cách tân mạnh mẽ nhất của Thơ Mới cũng là người đọc rất kỹ truyền thống. Tuy vậy, chỉ dẫn lời bình cụ thể của ông khi bạn chắc chắn câu chữ và xuất xứ.
Những cách hiểu chưa đúng khi viết về thơ Xuân Diệu
Đây là các lỗi hay gặp trong bài làm của học sinh, kèm hướng sửa. Đọc lại bài của mình theo danh sách này trước khi nộp:
- Coi Vội vàng là lời cổ vũ hưởng lạc. Sửa: đặt câu thơ trong mạch toàn bài để thấy đây là thái độ trân trọng thời gian và tuổi trẻ.
- Chỉ nói "nhà thơ yêu đời" mà bỏ qua nỗi lo âu. Sửa: chỉ ra niềm vui và nỗi buồn luôn đi liền nhau trong cảm thức thời gian.
- Dẫn câu nổi tiếng của Hoài Thanh rồi bỏ lửng. Sửa: giải thích cái mới bằng ít nhất một dẫn chứng về quan niệm thẩm mỹ và một dẫn chứng về câu chữ.
- Gọi mọi phép so sánh là "táo bạo". Sửa: nói cụ thể táo bạo ở chỗ nào, như đảo chiều so sánh giữa người và thiên nhiên.
- Phân tích từng từ mà quên nhịp thơ. Sửa: chú ý câu ngắn, câu dài, chỗ ngắt dòng, vì nhịp điệu gấp gáp là một phần của phong cách.
- Trích dài nhiều khổ. Sửa: thơ còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, và người chấm cần thấy phân tích chứ không cần thấy chép; mỗi lần trích một đến hai dòng là đủ.
- Kể chuyện đời tư để giải thích thơ. Sửa: bám văn bản; phong cách được chứng minh bằng câu chữ.
Một bài viết tránh được bảy lỗi này thường đã đạt mức chắc chắn. Phần còn lại là cảm nhận riêng: bạn thấy câu nào chạm tới mình và vì sao, nói bằng giọng của chính bạn.
Câu hỏi thường gặp
Xuân Diệu sinh năm nào, mất năm nào?
Xuân Diệu sinh năm 1916 và mất năm 1985, tên đầy đủ là Ngô Xuân Diệu. Hai tập thơ quan trọng trước năm 1945 của ông là Thơ thơ, in năm 1938, và Gửi hương cho gió, in năm 1945.
Nhận định "nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới" là của ai?
Đó là nhận định của Hoài Thanh trong cuốn Thi nhân Việt Nam. Khi dẫn, bạn nên giải thích cái mới ở đâu: bản ngã khát sống, quan niệm thời gian một chiều, lấy con người làm chuẩn cái đẹp và lối viết cách tân về ngôn ngữ.
Câu "Tháng giêng ngon như một cặp môi gần" hay ở đâu?
Câu thơ đảo ngược quy ước so sánh của thơ cổ khi lấy con người làm chuẩn cho thiên nhiên, đồng thời dùng chữ ngon của vị giác để cảm nhận thời gian. Tháng giêng vì thế trở nên cụ thể, tươi trẻ và đầy sức sống.
Vì sao Xuân Diệu lại muốn sống vội vàng?
Vì ông quan niệm thời gian trôi một chiều, tuổi trẻ không trở lại. Xuân đến đồng nghĩa với xuân đang qua. Ý thức ấy dẫn đến thái độ sống gấp, sống mạnh, tận hưởng từng khoảnh khắc khi còn trẻ, đó là lý do nhà thơ giục giã.
Có nên hiểu "vội vàng" là sống hưởng thụ ích kỷ không?
Cách hiểu đó chưa thoả đáng. Đặt trong toàn bài, sống vội vàng là quý trọng thời gian, trân trọng vẻ đẹp cuộc đời và tuổi trẻ. Khi phân tích, bạn có thể nêu ý kiến này và bảo vệ bằng chính chuỗi hình ảnh tươi đẹp mà nhà thơ muốn tận hưởng.
Phân tích Đây mùa thu tới nên chú ý điều gì để thấy phong cách?
Nên chú ý cách Xuân Diệu cảm nhận mùa thu bằng những rung động rất nhẹ qua từ láy, cảm giác chia lìa đến sớm, và hình ảnh thiên nhiên được nhân hoá như một thiếu nữ. Đó là sự nhạy cảm tinh tế, lo âu trước thời gian quen thuộc của ông.