Phong cách Thạch Lam là lối truyện "không có chuyện": cốt truyện mờ nhạt, sự kiện rất ít, sức nặng dồn vào thế giới tâm trạng nhân vật; văn xuôi thấm đẫm chất thơ; chi tiết nhỏ được nâng niu; giọng văn nhẹ nhàng, ngôn ngữ trong sáng giản dị mà tinh tế; và bao trùm là lòng thương người đầy trân trọng. Đọc Hai đứa trẻ, bạn sẽ thấy gần như mọi nét ấy cùng hiện diện.
Bài viết giúp bạn gọi đúng tên các nét phong cách và chứng minh chúng bằng câu chữ, đồng thời phân biệt cách đọc truyện Thạch Lam với cách đọc những truyện ngắn có cốt truyện kịch tính. Đây là điểm nhiều bài làm hay bị lệch: cố tìm "sự kiện" trong một truyện mà sự kiện không phải là trọng tâm.
Mốc tiểu sử và sáng tác của Thạch Lam
Thạch Lam sinh năm 1910, mất năm 1942. Tên khai sinh của ông là Nguyễn Tường Vinh, sau đổi thành Nguyễn Tường Lân. Ông là thành viên của nhóm Tự lực văn đoàn, cùng với hai người anh là Nhất Linh và Hoàng Đạo. Bài này không bàn lịch sử nhóm văn ấy; điều cần biết là trong nhóm, Thạch Lam có một giọng văn rất riêng, khác hẳn lối tiểu thuyết luận đề.
Tác phẩm chính gồm các tập truyện ngắn Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938), Sợi tóc (1942); tiểu thuyết Ngày mới; tập tiểu luận Theo dòng; và tập tuỳ bút Hà Nội băm sáu phố phường, trong đó có bài Một thứ quà của lúa non: Cốm. Hai đứa trẻ nằm trong tập Nắng trong vườn.
Ông mất khi mới 32 tuổi, vì vậy sự nghiệp không dài. Nhưng chỉ với một số lượng truyện không nhiều, ông đã tạo ra một kiểu truyện ngắn trữ tình có ảnh hưởng đến nhiều thế hệ người viết sau. Khi làm bài, bạn chỉ cần nêu các mốc trên; những chi tiết đời tư khác không cần thiết cho việc phân tích.
Truyện không có chuyện: sức nặng dồn vào tâm trạng
Cụm từ "truyện không có chuyện" thường được dùng để mô tả truyện ngắn Thạch Lam. Nó không có nghĩa là truyện trống rỗng, mà là cốt truyện không được xây dựng bằng các biến cố gay cấn, xung đột kịch tính. Thay vào đó, truyện đi theo dòng cảm xúc, dòng suy nghĩ của nhân vật, như một bài thơ trữ tình bằng văn xuôi.
Hai đứa trẻ là ví dụ điển hình. Toàn bộ truyện chỉ là một buổi chiều và một buổi tối ở phố huyện nghèo, qua cảm nhận của cô bé Liên: chiều xuống, chợ tan, những kiếp người nhỏ bé xuất hiện, đêm về, hai chị em thức đợi chuyến tàu đêm đi qua. Không có biến cố lớn nào xảy ra. Nhưng chính trong cái "không có gì" ấy, người đọc cảm nhận được sự tù đọng của đời sống và niềm mong đợi mơ hồ mà da diết của con người.
Khi phân tích một truyện như vậy, bạn nên đổi câu hỏi. Thay vì hỏi "chuyện gì xảy ra", hãy hỏi "nhân vật cảm thấy gì, cảm giác ấy thay đổi ra sao, vì sao". Bố cục bài làm cũng nên đi theo diễn biến tâm trạng hoặc theo các thời điểm trong ngày, thay vì theo sự kiện.
Một lỗi phổ biến là tóm tắt truyện dài dòng trước khi phân tích. Với truyện Thạch Lam, tóm tắt càng dài càng lộ ra là không có gì để kể, trong khi điều đáng nói nằm ở bên trong nhân vật. Hai ba câu giới thiệu tình huống là đủ.
Chất thơ trong văn xuôi
Câu văn có nhịp điệu. Đoạn mở đầu Hai đứa trẻ là một ví dụ: "Tiếng trống thu không trên cái chòi của huyện nhỏ; từng tiếng một vang ra để gọi buổi chiều." Câu văn có nhịp chậm, đều, như nhịp trống, mở ra một buổi chiều yên ả. Ngay sau đó là câu "Chiều, chiều rồi. Một chiều êm ả như ru", với điệp từ và phép so sánh tạo âm hưởng như một câu thơ.
Cảnh vật được tả bằng cảm giác. Thạch Lam ít tả cảnh theo lối liệt kê. Cảnh hiện ra qua những cảm giác tinh tế của nhân vật: một mùi riêng của đất, một màu trời, một âm thanh xa. Thế giới bên ngoài và thế giới bên trong hoà vào nhau.
Thiên nhiên và con người cùng một nhịp. Buổi chiều tàn đi cùng với tâm trạng buồn của Liên; ánh sáng nhỏ nhoi của ngọn đèn gắn với những kiếp người nhỏ bé. Đây là kiểu tả cảnh ngụ tình chuyển vào văn xuôi hiện đại.
Tuỳ bút Cốm là chất thơ ở dạng khác. Trong Một thứ quà của lúa non: Cốm, một món quà quen thuộc của Hà Nội được tả bằng những câu văn giàu cảm giác, kèm suy ngẫm về cách thưởng thức và giữ gìn cái đẹp giản dị. Đặt cạnh Hai đứa trẻ, bài tuỳ bút cho thấy chất thơ là phẩm chất xuyên suốt ngòi bút ông, không chỉ của một truyện.
Chi tiết nhỏ và ngôn ngữ trong sáng: bảng nhận diện
Thạch Lam có biệt tài làm cho những chi tiết rất nhỏ trở nên có ý nghĩa. Bảng dưới gợi một số chi tiết trong Hai đứa trẻ và cách khai thác, để bạn tham khảo khi tự phân tích.
| Chi tiết | Điều gợi ra | Cách khai thác trong bài |
|---|---|---|
| Ngọn đèn con của chị Tí | Ánh sáng nhỏ nhoi giữa bóng tối mênh mông | Biểu tượng cho những kiếp người nhỏ bé, cuộc sống leo lét |
| Chuyến tàu đêm | Một thế giới khác, sáng rực, ồn ào | Niềm mong đợi mơ hồ, khát khao thoát khỏi đời sống tù đọng |
| Hà Nội trong ký ức của Liên | Một vùng sáng rực và lấp lánh | Đối lập với phố huyện, làm nổi nỗi buồn hiện tại |
| Những đứa trẻ nhặt nhạnh sau phiên chợ | Cái nghèo được tả không cần lời bình | Lòng thương người kín đáo của nhà văn |
Câu văn thường được dẫn ở cuối đoạn tả những người chờ tàu, "Chừng ấy người trong bóng tối mong đợi một cái gì tươi sáng cho sự sống nghèo khổ hằng ngày của họ", gói lại ý nghĩa của mọi chi tiết nhỏ ấy. Bạn có thể dùng nó làm điểm tựa cho luận điểm về giá trị nhân đạo, chép đúng nguyên văn.
Về ngôn ngữ, hãy chú ý sự giản dị có chủ đích: ít từ cầu kỳ, câu văn trong sáng, nhưng từ nào cũng đúng chỗ. Một nhận xét tốt có thể là: ngôn ngữ Thạch Lam không gây ấn tượng bằng sự lạ, mà bằng độ chính xác và sức gợi của những từ rất bình thường.
Lòng thương người và quan niệm văn chương
Nhân vật của Thạch Lam phần lớn là những người nghèo, những kiếp sống mòn mỏi ở phố huyện, ở ngoại ô, những đứa trẻ, những người phụ nữ lam lũ. Ông nhìn họ bằng một sự cảm thông và trân trọng sâu sắc, không thương hại từ trên xuống. Trong Gió lạnh đầu mùa, lòng tốt của những đứa trẻ hiện ra qua một hành động nhỏ là cho bạn nghèo chiếc áo; truyện không lên giọng giảng giải, nhưng đọng lại một niềm tin vào cái thiện.
Quan niệm văn chương của ông được trình bày trong tập Theo dòng. Ở đó, Thạch Lam cho rằng văn chương không phải là cách đưa người đọc thoát ly hay lãng quên, mà là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực để thay đổi cái thế giới giả dối và tàn ác, làm cho lòng người trong sạch và phong phú hơn. Bạn nên diễn đạt ý này bằng lời mình, hoặc chỉ trích những cụm từ ngắn khi chắc chắn chính xác.
Quan niệm ấy giải thích vì sao truyện của ông nhẹ nhàng mà không nhạt: ông không dùng văn chương để kêu gọi ồn ào, mà để làm tâm hồn người đọc tinh tế hơn, biết rung động trước những điều nhỏ bé. Đây là một luận điểm tốt cho phần đánh giá, nối phong cách với giá trị nhân văn.
Khi so sánh Thạch Lam với các nhà văn hiện thực cùng thời, hãy so ở cách thể hiện chứ không xếp hạng ai hơn ai: một bên đi vào xung đột gay gắt, một bên lắng nghe những rung động thầm lặng. Cả hai đều đứng về phía con người.
Nhận ra giọng Thạch Lam trong một đoạn văn chưa đọc
Nhịp câu chậm, nhiều dấu phẩy, dấu chấm phẩy. Câu văn Thạch Lam thường được chia nhỏ bằng những quãng ngắt, đọc lên nghe như hơi thở đều, không dồn dập. Nếu đoạn văn đọc thành tiếng thấy êm, có nhịp, đó là tín hiệu đầu tiên.
Cảm giác đứng trước sự kiện. Thay vì kể việc gì xảy ra, đoạn văn dừng lại ở mùi, màu, âm thanh và một xao động trong lòng nhân vật. Sự kiện, nếu có, chỉ là cái cớ cho cảm giác.
Người nghèo được nhìn bằng sự tế nhị. Cái nghèo không bị phô bày hay bi kịch hoá; nó hiện ra qua một chi tiết nhỏ như một món hàng ít ỏi, một ngọn đèn leo lét, và người kể không thêm lời bình.
Kết thúc lắng, không khép chặt. Truyện thường khép lại bằng một hình ảnh hoặc một cảm xúc còn ngân, không bằng một biến cố hay một lời kết luận. Khi phân tích phần kết, hãy nói về dư âm nó để lại.
Lập dàn ý bài phân tích một truyện ngắn Thạch Lam
Vì truyện ít sự kiện, dàn ý cần được tổ chức theo cách riêng. Một trình tự có thể dùng:
- Mở bài: giới thiệu Thạch Lam với nét truyện không có chuyện và chất thơ, dẫn vào tác phẩm.
- Giới thiệu tình huống trong hai ba câu, không tóm tắt dài.
- Phân tích bức tranh cảnh vật và đời sống theo trình tự thời gian hoặc theo diễn biến tâm trạng nhân vật.
- Phân tích một hai chi tiết nhỏ mang ý nghĩa biểu tượng, như ngọn đèn hay chuyến tàu trong Hai đứa trẻ.
- Nêu giá trị nhân đạo: lòng thương người, niềm trân trọng khát vọng nhỏ bé của con người.
- Đánh giá nghệ thuật: chất thơ, ngôn ngữ, giọng văn; nối với quan niệm văn chương trong Theo dòng.
- Kết bài: một hai câu về điều truyện để lại trong người đọc, nói bằng cảm nhận thật của bạn.
Dàn ý này giữ trọng tâm ở tâm trạng và chi tiết, đúng với bản chất truyện Thạch Lam. Bạn có thể co giãn số luận điểm tuỳ đề, nhưng đừng bỏ phần đánh giá nghệ thuật, vì đó là nơi phong cách tác giả được nói rõ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thạch Lam tên thật là gì?
Thạch Lam tên khai sinh là Nguyễn Tường Vinh, sau đổi thành Nguyễn Tường Lân. Ông sinh năm 1910, mất năm 1942, là thành viên nhóm Tự lực văn đoàn cùng hai anh Nhất Linh và Hoàng Đạo.
Truyện không có chuyện nghĩa là gì?
Là kiểu truyện có cốt truyện mờ nhạt, ít biến cố, không có xung đột kịch tính. Trọng tâm nằm ở thế giới tâm trạng, cảm xúc của nhân vật. Truyện đọc giống một bài thơ trữ tình viết bằng văn xuôi, Hai đứa trẻ là ví dụ tiêu biểu.
Chất thơ trong truyện Thạch Lam thể hiện ở đâu?
Chất thơ thể hiện ở câu văn có nhịp điệu, cảnh vật được tả qua cảm giác tinh tế, sự hoà hợp giữa thiên nhiên và tâm trạng, cùng những chi tiết nhỏ mang ý nghĩa biểu tượng như ngọn đèn hay chuyến tàu đêm.
Quan niệm văn chương của Thạch Lam nằm trong tác phẩm nào?
Quan niệm ấy được trình bày trong tập tiểu luận Theo dòng. Thạch Lam cho rằng văn chương không phải để thoát ly, mà là thứ khí giới thanh cao giúp thay đổi thế giới giả dối, tàn ác và làm lòng người trong sạch, phong phú hơn.
Có nên tóm tắt Hai đứa trẻ trước khi phân tích không?
Chỉ nên giới thiệu tình huống trong hai ba câu. Truyện gần như không có sự kiện, tóm tắt dài vừa tốn chữ vừa không làm rõ được cái hay. Hãy dành chỗ cho phân tích tâm trạng, chi tiết và chất thơ.
Một thứ quà của lúa non: Cốm có liên quan gì đến phong cách truyện ngắn của ông?
Bài tuỳ bút cho thấy cùng một phẩm chất với truyện ngắn: sự nâng niu những vẻ đẹp giản dị, ngôn ngữ giàu cảm giác và chất thơ. Đặt hai thể loại cạnh nhau giúp bạn chứng minh phong cách xuyên suốt của Thạch Lam.