Phong cách Nguyễn Tuân thường được gói trong bốn chữ "tài hoa uyên bác": ông luôn nhìn con người và sự vật ở phương diện tài hoa, nghệ sĩ, say mê cái đẹp; ông huy động vốn hiểu biết của rất nhiều ngành để miêu tả; và ông có một thứ ngôn ngữ giàu sáng tạo hiếm thấy, đặc biệt phát huy trong thể tuỳ bút. Đọc vài đoạn Chữ người tử tù hay Người lái đò Sông Đà, bạn sẽ thấy các nét ấy ở khắp nơi.
Bài viết này giúp bạn biến bốn chữ quen thuộc kia thành những nhận xét có dẫn chứng. Vì tác phẩm của Nguyễn Tuân còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, các trích dẫn được giữ rất ngắn; phần chính là cách nhận diện và cách viết.
Mốc tiểu sử và hai giai đoạn sáng tác
Nguyễn Tuân sinh năm 1910, mất năm 1987, sinh ra và gắn bó với Hà Nội. Ông viết nhiều thể loại nhưng sở trường nhất là tuỳ bút và bút ký, và được xem là một trong những cây bút tiêu biểu nhất của thể loại này trong văn học Việt Nam hiện đại.
Trước năm 1945, những tác phẩm quan trọng của ông gồm Một chuyến đi (1938), Vang bóng một thời (1940), Thiếu quê hương (1940) và nhiều tập khác. Vang bóng một thời, trong đó có truyện Chữ người tử tù, hướng về những vẻ đẹp của một thời đã qua: thú chơi chữ, uống trà, thả thơ, những con người tài hoa giữ cốt cách riêng. Mảng tác phẩm viết về những chuyến đi thể hiện một lối sống và viết thường được gọi là "chủ nghĩa xê dịch".
Sau năm 1945, ông tiếp tục viết tuỳ bút, bút ký về đất nước và con người lao động. Tập Sông Đà (1960), có bài Người lái đò Sông Đà, là kết quả của những chuyến đi Tây Bắc. Đối tượng thay đổi, từ những nhân vật tài hoa của một thời xưa sang người lao động bình thường, nhưng góc nhìn tài hoa, nghệ sĩ vẫn giữ nguyên.
Khi làm bài, bạn chỉ cần mấy mốc ấy. Những câu chuyện về tính cách hay thói quen riêng của nhà văn thường được kể lại khá nhiều, nhưng không cần đưa vào phân tích tác phẩm.
Nhìn đối tượng ở phương diện tài hoa và cái đẹp
Con người được nhìn như nghệ sĩ. Dù là một người viết chữ đẹp trong Chữ người tử tù hay một người lái đò trên sông Đà, nhân vật của Nguyễn Tuân luôn hiện ra ở phương diện tài hoa: làm việc của mình đến độ thành nghệ thuật. Ông lái đò nắm chắc quy luật của thác ghềnh như người thuộc lòng một bản trường ca; người viết chữ biến nét chữ thành tác phẩm.
Thiên nhiên cũng là một tác phẩm nghệ thuật. Con sông Đà vừa hung bạo vừa trữ tình, được miêu tả như một sinh thể có tính cách, có lúc như kẻ thù, có lúc như một người tình. Câu "Sông Đà tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình" là một hình ảnh quen thuộc cho thấy thiên nhiên được nhìn bằng con mắt nghệ sĩ.
Cái đẹp gắn với cái thiện. Trong Chữ người tử tù, cảnh cho chữ được tác giả gọi là "một cảnh tượng xưa nay chưa từng có": cái đẹp của nét chữ được sáng tạo ngay trong nhà ngục, nơi bóng tối và sự tàn bạo ngự trị. Ở đây cái đẹp có sức cảm hoá, giúp con người hướng thiện.
Khi viết, gọi đúng góc nhìn. Một nhận xét hiệu quả có dạng: nhà văn không chỉ tả cảnh hay kể việc, mà khám phá đối tượng ở góc độ văn hoá, thẩm mỹ. Câu ấy giúp bạn nối mọi chi tiết phân tích về một nét phong cách chung.
Uyên bác: huy động tri thức của nhiều ngành
Nét "uyên bác" thể hiện ở việc Nguyễn Tuân dùng vốn hiểu biết của rất nhiều lĩnh vực để miêu tả một đối tượng. Trong Người lái đò Sông Đà, cuộc vượt thác được viết như một trận đánh, với những từ ngữ của nghệ thuật quân sự: thạch trận, phòng tuyến, các lớp trùng vi vây bọc, những hòn đá được gán cho vai trò như quân lính. Đồng thời, các động tác của người lái đò lại được tả bằng ngôn ngữ của võ thuật.
Ở những đoạn khác, ông dùng hình ảnh của điện ảnh, hội hoạ, âm nhạc, địa lý, lịch sử để gợi tả. Kết quả là một con sông hiện lên không chỉ qua mắt nhìn của một người du lịch, mà qua cái nhìn tổng hợp của nhiều chuyên môn. Đây là chỗ người đọc cảm nhận rõ sự uyên bác của nhà văn.
Khi phân tích nét này, đừng chỉ liệt kê "nhà văn dùng kiến thức quân sự, võ thuật, điện ảnh". Hãy chọn một đoạn cụ thể, chỉ ra từ ngữ thuộc lĩnh vực nào, và giải thích tác dụng: biến cuộc vượt thác thành trận chiến làm nổi bật sự hiểm nguy của thiên nhiên và bản lĩnh của con người. Như vậy nhận xét về sự uyên bác mới gắn với ý nghĩa của tác phẩm.
Cũng nên nhớ rằng uyên bác ở Nguyễn Tuân không phải là khoe chữ. Vốn tri thức được huy động để làm cho đối tượng hiện lên sống động và có chiều sâu hơn; đó là lý do nó trở thành phong cách chứ không chỉ là kiến thức.
Ngôn ngữ Nguyễn Tuân: những dấu hiệu nhận diện
Ngôn ngữ là nơi phong cách Nguyễn Tuân hiện rõ nhất và cũng là nơi học sinh dễ viết chung chung nhất. Bảng dưới gợi những dấu hiệu cụ thể để bạn tìm trong văn bản.
| Dấu hiệu | Biểu hiện | Hướng phân tích |
|---|---|---|
| Từ ngữ phong phú, có khi tự tạo | Những kết hợp từ lạ, cách dùng từ khác thường | Chỉ ra từ nào lạ, lạ ở đâu, gợi được điều gì mà từ thông thường không gợi được |
| Câu văn dài, nhiều tầng | Câu có nhiều vế, nhiều phép so sánh nối tiếp | Nhịp câu dài tạo cảm giác dòng chảy, hợp với đối tượng như con sông |
| So sánh, liên tưởng bất ngờ | So sánh thiên nhiên với con người, với nghệ thuật | Làm đối tượng trở nên có tính cách, có hồn |
| Giọng văn biến hoá | Lúc hùng tráng, lúc trữ tình, lúc hóm hỉnh | Giọng thay đổi theo từng mặt của đối tượng |
| Không khí cổ kính ở trước 1945 | Từ Hán Việt, khung cảnh xưa, nghi thức cũ | Gợi vẻ đẹp của một thời đã qua trong Vang bóng một thời |
Khi phân tích ngôn ngữ, chọn một hai câu thật tiêu biểu, chép đúng, rồi đi chậm qua từng tín hiệu. Một đoạn phân tích kỹ năm sáu dòng về một câu văn hay có giá trị hơn nhiều dòng nhận xét chung về "ngôn ngữ điêu luyện".
Nếu đề yêu cầu so sánh Nguyễn Tuân trước và sau 1945, bảng trên cũng giúp bạn: không khí cổ kính chủ yếu ở trước 1945, còn sự phong phú của từ ngữ, sự uyên bác và cái nhìn tài hoa thì xuyên suốt.
Tuỳ bút: thể loại để chủ thể tác giả bước ra
Tuỳ bút là thể văn cho phép người viết tự do bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ, đan xen kể, tả, bình luận. Đây là mảnh đất thích hợp nhất cho phong cách Nguyễn Tuân, vì thể loại này để chủ thể tác giả hiện diện rõ trên trang viết. Trong Người lái đò Sông Đà, người đọc luôn cảm nhận được một người kể chuyện say mê, hiểu biết, có khi hóm hỉnh, đứng sau mỗi trang.
Chất tuỳ bút còn thể hiện ở cách tổ chức văn bản. Bài viết không theo một cốt truyện chặt chẽ mà đi theo dòng liên tưởng: từ sông đến người, từ hiện tại đến những ghi nhận về địa lý, từ cảnh thác dữ đến cảnh sông hiền. Sự tự do này là có chủ ý, giúp đối tượng được khám phá ở nhiều mặt.
Khi làm bài về một tác phẩm tuỳ bút của ông, bạn nên dành một luận điểm cho đặc trưng thể loại: cảm xúc chủ quan của tác giả, sự đan xen các phương thức, vốn hiểu biết rộng. Phần này giúp phân biệt rõ cách đọc tuỳ bút với cách đọc truyện ngắn, điều mà nhiều bài làm bỏ qua.
Chữ người tử tù thì khác: đó là truyện ngắn, có cốt truyện, có tình huống. Nhưng ngay trong truyện, giọng văn và cách nhìn tài hoa vẫn là của Nguyễn Tuân. Nhận ra điểm chung giữa hai thể loại sẽ làm phần đánh giá phong cách của bạn sâu hơn.
Đưa phong cách Nguyễn Tuân vào bài làm đúng mức
Một số gợi ý dùng được cho cả đề phân tích truyện, phân tích tuỳ bút và đề so sánh:
- Mở bài: giới thiệu nhà văn bằng nét tài hoa uyên bác, rồi dẫn ngay vào tác phẩm; không cần kể toàn bộ sự nghiệp.
- Thân bài: sau mỗi phân tích chi tiết, thêm một câu cho thấy chi tiết ấy thể hiện góc nhìn tài hoa, vốn uyên bác hay ngôn ngữ độc đáo.
- Đề Người lái đò Sông Đà: dành một luận điểm cho đặc trưng tuỳ bút và chủ thể tác giả hiện diện trong văn bản.
- Đề Chữ người tử tù: nhấn vào cái đẹp và sự tương phản sáng – tối, đẹp – tàn bạo; tránh phân tích nhân vật thành bài riêng nếu đề không hỏi.
- Đề so sánh trước và sau 1945: điểm chung là cái nhìn tài hoa; điểm khác là đối tượng được ca ngợi.
- Tránh khen trống như "ngôn ngữ siêu việt"; luôn đi kèm một từ, một câu cụ thể.
- Trích rất ngắn, đúng chữ; với tác phẩm còn bảo hộ quyền tác giả, trích dài vừa không cần thiết vừa làm loãng bài.
Để ôn nhanh, bạn có thể lập một phiếu nhỏ cho mỗi tác phẩm với ba dòng: đối tượng được nhìn ở góc tài hoa nào, những lĩnh vực tri thức nào được huy động, và một câu văn tiêu biểu về ngôn ngữ. Ba dòng ấy đủ để bạn viết phần nhận xét phong cách cho hầu hết các đề.
Nếu chỉ được nhớ một điều, hãy nhớ: phong cách Nguyễn Tuân là cách nhìn mọi thứ như một tác phẩm nghệ thuật. Câu hỏi "nhà văn thấy cái đẹp ở đâu trong đối tượng này?" sẽ dẫn bạn đến những nhận xét đúng và sâu.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Tuân sinh năm nào, mất năm nào?
Nguyễn Tuân sinh năm 1910 và mất năm 1987, gắn bó với Hà Nội. Ông sáng tác nhiều thể loại nhưng sở trường là tuỳ bút và bút ký, với những tác phẩm quen thuộc như Vang bóng một thời và Sông Đà.
Tài hoa uyên bác nghĩa là gì?
Tài hoa là cách nhìn con người và sự vật ở phương diện nghệ sĩ, say mê cái đẹp, cùng lối viết giàu sáng tạo. Uyên bác là vốn hiểu biết sâu rộng nhiều ngành được huy động để miêu tả. Hai nét này kết hợp tạo nên phong cách riêng của Nguyễn Tuân.
Chủ nghĩa xê dịch của Nguyễn Tuân là gì?
Đó là cách gọi lối sống và lối viết gắn với những chuyến đi, sự dịch chuyển, thể hiện trong các tác phẩm trước 1945 như Một chuyến đi, Thiếu quê hương. Ở trường, bạn chỉ cần biết khái quát, không cần đi sâu nếu đề không hỏi.
Vì sao Người lái đò Sông Đà thể hiện rõ sự uyên bác?
Vì nhà văn dùng kiến thức của nhiều lĩnh vực như quân sự, võ thuật, điện ảnh, địa lý để miêu tả con sông và cuộc vượt thác. Nhờ đó con sông hiện lên sống động, cuộc vượt thác giống một trận đánh, làm nổi bật tài nghệ của con người.
Phong cách Nguyễn Tuân trước và sau 1945 có gì khác?
Trước 1945, ông hướng về vẻ đẹp của một thời đã qua và những con người tài hoa xưa. Sau 1945, ông tìm thấy chất tài hoa ở người lao động và thiên nhiên đất nước. Cái nhìn nghệ sĩ và ngôn ngữ độc đáo vẫn xuyên suốt.
Có nên trích dài văn Nguyễn Tuân để chứng minh ngôn ngữ đẹp?
Không nên. Tác phẩm của ông còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, và người chấm cần thấy năng lực phân tích hơn là chép văn. Một hai câu ngắn, chép đúng, phân tích kỹ là cách chứng minh hiệu quả nhất.