PheBinh.comPhê Bình
Khái niệm lý luận và phê bình văn học

Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn trong văn học 1945–1975: hiểu và nhận ra

Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn là gì, biểu hiện qua Rừng xà nu, Đất Nước, Bài thơ về tiểu đội xe không kính, và cách đưa hai khái niệm vào bài làm.

Wide shot of a Tây Nguyên highland forest edge in Gia Lai at sunrise, a lone student sitting on a rock reading, seen from behind, golden mist over green hills

Khuynh hướng sử thi là xu hướng văn học tập trung vào những vấn đề có ý nghĩa sống còn của cộng đồng, xây dựng nhân vật tiêu biểu cho phẩm chất cộng đồng, và kể bằng giọng ngợi ca, trang trọng; cảm hứng lãng mạn là tình cảm hướng về lý tưởng và tương lai, khẳng định niềm tin vào chiến thắng và vào con người. Hai đặc điểm này đi cùng nhau và in dấu rõ trên phần lớn văn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975.

Trong đề thi, hai khái niệm này thường xuất hiện khi phân tích các tác phẩm như Rừng xà nu, Đất Nước, Việt Bắc, Bài thơ về tiểu đội xe không kính. Bài này giải thích từng khái niệm, chỉ dấu hiệu nhận biết trên văn bản, giải thích vì sao chúng gắn với hoàn cảnh lịch sử, và gợi ý cách đánh giá một cách điềm tĩnh, không gán nhãn.

Vì sao văn học 1945–1975 mang khuynh hướng sử thi

Chữ "sử thi" gợi đến những tác phẩm cổ kể về người anh hùng và vận mệnh cộng đồng, như sử thi Tây Nguyên hay sử thi Hy Lạp. Khi nói văn học 1945 – 1975 mang khuynh hướng sử thi, người ta không cho rằng các nhà văn viết lại sử thi cổ, mà muốn nói văn học giai đoạn này có những phẩm chất gần với sử thi: quan tâm trước hết tới vận mệnh chung, coi cá nhân như đại diện của cộng đồng, và nhìn sự kiện bằng con mắt ngưỡng mộ.

Điều đó gắn với hoàn cảnh ba mươi năm chiến tranh. Khi cả dân tộc đối diện câu hỏi còn hay mất, những vấn đề riêng tư của cá nhân tạm lùi về phía sau, và văn học tự nhận nhiệm vụ cổ vũ, ghi lại, ngợi ca. Phần lớn nhà văn đồng thời là người trực tiếp tham gia kháng chiến, viết từ chính trải nghiệm của mình. Bạn nên trình bày điểm này như một sự lý giải lịch sử, giọng bình thản, không biến thành lời ca ngợi hay lời phê phán. Cũng nên nhớ rằng văn học thời kỳ này phục vụ đông đảo người đọc là chiến sĩ, dân công, người dân ở hậu phương, nên ngôn ngữ thường trong sáng, dễ nhớ, giàu nhạc điệu, nhiều bài thơ được truyền tay và chép lại.

Hiểu bối cảnh giúp bạn tránh hai lối nhìn lệch. Lối thứ nhất coi khuynh hướng sử thi là chuẩn mực vĩnh viễn, rồi dùng nó để đánh giá cả văn học sau này. Lối thứ hai coi nó là hạn chế đơn thuần. Cả hai đều bỏ qua một sự thật giản dị: mỗi giai đoạn văn học trả lời những câu hỏi của thời mình, và khuynh hướng sử thi là câu trả lời của một thời chiến tranh.

Bốn biểu hiện của khuynh hướng sử thi

Đề tài là những vấn đề lớn của cộng đồng. Tổ quốc, kháng chiến, sự sống còn của dân tộc là đề tài trung tâm. Ngay cả những tác phẩm viết về tình yêu, gia đình cũng thường đặt chuyện riêng trong quan hệ với chuyện chung.

Nhân vật tiêu biểu cho phẩm chất cộng đồng. Nhân vật chính thường là người kết tinh những phẩm chất của tập thể, mang số phận gắn với số phận làng, xứ sở. Trong Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành, câu chuyện một người được kể trong đêm trước cả dân làng Xô Man, và cuộc đời ấy được nhìn như một phần lịch sử của làng.

Hình tượng mang tầm vóc biểu tượng. Cây xà nu bị đại bác chặt ngang mà vẫn mọc lên, "ham ánh sáng mặt trời", trở thành hình ảnh của cả một cộng đồng bị thương mà không khuất phục. Rừng xà nu nối tiếp chạy đến chân trời ở cuối truyện mở ra ý nghĩa về sức sống bền bỉ của các thế hệ.

Giọng văn ngợi ca, trang trọng, từ khoảng cách chiêm ngưỡng. Người kể nhìn nhân vật và sự kiện với lòng ngưỡng mộ, như nhìn những người làm nên lịch sử. Lời cụ Mết "Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo!" vang lên như một chân lý được đúc kết của cả cộng đồng, không chỉ là lời một người.

Cảm hứng lãng mạn: niềm tin vượt lên gian khổ

Cảm hứng lãng mạn trong văn học giai đoạn này khác lãng mạn của Thơ mới. Nó không hướng vào nỗi buồn cá nhân hay thế giới mộng tưởng tách khỏi đời thực, mà hướng vào lý tưởng chung và tương lai của cộng đồng. Hiện thực có nhiều gian khổ, mất mát, nhưng được nhìn bằng niềm tin rằng gian khổ sẽ qua và tương lai tươi sáng đang tới.

Bài thơ về tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật là ví dụ tiêu biểu. Chiếc xe không kính, không đèn, không mui là hiện thực khốc liệt của con đường ra trận, được nói thẳng: "Không có kính không phải vì xe không có kính / Bom giật bom rung kính vỡ đi rồi". Nhưng giọng thơ lại tinh nghịch, ngang tàng, và kết bằng hai câu "Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước / Chỉ cần trong xe có một trái tim". Cái thiếu thốn của vật chất được bù bằng sức mạnh tinh thần, đó là logic của cảm hứng lãng mạn.

Cảm hứng lãng mạn còn biểu hiện ở việc nhìn cái chết, sự hy sinh bằng con mắt thanh thản, ở việc khẳng định tình người, tình đồng đội, và ở những kết thúc mở về tương lai. Khi phân tích, bạn nên chỉ ra cái nền hiện thực mà cảm hứng ấy đứng lên, vì chính sự tương phản giữa gian khổ và niềm tin làm nên sức lay động của tác phẩm.

Ở Việt Bắc của Tố Hữu, cảm hứng lãng mạn mang một sắc thái khác: ngọt ngào và ân tình. Những năm tháng gian khổ ở chiến khu, với miếng cơm chấm muối, mối thù nặng vai, được nhớ lại bằng niềm thương yêu và tự hào, như một quá khứ đẹp. Cùng một cảm hứng chung, mỗi nhà thơ lại có giọng riêng, và nhận ra giọng riêng ấy là việc của người phân tích.

Nhận ra hai đặc điểm qua một số tác phẩm quen thuộc

Bảng dưới gom các dấu hiệu tiêu biểu ở vài tác phẩm hay gặp trong chương trình. Bạn có thể dùng làm điểm tựa, nhưng khi làm bài vẫn phải tìm dẫn chứng trực tiếp trong văn bản được hỏi.

Tác phẩmBiểu hiện sử thiBiểu hiện lãng mạn
Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành)Số phận làng Xô Man, hình tượng cây xà nu, lời kể của cụ Mết trước cả làngRừng xà nu nối tiếp tới chân trời, niềm tin vào sức sống bất diệt
Đất Nước (Nguyễn Khoa Điềm, đoạn trích)Đất Nước được nhìn trong chiều dài lịch sử, văn hoá, gắn với nhân dân vô danhLời nhắn nhủ thế hệ trẻ hướng về trách nhiệm với Đất Nước, giọng trữ tình tha thiết
Việt Bắc (Tố Hữu)Kỷ niệm kháng chiến của cả một vùng căn cứ, hình ảnh những đoàn quân, đoàn dân côngNiềm vui chiến thắng, cảnh và người được nhìn bằng ân tình, hướng về tương lai
Bài thơ về tiểu đội xe không kính (Phạm Tiến Duật)Hình ảnh những tiểu đội xe trên con đường ra mặt trậnGiọng tinh nghịch, ngang tàng; trái tim vượt lên thiếu thốn vật chất

Lưu ý: với các tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, bạn chỉ nên trích những câu ngắn cần thiết để làm dẫn chứng. Phần còn lại diễn đạt bằng lời của mình.

Đưa hai khái niệm vào bài phân tích một cách tự nhiên

Hai khái niệm này thường đặt ở phần đánh giá hoặc phần mở rộng, sau khi đã phân tích văn bản. Trình tự sau giúp đoạn văn không bị cảm giác "gắn lý luận vào cho có".

  1. Phân tích chi tiết, hình ảnh của văn bản trước, như với bất cứ bài phân tích nào.
  2. Chỉ ra điểm chung giữa các chi tiết: chúng đều hướng về số phận cộng đồng, đều mang tầm vóc lớn, hay đều thể hiện niềm tin vượt gian khổ.
  3. Gọi tên khuynh hướng sử thi hoặc cảm hứng lãng mạn, kèm một câu giải thích ngắn bằng định nghĩa.
  4. Đặt trong bối cảnh: một hai câu về hoàn cảnh chiến tranh và yêu cầu của thời đại, giọng trung tính.
  5. Đánh giá nét riêng: trong cái chung của giai đoạn, tác giả này có giọng điệu, cách nhìn gì riêng. Phạm Tiến Duật tinh nghịch, Nguyễn Khoa Điềm suy tư, Tố Hữu ngọt ngào ân tình.

Bước cuối là quan trọng nhất. Nếu chỉ dừng ở việc gọi tên khuynh hướng chung, mọi bài viết về mọi tác phẩm cùng giai đoạn sẽ giống nhau. Chính nét riêng của từng tác giả mới làm đoạn văn có giá trị.

Sau năm 1975: từ sử thi sang thế sự – đời tư

Hiểu khuynh hướng sử thi cũng giúp bạn thấy sự chuyển đổi của văn học sau 1975, nhất là từ giữa những năm 1980. Khi đất nước trở lại đời sống hoà bình, văn học dần chuyển trọng tâm sang số phận cá nhân, những vấn đề đạo đức, những nghịch lý trong đời thường. Cảm hứng thế sự – đời tư nổi lên bên cạnh, rồi dần chiếm ưu thế.

Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu thường được dùng để minh hoạ. Người nghệ sĩ đi tìm vẻ đẹp của chiếc thuyền trong sương sớm, rồi phát hiện ra đằng sau vẻ đẹp ấy là cảnh bạo lực gia đình và những lựa chọn khó khăn của người đàn bà hàng chài. Câu hỏi của truyện không còn là chuyện cộng đồng sống còn, mà là cái nhìn đa chiều về con người và cuộc sống.

Khi so sánh hai giai đoạn, bạn nên nói về sự thay đổi chứ không xếp hạng. Văn học sử thi trả lời nhu cầu của thời chiến; văn học thế sự – đời tư trả lời nhu cầu của thời bình. Cách nhìn này giữ cho bài viết công bằng và đúng tinh thần khoa học.

Câu hỏi thường gặp

Khuynh hướng sử thi có phải là thể loại sử thi không?

Không. Sử thi là một thể loại văn học dân gian cổ, như sử thi Đăm Săn. Khuynh hướng sử thi là đặc điểm chung của một giai đoạn văn học viết, có ở thơ, truyện, ký. Hai thứ chỉ giống nhau ở tinh thần đề cao cộng đồng và người anh hùng.

Cảm hứng lãng mạn giai đoạn này khác Thơ mới ở đâu?

Lãng mạn trong Thơ mới thường hướng vào con người cá nhân với nỗi buồn, nỗi cô đơn và khát vọng riêng. Lãng mạn trong văn học 1945 – 1975 hướng vào lý tưởng chung, tương lai của cộng đồng, và niềm tin vượt lên gian khổ. Cùng tên gọi nhưng khác hướng.

Có phải tác phẩm nào giai đoạn 1945–1975 cũng mang khuynh hướng sử thi?

Phần lớn tác phẩm tiêu biểu mang đặc điểm này, nhưng mức độ khác nhau. Có tác phẩm đậm chất sử thi như Rừng xà nu, có tác phẩm nghiêng về trữ tình đời thường hơn. Vì vậy bạn nên chứng minh từ văn bản thay vì mặc định.

Nhân vật trong truyện sử thi có đời sống nội tâm không?

Có, nhưng nội tâm thường được thể hiện qua những tình cảm lớn như căm thù, tình yêu quê hương, tình đồng đội, gắn với cộng đồng. Văn học sau 1975 mới đi sâu hơn vào những vùng nội tâm phức tạp, mâu thuẫn của cá nhân.

Khi đánh giá, có nên nhắc hạn chế của khuynh hướng sử thi không?

Có thể nhắc ngắn và dè dặt, ví dụ việc ít đi sâu vào số phận cá nhân, như một đặc điểm gắn với yêu cầu của thời đại. Tránh dùng giọng phê phán nặng nề, và luôn đặt nhận xét trong bối cảnh lịch sử để đảm bảo sự công bằng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138